Январь

Ирӹкӓн энциклопеди Википеди гӹц материал
Январь
Шч Кш Вр Из Кг Кк Рш
    1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31    
2025 и

Шартял тӹлзӹ (январь) (лат. Jānuārius mēnsis «Янусын тӹлзӹжӹ») — юлианский дӓ григорианский календарьвлӓ семӹнь идӓлыкын пӹтӓришӹ тӹлзӹжӹ. Цезарьын реформыжы гӹц анзыц ӱӓрня тӹлзӹ гӹц тӹнгӓлшӹ тошты римский идӓлыкын луатикшӹ тӹлзӹжӹ ылын. 31 кечӓн шӹм тӹлзӹ ло гӹц иктӹжӹ ылеш. Тидӹ Мӱлӓндӹн Йыдпелвел полушарижӹн когорак лаштыкыштыжы идӓлыкын сек ӱштӹ тӹлзӹжӹ (кышты шартял тӹлзӹ телӹн кокшы тӹлзӹжӹ ылеш), дӓ Мӱлӓндӹн Кечӹвӓлвел полушарижӹн когорак лаштыкыштыжы идӓлыкын сек шокшы тӹлзӹжӹ (кышты шартял тӹлзӹ — кӓнгӹжӹн кокшы тӹлзӹжӹ).

Тагачшы кечӹн григорианский календарь семӹнь шартял тӹлзӹн 20-шы кечӹжӹ якте кечӹ Пикшӹзӹ (Стрелец) шӹдӹрӹштӹ (созвездиштӹ), а 20-шы кечӹ паштек — Шуран Кесӹ (Козерог) шӹдӹрӹштӹ ылеш[1] (молы данный семӹнь — 19-шӹ кечӹ паштек[2]).

Шартял тӹлзӹн лыман шӹргӹ

Статистика дӓ тӹлзӹ гишӓн

[тӧрлӓтӓш | вики-текстӹм тӧрлӓтӓш]

Имӓн пушӓнгӹштӹ урлыды пӹжӓшӹм опташ тӹнгӓлеш. Шарды дон кого пучы шурыштым шуат. Кӹрӹш кол кужы жепеш амалаш вазеш, менкол мӧртньӹм кӹшкӓ[3].

Истори дӓ этимологи

[тӧрлӓтӓш | вики-текстӹм тӧрлӓтӓш]
Янусын статуйыжы, тӹдӹн лӹм доно январь тӹлзӹм лӹмденӹт

Январь (шартял тӹлзӹ) ӹшке лӹмжӹм жепӹн, амасан дӓ капкан кок лицӓӓн йымыжы Янус (Ianuarius) лӹмеш нӓлӹн.

Тӹлзӹн лӹмжӹ «идӓлыкыш амаса» манмым анжыкта (латин шамак «амаса» — ianua). Оригинальный римский календарь 10 тӹлзӓн ылын, тӹштӹ тел гӹц пасна 304 кечӹ веле анжыкталтын, телӹм гӹнь «тӹлзӹдӹмӹ» жепеш шотленӹт. Традиционный оригинальный римский календарь 10 тӹлзӓн ылын, тӹшкӹ тел гӹц пасна 304 кечӹ веле пырен, телӹм гӹнь «тӹлзӹдӹмӹ» жепеш шотленӹт. Мӓмнӓн эра гӹц анзыц иктӓ 713-шы ин Ромулым вашталтышы пеле мифический кугижӓ Нума Помпилий, предани семӹнь, календарь стандартный кечӹ идӓлыклан (365 кечӹ) келшен толшы лижӹ манын, шартял тӹлзӹ дон поран тӹлзӹм ушен дӓ шартял тӹлзӹ идӓлыкын пӹтӓришӹ тӹлзӹжӹ лижӹ манын, келесен. А анзыц тошты римский календарьышты пӹтӓришӹ тӹлзӹ ӱӓрня тӹлзӹ ылын[4] (оригинальный источниквлӓ келшен ак толеп). Мӓмнӓн эра гӹц анзыц 153-шы ин 1-шӹ майын дӓ 15-шӹ мартын должностьыш шагалшы кок консулын лӹмӹштӹ пӓлӹ, тидӹ паштек должностьыш 1-шӹ январьын шагалыныт.

Кӹдӓлӓш курым Европышты идӓлык тӹнгӓлтӹшӹм шотлаш шукы йиш датым кычылтыныт, нӹнӹ лошты 25-шӹ март, 25-шӹ декабрь, 1-шӹ март (1492-шы и якте — Русьышты), 1-шӹ сентябрь (Византиштӹ, Русьышты — У жепӹн — 1492-1699-шӹ ивлӓн). Тенге гӹнят кӹдӓлӓш курым календарьвлӓштӹ тӹлзӹвлӓм эче римский йӧнӹм кычылтынок пайыленӹт, нӹнӹ январь гӹц декабрь якте латкок колонкышты вӓрлӓненӹт. XVI курым гӹц тӹнгӓлӹн, европыштышы элвлӓ 1-шӹ январьым официально У и тӹнгӓлтӹш семӹнь анжыкташ тӹнгӓлӹнӹт. Ти датировкым южнамжы эче «Обрезани стиль» маныт, потомушто 1-шӹ январеш Христос Обрезани кечӹ вӓрештӹн, тӹдӹ Шартял паштек кӓндӓкшӹмшӹ кечӹн, 25-шӹ декабрьын, пӓлемдӓлтеш. Российӹштӹ ти стильӹм («Христосын Шачмыжы» гӹц идӹлыкым шотлымаш доно иквӓреш) 1700-шӹ ин 1-шӹ январьын Пётр I пыртен.

Европын историштӹжӹ шартял тӹлзӹ (январь) шукы йиш лӹмӓн ылын. Саксвлӓ тӹдӹм «пирӹ тӹлзӹ» (Wulf-monath) маныныт, а Карл Великий «тел / ӱштӹ тӹлзӹ» (Wintarmanoth) лӹмӹм пуэн. Тошты руш календарьышты (христианствым пингӹдемдӹмӹ гӹц анзыц) тӹлзӹ сечень маналтын, халык календарьышты тенгеок — просинец, перезимье, лютовей, трескун, ломонос.

Церковнославянский йӹлмӹш шартял тӹлзӹн (январьын) латинский лӹмжӹ Византи гач толын, тӹштӹ тӹлзӹ геноварис маналтын[5]. Генуарь, генуарий, генварь церковный шамак Российӹштӹ январь светский шамак доно иквӓреш кычылталтын, официальный документвлӓштӹ вӓшлиӓлтӹн. Эче 1847-шӹ иӓш орфографи лӹмдерӹштӹ «генварь» дӓ «январь» шамаквлӓ иктӧр кычылталтыныт. «Генварь» шамакым Я. К. Гротын йӓмдӹлӹмӹ «Русское правописание» академический изданижӹ пецӓтлӓлт лӓкмӹкӹ веле кычылташ цӓрненӹт. Пӓлемдӹмӹ издани «январь» шамакым сирӹмӹ правилым пингӹдемден[6].

Молы йӹлмӹвлӓштӹ

[тӧрлӓтӓш | вики-текстӹм тӧрлӓтӓш]
«Январь» (Леандро Бассанон картинжӹ, 1595/1600 ивлӓ)

Европын шукы йӹлмӹштӹжӹ идӓлыкын пӹтӓришӹ тӹлзӹ лӹмжӹ латин традицилӓн келшен толеш. Тенге гӹнят икманяр исключени улы.

Финн йӹлмӹштӹ тӹлзӹ tammikuu маналтеш, «тум тӹлзӹ» манмым анжыкта, но сек анзыц ти лӹм «телӹн ӹрдӹ тӹлзӹжӹ» смыслан ылын, потомушто tammi молнам «ӹрдӹ» манмым анжыктен. Чех йӹлмӹштӹ шартял тӹлзӹ (январь) leden маналтеш, тидӹ «иӓн» манмым анжыкта. Украин йӹлмӹштӹ — січень, хорват йӹлмӹштӹ — siječanj, «роаш» шамак гӹц, тидӹжӹ пушӓнгӹм пулан ромы доно ӓли перви ти веремӓн, шошым ӱдӓш манын, ӓнгӓвлӓштӹ тагатавлӓм карнангдаш тӹнгӓлмӹ доно кӹлдӓлт кердӹн. Ти пӓшӓ «сеча» маналтын. Польский шамак styczeń тенгеок праслав. *sěčьnь гӹц лӓктӹн, но жеп эртӹмӹ семӹнь tyka «равы» («кол, жердь») шамак влияни доно вашталтын[7]. Белорус йӹлмӹштӹ шартял тӹлзӹ (январь) — студзень, студзіць — «кӹлмӹ» шамак гӹц. Саам йӹлмӹштӹ тӹдӹ ođđajagimánnu семӹнь пӓлӹмӹ, «у и тӹлзӹ» манмым анжыкта. Тӹлзӹн турецкий лӹмжӹ — Ocak — «камака», «камин». Литва йӹлмӹштӹ sausis маналтеш, sausu «сухой» (кукшы) шамак гӹц, потомушто Литвашты ти тӹлзӹн келгӹ, шылыдымы лым шукы, тӹдӹм «кукшы» маныт. Кӹзӹтшӹ татар йӹлмӹш гыйнвар латин лӹм церковнославянский йӹлмӹ гач Византи гӹц толын, тӹштӹ тӹлзӹ геноварис маналтын.

Кӹзӹтшӹ китӓй дӓ япон йӹлмӹвлӓштӹ григорианский календарьын тӹлзӹвлӓжӹ цифр доно веле анжыкталтыт, тенге шартял тӹлзӹ (январь) — «пӹтӓришӹ тӹлзӹ», поран тӹлзӹ (февраль) — «кокшы тӹлзӹ» дӓ т.м. Тошты япон тӹлзӹ календарьышты шартял тӹлзӹ (январь) докы лишӹл тӹлзӹ (дӓ варарак тӹдӹн доно кӹлдӓлтшӹ) Муцуки (睦月) маналтын, тӹдӹн лӹмжӹн мам анжыктымыжы гишӓн икманяр йиш теори улы.

Шартял тӹлзӹн (январьын) символвлӓжӹ

[тӧрлӓтӓш | вики-текстӹм тӧрлӓтӓш]
  • Китӓй традициштӹ шартял тӹлзӹн символжылан японский слива пеледӹш шотлалтеш.
  • Шартял тӹлзӹн японский пеледӹш эмблемыжы — камели.

Айовлӓ

[тӧрлӓтӓш | вики-текстӹм тӧрлӓтӓш]
«Январь» (Беррийский герцогын пиш яжо часословшы, 1410—1490 ивлӓ)
«Кым кугижӓн шествиштӹ» (Кадис, Испани, 2006 и шартял тӹлзӹн 5-шӹ кечӹжӹ)
Иготыш шомы кечӹ — шартял тӹлзӹн кокшы шачмынжы пӓлемдӓлтшӹ японский кугижӓншӹ айо(20 иӓшвлӓн кечӹштӹ)
Вашталтшы
  • 3-шы шачмы — Мартин Лютер Кингӹн кечӹжӹ.
  • 3-шы рушӓрня — Элтӓлӹмӓшӹн кечӹжӹ; Лымын цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ кечӹжӹ.

Месячниквлӓ

[тӧрлӓтӓш | вики-текстӹм тӧрлӓтӓш]
  • Кукшы шартял тӹлзӹ — алкогольым йӱмӹм изиэмдӹмӹ тӹлзӹ, тӹдӹ Великобритаништӹ шачын.

Примечани

[тӧрлӓтӓш | вики-текстӹм тӧрлӓтӓш]
  1. ↑ За год Солнце проходит не через 12, а через 13 созвездий. Новый знак зодиака – «Змееносец» (руш.). neznal.ru. Тергӹмӹ кечӹ: 2 декабрьын 2025.
  2. ↑ Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — С. 41. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
  3. ↑ В. Д. Грошев «Календарь российского земледельца (народные обычаи и приметы)», — М: МСХА, 1991, С. 6. ISBN 5-7230-0074-8
  4. ↑ Макробий. Книга первая, главы 12—16 // Сатурналии.
  5. ↑ Яд, яма, январь - этимологический словарь - Успенский Лев - Почему не иначе? - происхождение слов - стр.395. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 2 декабрьын 2025.
  6. ↑ Рождественский Н. С. — глава из книги Шапиро А. Б.  «Русское правописание» — М: АН СССР, 1951, С. 160—198. speakrus.ru. Тергӹмӹ кечӹ: 2 декабрьын 2025.
  7. ↑ Boryś W. Słownik etymologiczny języka polskiego. — Wydawnictwo Literackie. — Kraków, 2005. — С. 585. — ISBN 978-83-08-04191-8.

Ссылкывлӓ

[тӧрлӓтӓш | вики-текстӹм тӧрлӓтӓш]
  • Январь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Календарь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Январь
«https://mrj.ruwiki.ru/w/index.php?title=Январь&oldid=238484» гӹц нӓлмӹ