Заповедник дӓ халык парквлӓн кечӹ
| Заповедник дӓ халык парквлӓн кечӹ | |
|---|---|
 Байкалын сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӹшӹ Баргузинский кугижӓншӹ заповедник | |
| Вес семӹнь | Заповедник дӓ халык парквлӓн российӹштӹшӹ кечӹ |
| Ӹштӓлтӹн | 1997 ин экологический организацивлӓ |
| Пӓлемдӓт | Российӹштӹ |
| Кечӹ | 11 январь |
| Пӓлемдӹмӓш | Просветительский мероприяти, экскурси, лекци дон выставкывлӓ, волонтёрский пӓшӓ, торжественный погынымаш |
| Овуца | Экологический десант, субботник, заповедник пӓшӓзӹвлӓм кымылангдымаш, школ дон библиотекӹвлӓштӹ тымдымы программывлӓ |
| Кӹлдӓлтӹн | 1917 ин 11 январьын Баргузинский заповедникӹм ӹштӹмӹ доно |
Заповедник дӓ халык парквлӓн кечӹ (руш. День заповедников и национальных парков) — Россий Федерациштӹ икманяр экологический организацин инициативӹштӹ семӹнь эртӓрӓлтшӹ официальный айо. Российӹштӹ ти кечӹ и йӹде 11 январьын эртӓрӓлтеш[1]. Пӹтӓришӹ Баргузинский заповедник (Буряти Республика) ӹштӹмӹ гишӓн приказым 1916 ин 29 декабрьын (у стиль семӹнь 11 январьын) пингӹдемдӹмӹ.
Россий Федерациштӹ осовын перегӹмӹ пӧрттӱ территоривлӓм (ООПТ) ӹштӹмӓш пӧрттӱм перегӹмӓшӹн традициӓн дӓ эффектӓн формыжы ылеш.
Истори дӓ айымаш
«Заповедник дӓ халык парквлӓн Российӹштӹшӹ кечӹ» — экологвлӓн календарьышты эче сӓмӹрӹк дата. Тӹдӹм 1997 и гӹц эртӓрӓш тӹнгӓлӹнӹт. Лач тӹ ин «Ир пӧрттӱм перегӹшӹ центр» дӓ «Ир пӧрттӱн цилӓ мирӹштӹшӹ фонд» Россий Федерациштӹ и йӹде «Заповедник дӓ халык парквлӓн кечӹм» аяш тӹнгӓлӓш шанымаш дон выступаенӹт.
Экологвлӓ такеш агыл «Заповедник дӓ халык парквлӓн кечӹм» айымы кечеш 11 январьым айыренӹт. Лач ти кечӹн 1916 ин Бурятиштӹ Россий империштӹ Баргузинский лӹмӹм нӓлшӹ пӹтӓришӹ заповедникӹм (малын манаш гӹнь, Баргузинский неркӓн ирвел тӓйӹлӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ) пачмы.
1916 ин шӹжӹм Россиӹштӹ «Охотничӓйӹмӹ заповедниквлӓштӹ правилывлӓм ӹштӹмӹ гишӓн» заповедниклӓм ӹштӹмӹ дӓ пӓшӓлӹмӹ пораткам регламентируйышы пӹтӓришӹ праваан актым пингӹдемдӹмӹ, дӓ тӹдӹм 1916 ин 30 октябрьын Виктӓрӹшӹ Сенат сага лӓктӹн шалгышы 304 номерӓн «Правительствын законвлӓн дӓ распоряженивлӓн собрани»-эш публикуйымы.
1916 ин 29 декабрьын (у стиль семӹнь 11 январь) Российӹн историштӹ пӹтӓришӹ улы кугижӓншӹштӹшӹ Байкал сирӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ Баргузинский заповедник пачылтеш, дӓ тӹдӹ кӹзӹтӓт пӓшӓлӓ. Заповедникӹм мирӹштӹшӹ пӹтӓришӹ вырсы жепӹн пачмы, тидӹжӹ Россий Кугижӓншӹн заповедный территоривлӓм перегӹмӹлӓн мелӹн ылмыжым анжыкта.
Пӹтӓришӹ заповедникӹм пачмы гишӓн правительствын решени текстшӹ техеньӹ ылын: «1916 ин 29 декабрьын мӱлӓндӹ пӓшӓ министр Виктӓрӹшӹ Сенатым Баргузинский заповедникӹм пачмы гишӓн пӓлдӓрен. Тӹдӹ Забайкальский областьышты, Баргузинский уездӹштӹ Байкалын йыдпелвел-ирвел сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ, циквлӓжӹ…»
Лишӹл ивлӓн, 2020 и якте, эче 11 заповедникӹм пачыт. Саратов областьышты — «Степян Саратовский», Уралыты — «Шайтан-Тау», Сибирьӹштӹ — «Белозерский», «Степной», «Васюганский», «Барабинский», Забайкальештӹ — «Джидинский», Мӹндӹр Ирвелнӹ — «Кого Токко», «Среднеуральский» дӓ Чукоткын сир лишнӹ «Мӧскӓвлӓн островвлӓ» заповедник. Заповедниквлӓ гӹц пасна эче 10 халык парк пачылтеш. Лишӹл 10 ин кугижӓншӹ заповедниквлӓм ӹштӹмӓшлӓн шукы миллиард оксам шӓвӓ.
Кӹзӹтшӹ жепӹн Российӹштӹ 12 тӹжем нӓрӹ сакой кӱкшӹцӓн дӓ категориӓн ООПТ улы, нӹнӹн цымыр кымдыкышты 203 млн га (тӹшкок тенгеок мӱлӓндӹ вӹлнӹшӹ кӧргӹштӹштӹ вӹдӓн пыра — 193 млн га ӓли сӓндӓлӹкӹн улы территорижӹн 11,3 %). Тӹгодым ландшафт дӓ биологи айыртемӹм переген кодымы сек керӓл пӧрттӱ комплекс дӓ объектвлӓжӹ федеральный значениӓн ОПТ системӹш пыртымы ылыт, тидӹ 102 кугижӓншӹ пӧрттӱ заповедник, 42 халык парк дӓ 71 кугижӓншӹ пӧрттӱ заказник.
Техень айыртемӓлтшӹ ООПТ системӹм ӹштӹмӓш — тидӹ Российӹн пӧрттӱм перегӹмӓшӹн сек кого лӓктӹшӹжӹ. Федеральный значениӓн ООПТ система когонжок 1992 ин виӓнгӓш тӹнгӓлӹн: ти жепӹн Российӹштӹ 28 у заповедникӹм, 25 халык паркым дӓ 11 федеральный заказникӹм ӹштӹмӹ. Ти веремӓштӹ заповедниквлӓн, халык парквлӓн дӓ федеральный заказниквлӓн цымыр кымдыкышты цилӓжӹ 80 % нӓреш кушкын.
2011 ин декабрьын Россий Федерацин Правительствыжы Российӹн Пӧрттӱн министерствыжын йӓмдӹлӹмӹ 2020 и яктешӹ осовын перегӹмӹ федеральный значениӓн пӧрттӱ территоривлӓн виӓнгмӓш Концепцим утверждӓен. Концепци законым дӓ кугижӓншӹ виктӓрӹмӓшӹм виӓнгдӹмӓш, ООПТ-ым экономика, финанс дӓ кадр шотышты пайдарымаш, пӧрттӱ комплексвлӓм оролымаш дӓ перегӹмӓш, культура пайдам переген кодымаш, познавательный туризмӹм, сӓндӓлӹквлӓ лоштышы кӹлӹм виӓнгдӹмӓш дӓ ООПТсетьӹн географижӹм кымдаэмдӹмӓш ядмашвлӓм анжа.
Тенге, 2020 и якте 11 у заповедникӹм, 20 халык паркым дӓ 3 федеральный заказникӹм ӹштӹшӓшлык ылыт. 2012 ин «Ингерманландский» (Ленинград область) кугижӓншӹ пӧрттӱ заповедникӹм, «Берингия» (Чукотка автономи округ) дӓ «Леопардын мӱлӓндӹ» (Приморский край) халык парквлӓм пачаш сӧрӹмӹ ылын[2]. 2013 ин «Онежское Приморье» (Архангельск область) халык паркым ӹштӹмӹ[3]. 2017 ин Ленинград областьышты Финнский вӹдъял ирвел кугижӓншӹ пӧрттӱ заповедникӹм ӹштӹмӹ[4].
Мирӹштӹ
Мирӹштӹ техеньок айом — Сӓндӓлӹквлӓ лоштышы заповедниквлӓн кечӹм — 24 майын Пӧрттӱм перегӹмӹ международный ушемӹн инициативӹжӹ семӹнь аят. Ти кечӹн 1909 ин Европышты пӹтӓриш национальный паркым пачмы.
Примечани
- ↑ Национальная библиотека Республики Коми официальный сайт, NBRKomi.ru. Дата обращения: 11 декабрьын 2025.
- ↑ Образец успеха: "Земле леопарда" исполнилось десять лет. rgo.ru (5 майын 2022). Тергӹмӹ кечӹ: 11 декабрьын 2025.
- ↑ Национальном парку «Берингия» исполняется 10 лет. vedomosti.ru (17 январьын 2023). Тергӹмӹ кечӹ: 11 декабрьын 2025.
- ↑ Восток Финского залива. rgo.ru (25 декабрьын 2017). Тергӹмӹ кечӹ: 11 декабрьын 2025.