Август
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2026 и | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Сарла тӹлзӹ (август) (лат. augustus — «Октавиан Августын тӹлзӹжӹ», икманаш — «йымы сӹнӓн», «куатлы») — юлианский дӓ григорианский календарьвлӓштӹ кӓндӓкшӹмшӹ тӹлзӹ. Цезарьын ӱӓрня тӹлзӹн пыртымы реформыжы якте тӹнгӓлшӹ ӓкрет годшы римский ин кудымшы тӹлзӹжӹ. 31 кечӓн шӹм тӹлзӹ лоштышы ик тӹлзӹжӹ. Землян йыдпелвел монгыр полушариштӹ кӓнгӹжӹн остатка, кымшы тӹлзӹжӹ ылеш, кечӹвӓлвелӹштӹ — телӹн остатка, кымшы тӹлзӹжӹ.
Кӹзӹтшӹ жепӹн григорианский календарь семӹнь сарла тӹлзӹн 10-шы кечӹжӹ якте аяр Рӓк созвезидиштӹ шалга, сарла тӹлзӹн 10-шы кечӹжӹ гӹц — Лев созвездиштӹ[1] (вес анжалтыш семӹнь — сарла тӹлзӹн 11-шӹ кечӹжӹ гӹц[2]).
Шотлымаш дӓ тӹлзӹн айыртемжӹ
Покшал Российӹштӹ сарла тӹлзӹ кӓнгӹжшӹ шокшы доно айыртемӓлтеш, тӹ жепӹнок шӹжӹ векӹлӓ лишеммӓт цаклалтеш: кечӹвлӓн кужыц мытыкемеш. Тенгеок йыдвлӓ юалген миӓт, ӓнгӹрвлӓштӹ дӓ йӓрвлӓштӹ вӱд ӱкшен миӓ. Кечӹвлӓн покшал кытла температурышты тӹлзӹн тӹнгӓлтӹшӹштӹ +18 °C ылеш (Москвашты сарла тӹлзӹн 1-шӹ кечӹжӹ статистика доно иштӹ ик сек шокшы кечӹлӓн шотлалтеш), тӹлзӹ мычашышты +14 °C якте вала; сарла тӹлзӹн остатка вӹц кечӹжӹ климатический сӹнӹштӹ дон шӹжӹн тӹнгӓлтӹшлӓн шотлалтыт. Сарла тӹлзӹн покшал кытла сек изи температурыжы Подмосковьештӹ (+12,4 °С) 1884-шӹ ин цаклалтын. Воздухышты сек ирӹ кӹлмӹ сарла тӹлзӹн 11-шӹ кечӹнжӹ ылын (1939-шӹ и), рокышты сек ирӹ кӹлмӹ — сарла тӹлзӹн 25-шӹ кечӹнжӹ (1921-шӹ и). Юрын покшал нӓрӹ юрмыжы — 68 мм, вашталт мимӹжӹ 1 мм (1938-шӹ и) гӹц 151 мм (1918-шӹ и) якте пӓлдӹрнӓ[3].
Сарла тӹлзӹн кокиӓш ыржа дон шожым поген пӹтӓрӓт, нырышты кокиӓш ыржам ӱдӓт. Шаптырым, имӓн шаптырым (крыжовникым), ӹнгӹжӹм постарат, охыра дон пӱан охырам (чеснокым) погат, угӹц ирӹ поспейӹшӹ ыжар культурывлӓм ӱдӓт. Ти жепӹн кӓнгӹж сорт олмавлӓ поспейӓт, шим ӹнгӹж кӱэш, пӱкш поспейӓ, опонга лӓктеш. Иӓшуды иӓлашашым лыктеш (пиротехникышты кычылталтеш). Тури сескӓ лӹвӹжгӓ[3].
Покшал Российӹштӹ сарла тӹлзӹ — икманяр кекӹн чонгештӹмӹ жеп: нарынзыгекӹн, вӹрзин, шӹжвӹкӹн. Шукы кекшӹ пыным вилӓт. Кымыж вуян кӹшкӹ мынывлӓм мынза[3].
Российӹштӹшӹ тӹшкӓ увер йӧнвлӓштӹ Российӹштӹ эксӹквлӓ лимӹ ивлӓн сарла тӹлзӹм «шим сарла тӹлзӹ» манын лӹмдӓт. Техень лӹмлӓн лӓктӓш постсоветский жепӹштӹ лиӓлтшӹ шукы йиш самынь дӓ эксӹк йӧнӹм ӹштенӹт, тӹнгӓлтӹшлӓн 1991-шӹ ин сарла кечӹн 19-21-шӹ кечӹвлӓжӹн лишӹ путчым шотлат.
Истори дӓ этимологи
Сек анзыц тӹлзӹ «секстилий» (лат. Sextilis гӹц — кудымшы) маналтын дӓ 29 кечӓн ылын. Римский календарьым ӹштӹмӹжӹ годым, Юлий Цезарь мӓмнӓн эра гӹц анзылны ылшы 45-шӹ ишкӹ эче кок кечӹм приваен, тенге кӹзӹтшӹ жепӓш 31 кечӓн тӹлзӹ лин[4].
Ӹшке лӹмжӹм сарла тӹлзӹ Октавиан Август лӹмӓн римӹштӹшӹ император гӹц нӓлӹн, мӓмнӓн эра гӹц анзыц 8-шӹ иштӹ римӹштӹшӹ сенат тӹдӹн лӹмжӹ доно императорын ӹлӹмӓшӹштӹжӹ пиш цӓшӓн ылшы ик тӹлзӹм лӹмден. Октавиан тидӹ тӹлзӹм такеш айырыде, лач ти жепӹштӹ тӹдӹн икманяр кого сӹнгӹмӓшвлӓжӹ лиӓлтӹнӹт, нӹнӹ лошты Египетӹм сӹнген нӓлмӓш, тидӹ гишӓн Макробий Senatus consultum гӹц нӓлӹн сирен[5]. Техеньок сӹнӓн кӱкшӹ айыртемӹм сенат Юлий Цезарьлан пуэн ылын, тӹдӹн лӹм доно «квинтилий» (лат. Quintilis гӹц — вӹзӹмшӹ) лӹмӓн тӹлзӹм «июль» (лат. Iulius) манмышкы вашталтен лӹмденӹт.
Кымдан шӓрлӹшӹ тошты шая семӹнь (XIII-шы курымын Иоанн Сакробоско ӹлӹмӓшӹшкӹ пыртен), анзыц «секстилий» вуйта 30 кечӹ гӹц шалген, тенге гӹнят Октавиан Август тӹдӹм шукемден, Юлий Цезарь лӹмеш лӹмдӹмӹ тӹлзӹ кечӹ шот доно изирӓк ӹнжӹ ли манын, тӹдӹм 31 кечӓнӹм ӹштен, а поран тӹлзӹ (февраль) гӹц ик кечӹм нӓлӹн шуэн, тенге тӹдӹ тӹнг шотышты 28 кечӓн ылеш[6]. Ти тошты шая ваштареш шалгышы шанымашвлӓӓт улы. Шукы лошты иктӹжӹ семӹнь, эче Октавиан яктеок мӓмнӓн эра гӹц анзыц 37-шӹ ин Варрон иштӹшӹ жепвлӓн кужыцышты гишӓн сирен, тӹштӹ вес семӹнь анжыктымы. 31 кечӓн секстилий мӓмнӓн эра гӹц анзыц 24-шӹ ин сирӹмӹ египетӹштӹшӹ папирусышты вӓшлиӓлтеш, а 28 кечӓн поран тӹлзӹ (февраль) Fasti Caeretani календарьышты анжыктымы, тӹдӹн жепшӹ — мӓмнӓн эра гӹц анзыц 12-шы и якте[7].
Европышты кычылталтшы сарла тӹлзӹн лӹмжӹ дон кӹлдӓлтшӹ исторический шамаквлӓ лошты ӓкрет годшы германский Erntemonat («шурны тӹлзӹ») вӓшлиӓлтеш[8]. Ӓкрет годшы руш календарьышты (христианство пырымеш) тӹлзӹ зарев маналтын, ти лӹм ирокшы юалгы жерӓвлӓ доно кӹлдӓлтӹн, тенгеок серпень (тӹредмӓш пӹтӹмӓш) маналтын[3]. Тӹлзӹ доно кӹлдӓлтшӹ халык шамаквлӓштӹ эче густоед, разносол, хлебосол, жнивень, припасиха-собериха, венец лета, ленорост, межняк манмывлӓ вӓшлиӓлтӹт. Тӹлзӹн «август» лӹмжӹ Русьышкы Византи гӹц толын.
Ирландецвлӓ эче XX-шы курымын тӹнгӓлтӹшӹшток сарла тӹлзӹн 1-шӹ кечӹнжӹ Брон Трограйн (Ирланидштӹ — Лугнасад) лӹмӓн кельтвлӓн айо гӹц тӹнгӓлтӹшӹм нӓлшӹ овуца доно «кӓнгӹжӹм ыжатымашым» эртӓренӹт, а сарла тӹлзӹм шӹжӹн пӹтӓришӹ тӹлзӹжӹлӓн шотленӹт[9][10].
Российӹн йыдпелвел монгырышты ӓкрет годым Зарев маналтын[11].
Молы йӹлмӹвлӓштӹ
Мирӹштӹ шукы йӹлмӹштӹжок сарла тӹлзӹн лӹмжӹ латинский овуцалан келшен толеш. Тенге гӹнят, икманяр айыртем вӓшлиӓлтеш.
Тюркский йӹлмӹвлӓштӹ тӹлзӹ Тамыз/Tamyz (тылым олтымы жеп) ӓль арабскийлӓ — Сүмбіле/Sumbile (Сириус шӹдӹрӹн лӹмжӹ семӹнь) маналтеш. Персидский йӹлмӹштӹ тӹлзӹ Мо́рдад (курымаш ӹлӹмӓш, колыдымаш) маналтеш. Финский йӹлмӹштӹ тӹлзӹ elokuu («киндӹ тӹлзӹ») маналтеш, elo (ӹлӹмӓш, киндӹ, пӹрцӹ) шамак гӹц лӓктӹн, ти тӹлзӹн нырвлӓштӹ шурным погымы пӓшӓ пӹтен[12]. Сарла тӹлзӹн лӹмжӹ тӹредмӹ пӓшӓ доно кӹлдӓлтмӹжӹ гишӓн славянский йӹлмӹвлӓӓт анжыктат: украинскийӹштӹ — серпень, польскийӹштӹ — sierpień, чешскийӹштӹ — srpen, «сарла» шамак гӹц. Белорусский йӹлмӹштӹ — жнівень, «тӹредӓш» шамак гӹц. Хорватский йӹлмӹштӹ сарла тӹлзӹ kolovoz маналтеш (болгарский коловоз — «корны лаксак» шамак докы лишӹл), ти тӹлзӹн нырвлӓ гӹц тӹредмӹ киндӹм поген шыпштен шуаш талашенӹт. Литовский йӹлмӹштӹ rugpjūtis (ыржа тӹредмӓш) маналтеш, rugis — «ыржа», pjūtis — «тӹредмӓш» шамаквла гӹц лӓктӹн[13]. Тӹлзӹн ирландскийлӓ An Lúnasa манмы Луга йымын лӹм гӹц лӓктӹн.
Кӹзӹтшӹ китӓйский, корейский, вьетнамский дӓ японский йӹлмӹвлӓштӹ сарла тӹлзӹ «кӓндӓкшӹмшӹ тӹлзӹ» семӹнь пӓлемдӓлтеш. Ӓкрет годшы японский тӹлзӓн календарьышты сарла тӹлзӹлӓн лишӹл ылшы (вараракшы тӹдӹ семӹньок лишӹ) тӹлзӹм Хадзуки (叶月) — «ӹлӹштӓшвлӓн тӹлзӹ» маныныт.
Тайский йӹлмӹштӹ тӹлзӹ Синг-ха-Ком (สิงหาคม) маналтеш, сингха — «лев» шамак гӹц лин.
Айовлӓ
- Сарла тӹлзӹн 1-шӹ кечӹжӹ — Пӹтӓришӹ мировой вырсышты колышывлӓм ӓштӹмӹ кечӹ; Россий Федерацин Вооружённый вин тилжын кечӹ; Инкассаторын Россий кымдыкаш кечӹ.
- Сарла тӹлзӹн 2-шы кечӹжӹ — Российӹн воздушно-десантный войскавлӓн кечӹ; Ильин кечӹ; Пучын кечӹ.
- Сарла тӹлзӹн 6-шы кечӹжӹ — Российӹн железнодорожный войскавлӓн кечӹ.
- Сарла тӹлзӹн 8-шӹ кечӹжӹ — Котин кечӹ.
- Сарла тӹлзӹн 9-шӹ кечӹжӹ — Коренной халыквлӓн сӓндӓлӹк вӹлнӹшӹ кечӹ; Элтӓлӓлтмӹ кечӹ.
- Сарла тӹлзӹн 12-шы кечӹжӹ — Российӹн военно-воздушный вин кечӹ.
- Сарла тӹлзӹн 13-шы кечӹжӹ — Шалахайгидӹн сӓндӓлӹк вӹлнӹшӹ кечӹ.
- Сарла тӹлзӹн 14-шӹ кечӹжӹ — Шӓкшӓльӹн сӓндӓлӹк вӹлнӹшӹ кечӹ; Мӱ Спас.
- Сарла тӹлзӹн 15-шӹ кечӹжӹ — Археологын кечӹ.
- Сарла тӹлзӹн 17-шӹ кечӹжӹ — Суртдымы животныйвлӓн сӓндӓлӹк вӹлнӹшӹ кечӹ.
- Сарла тӹлзӹн 18-шӹ кечӹжӹ — Географын кечӹ.
- Сарла тӹлзӹн 19-шӹ кечӹжӹ — Гуманитарный палшыкын сӓндӓлӹк вӹлнӹшӹ кечӹ; Фотографин сӓндӓлӹк вӹлнӹшӹ кечӹ; Олма Спас; Господьын Вашталтмыжы.
- Сарла тӹлзӹн 20-шы кечӹжӹ — Кужынерӹн сӓндӓлӹк вӹлнӹшӹ кечӹ.
- Сарла тӹлзӹн 21-шӹ кечӹжӹ — Терроризмын жертвыжым ӓштӹмӹ кечӹ; Офицерӹн кечӹ.
- Сарла тӹлзӹн 22-шы кечӹжӹ — Россий Федерацин кугижӓншӹ флагшын кечӹ; Коми Республикӹн кечӹ.
- Сарла тӹлзӹн 23-шы кечӹжӹ — Эдемвлӓм рабствышкы нӓлмӓшӹм пӹтӓрӹмӹ дӓ нӹнӹм ӓштӹмӹ кечӹ.
- Сарла тӹлзӹн 25-шӹ кечӹжӹ — Шахтёрын кечӹ.
- Сарла тӹлзӹн 27-шӹ кечӹжӹ — Российӹштӹшӹ кинон кечӹ.
- Сарла тӹлзӹн 28-шӹ кечӹжӹ — Йымым Шачыктышы Пиш Святой Ӹдӹрӹн тырын колымыжы (Успени) кечӹ; Обжинки (тӹредмӓш пӓшӓм пӹтӓрӹмӓш).
- Сарла тӹлзӹн 29-шӹ кечӹжӹ — Ядерный тергӹмӓш ваштареш шалгымы кечӹ; Пӱкш Спас.
- Сарла тӹлзӹн 30-шы кечӹжӹ — Шолыштмы эдемвлӓн сӓндӓлӹк вӹлнӹшӹ кечӹ; Казахстан Республикӹн кечӹ.
- Сарла тӹлзӹн 31-шӹ кечӹжӹ — Ветеринар пӓшӓзӹн кечӹ.
- Вашталтшы
- 1-шӹ когарня — Сыран сӓндӓлӹк вӹлнӹшӹ кечӹ.
- 1-шӹ рушӓрня — Кӹртнигорны пӓшӓзӹн кечӹ.
- 2-шы кукшыгечӹ — Физкультурникӹн кечӹ.
- 2-шы рушӓрня — Чангышын кечӹ.
- 3-шы рушӓрня — Российӹн воздушный флотшын кечӹ.
Примечани
- ↑ За год Солнце проходит не через 12, а через 13 созвездий. Новый знак зодиака — «Змееносец». Тергӹмӹ кечӹ: 25 ноябрьын 2025. Архивируйымы 20 сентябрьын 2011 года.
- ↑ Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — С. 41. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
- ↑ 1 2 3 4 В. Д. Грошев «Календарь российского земледельца (народные обычаи и приметы)», — М: МСХА, 1991, С. 41. ISBN 5-7230-0074-8
- ↑ Август, месяц // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Year of Julius Caesar, A Dictionary of Greek and Roman Antiquities (1890), William Smith, LLD, William Wayte, G. E. Marindin, Ed. Тергӹмӹ кечӹ: 25 ноябрьын 2025. Архивируйымы 4 мартын 2016 года.
- ↑ Август — восьмой месяц Григорианского календаря. Тергӹмӹ кечӹ: 25 ноябрьын 2025. Архивировано из оригинала 15 сентябрьын 2010 года.
- ↑ Popular Astronomy 27 (1919) 583—595. Sacrobosco’s theory is discussed on pages 585—587 (англ.). articles.adsabs.harvard.edu. Тергӹмӹ кечӹ: 25 ноябрьын 2025.
- ↑ Сергей Александрович Токарев «Календарные обычаи и обряды в странах зарубежной Европы», Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая, Наука, 1978, стр. 148.
- ↑ Сергей Александрович Токарев «Календарные обычаи и обряды в странах зарубежной Европы», Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая, Наука, 1978, стр. 81.
- ↑ Праздники кельтов. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 25 ноябрьын 2025.
- ↑ Астрономия Древней Руси (руш.). www.darkgrot.ru. Тергӹмӹ кечӹ: 25 ноябрьын 2025.
- ↑ Названия месяцев (руш.). Тергӹмӹ кечӹ: 25 ноябрьын 2025.
- ↑ Балтийские и славянские названия месяцев. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 25 ноябрьын 2025.
Ссылкывлӓ
- Календарь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. Статья Витковского В. В.
 | |
|---|---|
| Библиографи каталогвлӓштӹ |
|
