Кӓнгӹж

Ирӹкӓн энциклопеди Википеди гӹц материал
Кӓнгӹж
Тӹлзӹ Июнь, Июль дӓ Август
Рӓдӹ семӹнь анзыцшы Шошым
Изображени
Рӓдӹ семӹнь пакылашы Шӹжӹ[d]
Мӹнгешлӓ Тел
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа
Кӓнгӹж

Кӓнгӹж (руш. Лето) — идӓлыкын нӹл жепшӹ гӹц иктӹжӹ, шошым дон шӹжӹ лошты, йӹрӹм-йӹр пиш кого температура доно айыртемӓлтеш. Кӓнгӹжӹм кечӹн сек кӱшнӹ ылмыжы годым кечӹвлӓ сек кужы, а йыдвлӓ сек мытык ылыт.

Кӓнгӹж тӹнгӓлмӹ жеп игечӹ (климат), овуца дӓ культура доно кӹлдӓлтеш, седӹндоно тӹдӹ цилӓ вӓре икань агыл. Йыдпелвел пелешарышты кӓнгӹж гӹнь, Кечӹвӓлвел пелешарышты — тел, дӓ мӹнгешлӓ. Кым тӹлзӹ шыпшылтеш: Йыдпелвел пелешарышты — июнь, июль дӓ август, Кечӹвӓлвелӹштӹ — декабрь, январь дӓ февраль.

Шукы сӓндӓлӹкӹштӹжок кӓнгӹжеш сек кужын кӓнӹмӓш (каникул) толеш.

Астрономи кӓнгӹж

Июньын кечӹн сек кӱшнӹ лимӹжӹ. Цӹре доно Мӱлӓндӹ вӹлнӹ кечӹ сакой кужыцан лимӹ кымдемвлӓм анжыктымы (Йыдпелвел пелешар кӱшӹцӹн)

Астрономи семӹнь анжен, кечӹ дон йыдын икань кужыцышты дӓ сек кужы дон сек кӹтӹк кечӹвлӓ идӓлык жепӹн кӹдӓлӓнжӹ толшашлык ылыт ыльы[1][2]. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ идӓлык жеп вашталтмаш планетӹн Кечӹ йӹр ик и мычкы сӓрнӓлмӹ жепшӹ доно дӓ пӧрдмӹ шӹдӹржӹн (осьшын) орбита плоскость докы кыце тӹрӹнялтмӹжӹ доно кӹлдӓлтеш[3]. Но астрономи овуца семӹнь, Йыдпелвел пелешарышты астрономи кӓнгӹж — июньын кечӹ сек кӱшнӹ ылмы дӓ сентябрьӹн кечӹ дон йыд икань кужыцан ылмы лоштышы жеп — 21 (20) июнь гӹц 23 (22) сентябрь якте шыпшылтеш. Кечӹвӓлвел пелешарышты астрономи кӓнгӹж — декабрьын кечӹ сек кӱшнӹ ылмы дӓ мартын кечӹ дон йыд икань кужыцан ылмы лоштышы жеп — 21 (22) декабрь гӹц 20 (21) март якте шыпшылтеш[4].

Кӓнгӹж игечӹ

Метеорологи семӹнь, Йыдпелвел пелешарышты кӓнгӹж июнь, июль дӓ августым, Кечӹвӓлвел пелешарышты декабрь, январь дӓ февральым ӓвӓлтӓ[5][6]. Метеорологи ынгылдарымы доно, цилӓ идӓлык жеп ӹшке семӹньжӹ календарь тӹлзӹ тӹнгӓлтӹшӹн тӹнгӓлӹн дӓ тӹлзӹ мычашты пӹтен кердеш[5]. Метеорологин кӓнгӹж гишӓн ти ынгылдарымыжы тенгеок кӓнгӹж идӓлыкын сек кужы (дӓ сек шокшы) кечӓн, утларакшы сотыгечӓн жепшӹ манмы цилӓлӓн пӓлӹмӹ ынгылымаш доно иканеш толеш.

Пасна географи поясвлӓштӹ Кечӹ мӱлӓндӹ вӹлвӓлӹм икнӓрӹ агыл сотемдӓрӹмӹ велдӹк кӓнгӹж жеп тел гӹц икань агыл айыртемӓлтеш. Кымдык (широта) когоэммӹ семӹнь кӓнгӹжӹм дӓ телӹм суткаштышы соты жепӹн кужыцшы шотышты айыртем утларак лиэш, полюсвлӓштӹ тӹдӹ сек кужы лиэш (ончо Полярный кечӹ), тӹштӹ Кечӹ кӓнгӹжӹм 6 тӹлзӹ пӹлгом тӹр гӹц ӱлӹкӹ ак валы.

Кышты идӓлӹк жеп пел сезонеш ӓль утларакат вараш кодеш, тӹштӹ астрономи пӓлӹквлӓ негӹцеш шотлымы жеп пел сезонеш шӹкӓлӓлтеш[7]. Ти йӧн семӹнь, Йыдпелвел Америкӹштӹ кӓнгӹж — тидӹ кӓнгӹж кечӹн сек кӱшнӹ ылмыжы гӹц (Йыдпелвел пелешарышты соок 20 ӓль 21 июнь) шӹжӹ кечӹ дон йыд икань кужыцан лимӹштӹ яктешӹ жеп[8][9][10]. Кечӹвӓлвел пелешарын океаныштышы умеренный кымдыквлӓштӹжӹ температура чӹдеш веле кодеш[11], седӹндоно ти кымдемӹштӹшӹ шукы сӓндӓлӹкшок метеорологин кӓнгӹж 1 декабрьын тӹнгӓлеш дӓ февральын пӹтӓртӹш кечӹнжӹ пӹтӓ манмы ынгылдарымашыжым кычылтыт[12][13].

Гидрометеослужбывлӓ тенге шотлат: кӓнгӹж жеп воздухын суткаштышы икпоратка температурыжы +15 Цельси градусым кӱшкӹлӓ ванжымыжы паштек тӹнгӓлеш дӓ ти пӓлӹмок ӱлӹкӹлӓ ванжымыжы паштек пӹтӓ[14][15]. Тенгеок кӓнгӹж толмы кого пӓлӹкеш йыдым покшым вазаш цӓрнӹмӹ, а кӓнгӹж эртӹмӹ дӓ шӹжӹ толмы пӓлӹкеш йыд йӹде со кӹлмӹктӹмӹ, температурын ноль гӹц ӱлӹкӹ валымыжы, шотлалтыт.

Кӓнгӹж толмым игечӹ доно тенге ынгылдараш гӹнь, лӓктеш: кӓнгӹжӹн кужыцшы кымдык доно цат, тилец пасна игечӹн молы айыртемжӹ доно кӹлдӓлтеш:

  • Арктикӹн полярный кымдыквлӓштӹжӹ кӓнгӹж кӹтӹк ылеш ӓль воксеок ак тол (шошым изин-олен шӹжӹш ванжа, субарктикӹштӹшӹ игечӹ), Мурманскыштӹ кӓнгӹж игечӹ шокшы ивлӓн веле лиэш;
  • Якутскышты кӓнгӹж пӓлӹнок кӹтӹк — кок тӹлзӹ гӹц изиш утларак (июнь тӹнгӓлтӹш гӹц август покшал якте), но шокшы;
  • Петербургышты кӓнгӹж игечӹ кым тӹлзӹ нӓрӹ лиэш (июнь тӹнгӓлтӹш гӹц (южнам май мычаш гӹц) сентябрь тӹнгӓлтӹш якте);
  • Москвашты — кӹм-нӹл тӹлзӹ (май покшал ӓль мычаш гӹц август мычаш якте, шоэнрӓк — сентябрь тӹнгӓлтӹш якте);
  • Находкышты — кым тӹлзӹ дӓ пелӹ (июнь покшал гӹц сентябрь мычаш якте);
  • Краснодарышты — вӹц тӹлзӹ нӓрӹ;
  • субтропик кымдыквлӓштӹ кӓнгӹж идӓлыкын утларак жепшӹм нӓлеш;
  • тропик дон экватор кымдыквлӓштӹ — идӓлык мычкы.

Российӹн кого кымдемжӹм ӓвӓлтӹшӹ континент игечӹ шокшы дӓ кукшы кӓнгӹж доно, а тангыж игечӹ вӹдӹжгӹ дӓ юалгы кӓнгӹж доно айыртемӓлтӹт.

Календарь кӓнгӹж

Российӹштӹ календарь кӓнгӹж 1 июнь гӹц 31 август якте шыпшылтеш дӓ кым — июнь, июль дӓ август — тӹлзӹ гӹц шалга.

Эртӹшӹ гӹц фактвлӓ

Идӓлыкын каждый жепӹштӹжӹ 91 сутка дӓ цӓшӹн пел церпетшӹ (шӹм минут дӓ пелӹ) шотлалтын[16].

Папа кӓнгӹж

Папа кӓнгӹж (руш) (мар. — шӹжӹм, сентябрьӹн дӓ октябрьын, шокшы дӓ кукшы игечӹ лимӹ жеп.

Примечани

  1. ↑ Ball, Sir Robert S. Elements of Astronomy(неопр.). — London: The MacMillan Company, 1900. — С. 52. — ISBN 978-1-4400-5323-8.
  2. ↑ Heck, Andre. Organizations and strategies in Astronomy(англ.). — Springer, 2006. — Vol. 7. — P. 14. — ISBN 978-1-4020-5300-9.
  3. ↑ См. Времена года
  4. ↑ Flammarion C. Popular Astronomy. — Cambridge University Press, 2014. — P. 32—33. — 720 p. — (Cambridge Library Collection — Astronomy). — ISBN 9781108067843.
  5. ↑ 1 2 Meteorological Glossary(неопр.). — London: HMSO, 1991. — С. 260]. — ISBN 978-0-11-400363-0.
  6. ↑ Meteorological forecasting. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 24 ноябрьын 2025.
  7. ↑ Driscol, D. M.; Rice, P. B.; Fong, J. M. Y. Spatial variation of climatic aspects of temperature: Interdiurnal variability and lag(англ.) // International Journal of Climatology : journal. — 1994. — Vol. 14, no. 9. — P. 1001. — doi:10.1002/joc.3370140905. — Bibcode: 1994IJCli..14.1001D.
  8. ↑ First day of summer worth celebrating - JSOnline (англ.). web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 24 ноябрьын 2025.
  9. ↑ Father's Day is first day of summer (англ.). WLUK TV. Тергӹмӹ кечӹ: 24 ноябрьын 2025.
  10. ↑ Summer Solstice. Eric Weisstein's World of Astronomy. Scienceworld.wolfram.com. Тергӹмӹ кечӹ: 24 ноябрьын 2025. Архивируйымы 14 январьын 2019 года.
  11. ↑ Gabler, Robert E.; Petersen, James F.; Trapasso, L. Michael; Sack, Dorothy. Physical Geography(неопр.). — Belmont, California: Cengage Learning, 2008. — С. 107. — ISBN 0495555061.
  12. ↑ usatoday.com - Answers: When do the seasons begin. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 24 ноябрьын 2025.
  13. ↑ Bureau of Meteorology. Bom.gov.au (11 мартын 2011). Тергӹмӹ кечӹ: 24 ноябрьын 2025. Архивируйымы 12 сентябрьын 2017 года.
  14. ↑ Погода в Москве: климатическое лето запаздывает // Gismeteo.
  15. ↑ Лето (руш.). web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 24 ноябрьын 2025.
  16. ↑ Забелин И.Е. Домашний быт русских царей в XVI и XVII столетиях. — М.: АСТ, 2005. — 1129 с. — ISBN 5-9578-2773-8.

Литература

  • Витковский В. В. Лето, время года // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Забелин И. Е. Домашний быт русских царей в XVI и XVII столетиях. — М.: АСТ, 2005. — 1129 с. — ISBN 5-9578-2773-8.
  • Кононович Э. В., Мороз В. И. Общий курс астрономии. — М.: Эдиториал УРСС, 2009. — 544 с. — ISBN 978-5-354-01183-4.
  • Лето : [арх. 3 январьын 2023] // Лас-Тунас — Ломонос [Электронный ресурс]. — 2010. — С. 347. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 17). — ISBN 978-5-85270-350-7.

Ссылкывлӓ

«https://mrj.ruwiki.ru/w/index.php?title=Кӓнгӹж&oldid=314713» гӹц нӓлмӹ