Вӹргечӹ
Вӹргечӹ (руш. «среда» — средина, середина гӹц) — ӓрнян кышкыжмы дон изӓрня лоштышы кечӹжӹ.
Этимологи дӓ кечӹшотышты (календарьышты) вӓржӹ
Сӓндӓлӹк вӹлнӹшӹ ISO 8601 стандарт семӹнь, тидӹ — ӓрнян кымшы кечӹжӹ, но юж овуцашты (авраам религивлӓштӹ) нӹлӹмшӹ кечӹ ылеш.
Шамак толшы, португальский йӹлмӹ quarta-feira («нӹлӹмшӹ кечӹ») шамакым кычылтеш, тенгеок вӹргечӹ — персидский йӹлмӹштӹ «нӹлӹмшӹ кечӹ» (چهارشنبه). Грек йӹлмӹштӹ вӹргечӹ, Τετάρτη, лач «нӹлӹмшӹ» манмым веле анжыкта. Техеньок ынгыламашан араб (أربعاء), еврей (רביעי — ревии) шамаквлӓ ылыт. Армян (Չորեքշաբթի — чорекшабти́), грузин (ოთხშაბათი — отхшабати), казах (сәрсенбі), башкир (шаршамбы), таджик (чоршанбе), узбек (chorshanba/чоршанба) дӓ татар (чәршәмбе) йӹлмӹвлӓ гӹц шамак «кукшыгечӹ гӹц нӹл (кечӹ)» манын сӓрӓлтеш.
Но эстон йӹлмӹштӹ вӹргечӹн лӹмжӹ kolmapäev — «кымшы кечӹ», тӹдӹ ӓрнян икшӹ кечӹжӹ семӹнь шачмым пӓлдӹртӓ. Китай йӹлмӹн йыдпелвел диалектвлӓштӹжӹ 星期三 (xīngqīsān) «кечӹ кымыт» манмым анжыкта, виржӹ — рушӓрнян номержӹ уке.
Вӹргечӹ шачмы гӹц тӹнгӓлшӹ дӓ когарня доно пӹтӹшӹ вӹц кечӓн славян пӓшӓ ӓрнян покшалныжы ылеш. Ӓрнян пӹтӓришӹ кечешӹжӹ рушӓрням шотлымы гӹнь, вӹргечӹ ӓрня покшалан толеш, лач тишецӹн тӹдӹн руш лӹмжӹ лӓктӹн. Ирвел славянвлӓн ӓкрет тьотяштын ӓрняштӹ цилӓжӓт вӹц кечӓн ылын дӓ вӹргечӹ тӹдӹн ӹрдӹжӹ ылын, манмы шанымаш улы. Варарак веле еврейвлӓ гӹц, греквлӓ гач, нӹнӹ кукшыгечӹм кӱсленӹт, а христианство шӓрлен толмы доно нӹнӹн йӹлмӹштӹштӹ рушӓрняӓт лӓктӹн[1]. Шукы славян йӹлмӹшток техень икань улы (болгарла: сряда, хорватла: srijeda, чехлӓ: středa, македонла: среда, полякла: środa, серблӓ: среда ӓль сриједа, словакла: streda, словенлӓ: sreda, украинлӓ: середа, тенгеок славян агыл венгрлӓ szerda — славян йӹлмӹвлӓ гӹц кӱслӹмӹ).
Финн йӹлмӹштӹ вӹргечӹ Keskiviikko («ӓрня покшал»), исландский йӹлмӹштӹ Miðvikudagur, фарерский йӹлмӹштӹ Mikudagur («кечӹ — ӓрня покшал») маналтеш. Фарерский йӹлмӹн юж диалектӹштӹжӹ Ónsdagur шамак улы, тӹдӹ вӹргечӹн цилӓ вӓре шӓрлӹшӹ лӹмжӹ доно ик семӹньок кычылталтеш.
Хинди йӹлмӹштӹ вӹргечӹ Будхвар маналтеш.
Япон йӹлмӹ гӹц лач сӓрӓш гӹнь, «вӹргечӹ» — «вӹд кечӹ» (水曜日).
Ӓкрет Римӹштӹ ти кечӹм Меркури лӹмеш маныныт. Шӹм кечӓн ӓрням Римӹштӹ II курым мычашты — III курым тӹнгӓлтӹштӹ пыртымы. Рим вӹргечӹн Dies Mercurii («Меркурин кечӹжӹ») лӹмжӹ ӓкрет грек йӹлмӹштӹшӹ ἡμέρα Ἕρμου heméra Hérmou («Гермесӹн кечӹжӹ») гӹц калька ылеш, ӓрнян шӹм кечӹжӹм шӹм классический планета доно кӹлдӹмӹм сек пӹтӓри Веттий Валентӹн Anthologiarum-ыштыжы (170-шы и кытлан) пӓлдӹртӹмӹ.
Латынь лӹм кӹзӹтшӹ шукы романский йӹлмӹштӹ вӓшлиӓлтеш: mercredi (француз йӹлмӹ), mercoledì (итальян йӹлмӹ), miércoles (испан йӹлмӹ), miercuri (румын йӹлмӹ), dimecres (каталан йӹлмӹ), Marcuri ӓль Mercuri (корсикан йӹлмӹ).
Йыдпелвел Европышты Меркурилӓн Один (Вотан) яралеш толын, лач тӹдӹн лӹмжӹ гӹц ти кечӹн ӓкрет германский лӹмжӹ лӓктӹн. Воден, Воданаз ӓль Один германский йымым Рим импери жепӹн «германский Меркури» семӹнь ынгылдарымы.
Вӹргечӹн кӹзӹтшӹ английский Wednesday лӹмжӹ кӹдӓлӓш (средний) английский Wednesdei гӹц толын, ӓкрет английский вӹргечӹ — wōdnesdæg. Английский йӹлмӓн квакервлӓ вӹргечӹм первишӹлӓок, языческий ынгылымаш гӹц карангаш манын, «нӹлӹмшӹ кечӹ» манын лӹмдӓт.
Кӹзӹтшӹ немец йӹлмӹштӹ Mittwoch шамак (лач сӓрен: «ӓрня покшал») X курымын вӹргечӹн андакшы Wodanstag («Воданын кечӹжӹ») лӹмжӹм вашталтен, тенге тӹдӹм ти кечӹн славян лӹмвлӓжӹ докы лишемден. Датский йӹлмӹштӹ, норвежский дӓ шведский йӹлмӹвлӓштӹшӹ ганьок, вӹргечӹн лӹмжӹ Одинӹн кечӹжӹ (Onsdag) семӹнь перегӓлт кодын.
Йымылан ӹнянӹмӹ овуцам жеплӹмӓш
Тошты годшы (ӓкрет) христианвлӓ вӹргечӹ йӹде йымылан цымырын ыдылаш храмвлӓш погыненӹт. Святой Амвроси вӹргечӹ дон когарням шалгымы кечӹ (dies stationum) манын лӹмдӓ, тенге пӹтӓришӹ христианвлӓн ыдылмаш доно ушымы пӹтӹштӹ маналтын[2]. Православи церкӹ вӹргечӹн (тенгеок когарнянат) пӹтӹм ая (идӓлык мычкы икманяр айо дӓ пӹтӹдӹмӹ жеп гӹц пасна). Вӹргечӹн дӓ когарнян пӹтӹ годым паян, мынан дӓ шӹшерӓн-тарыкан качкышым качкаш ак ли. Православи эдемвлӓлӓн вӹргечӹ пӹтӹ Иуда Искариотын Иисус Христосым выжалымыжым ӓшӹндӓрӹктӓ. Вӹргечӹ пӹтӹм айыртемӹнок шотленӹт, юж ӹнянӹшӹжӹ тӹдӹм вӓк кого айо кечывлӓнӓт ӹнежӹ цӓрӹ ылын. Тенге когон шотлымаш 1168 ин лӹмӹн соборым погаш вир лин, тӹдӹжӹ вӹргечӹ дон когарня пӹтӹвлӓм Шартял дӓ Йымы кайзымы айовлӓ годым веле карангдаш келмӹм пингӹдемден. Ик первишӹ шаяшты вӹргечӹ дон когарня пӹтӹ овуцам святой Пахомилӓн кӱшӹц колтымы ытаралтмы йӹвӹр (тайна) манмы, а вӹргечӹ дон когарня ӹшкештӹ кок Ангел семӹнь анжыкталтыт, нӹнӹ анзыкылашы ӹлӹмӓшӹштӹ сусун вӓшлит дӓ шотеш пиштӹшӹ эдемвлӓм райыш ыжатен нӓнгеӓт[2].
Вӹргечӹн дӓ когарнян эртӓрӹмӹ каждый кечӓш службывлӓштӹ Октоихӹн дӓ юж молы Йымылан ыдылмы (Богослужебный) книгӓвлӓштӹшӹ гимнвлӓ Ытарышын мутялтмыжы дӓ Тӹдӹн Крестеш колымыжы гишӓн шайыштыт. Вӹргечӹн, тенгеок когарнян, рушӓрнян дӓ шачмын, нинӹ кечӹвлӓ паштек тӧрӧк кого церкӹ айо ӓль пӹтӹ ак лиэп гӹнь, православи овуца семӹнь венчӓйӹмӓш эртӓрӓлт кердеш.
Православный службышты лӹмӹн вӹргечӹвлӓ ылыт:
- Ӱӓрня годым вӹргечӹн дӓ когарнян Литургидеок Аллилуиӓн служба эртӓрӓлтеш;
- Кого пӹтӹ жепӹн вӹргечӹ йӹде — анзыцок свящӓйӹмӹ Пумашвлӓн (Дарвлӓн) Литургиштӹ;
- Страшной ӓрнян — Кого вӹргечӹ;
- Когечӹ ӓрня вӹргечӹн: Йымын ашкедмӹ Синай Кырыкышты труйышы преподобный ӓтявлӓн Соборышты, тенгеок Йымын Ӓвӓн Касперовский иконжы;
- Когечӹ паштек нӹлӹмшӹ ӓрня вӹргечӹн Преполовени айо эртӓрӓлтеш. Преполовени годым Йымын Ӓвӓн Моздокыштышы дӓ Дубенско-Красногорский (XVII курым) иконвлӓн ванжышы айымашышты лин кердеш;
- вӹзӹмшӹ ӓрня вӹргечӹн — Преполовени айон остатка кечӹжӹ;
- кудымшы ӓрня вӹргечӹн — Когечӹ айом ыжатымаш дӓ Господьын Пӹлгомыш Лӹмлештӓрӓлт кузымыжы айом первигечӹ пӓлемдӹмӓш;
- Господьын Пӹлгомыш Лӹмлештӓрӓлт кузымыжы паштек Гареджиштӹшӹ Давидӹн мынастирӹштӹшӹ преподобный Додон вӹргечӹ (596 и, Грузи).
Ирландский дӓ кельтский-шотландский йӹлмӹвлӓштӹ вӹргечӹн лӹмжӹ ти кечӹн пӹтӹ айымым ӓшӹндӓрӹктӓ: Dé Céadaoin (ирландский гэльский) дӓ Di-Ciadain (шотландский гаэльский); aoine «пӹтӹ» манмым анжыкта, céad — «пӹтӓришӹ» (когарня «пӹтӹ» веле, Aoine, маналтеш). Католик сӓндӓлӹквлӓштӹ Кого пӹтӹн пӹтӓришӹ кечӹжӹ «ломыжан вӹргечӹ» семӹнь пӓлӹмӹ ылеш (шачмы гӹц постяш тӹнгӓлшӹ православныйвлӓ гӹц айыртемӓлтӹн, католиквлӓн Кого пӹтӹштӹ вӹргечӹн тӹнгӓлеш). Вадывел христиан овуцашты Кого пӹтӹн пӹтӓришӹ кечӹжӹ, рушӓрням шотлаш агыл гӹнь, Когечӹ гӹц нӹллӹ куд календарь кечӹ дӓ нӹллӹ пӓшӓ кечӹ анзыц лиэш.
США-шты шукы католик дӓ протестант община дӓ юж еврей синагога вӹргечӹ йӹде Йымы Сирӹмӓшӹм (Писаним) шӹмлӓт ӓль, амалыде, ыдылмы йыдвлӓм эртӓрӓт, седӹндоно шукы американский кугижӓншӹ школышты спорт расписанивлӓштӓт тидӹ каеш, шачмы дон изӓрням ӹдӹрвлӓлӓн, кышкыжмы дон когарням ӹрвезӹвлӓлӓн мадашышты кодат, дӓ тенгежӓт вӹргечӹ вадешеш нимахань пӓшӓм ак шӹндеп.
Культура овуца
Испанский йӹлмӹштӹ «вӹргечӹ», miércoles, шамак иканьракок шактышы шудалмы mierda «шыр ара!» шамакын эвфемизмжӹ семӹнь кычылталтеш.
Таиландыштышы (тайский) Кечӹ кечӹшот семӹнь, вӹргечӹ доно ыжар цӹре кӹлдӓлтӹн.
Мьянмышты вӹргечӹн 12 цӓш якте шачшы тетявлӓлӓн, овуца семӹнь, алфавитӹштӹшӹ боудэхунан маналтшы нӹл буква логӹц иктӹжӹ доно тӹнгӓлшӹ лӹмӹм пуат. Ӓкрет Индиштӹшӹ астрологи ынгылдарымаш доно, 12 цӓш кечӹвӓл паштек ӓрнян кӓндӓкшӹмшӹ кечӹжӹ — Яху (Раху) Кечӹ — тӹнгӓлеш.
Руш халык ӹнянӹмӓшвлӓштӹ юж вӹргечӹм айыртемӹн пӓлдӹртенӹт: тенге, Тула губерништӹ Кого пӹтӹн пӹтӓришӹ ӓрня вӹргечӹнжӹ солашты ӹлӹшӹвлӓ вӹдваж ӓль изи ӓнгӹр дон пӱӓ докы лӓктӹнӹт дӓ колыштыныт: вӹд юк ак шакты вӓл, вӹд ак кичкӹж вӓл; дӓ тӹдӹн юкшы, кичкӹжмӹ ӓль шишкымыжы доно анзыкыла ма лишӓшлыкым пӓлен нӓлӓш цаценӹт. Кого пӹтӹн вӹзӹмшӹ ӓрня вӹргечӹнжӹ Тула губерни Алексин уездӹштӹшӹ солавлӓштӹ телӹм ыжаташ погынат ылын: пӱэргӹвлӓ ӹдӹрӓмӓшвлӓм, тиреш шӹнден, ӧлицӓ мычкы шыпшыныт, ӹдӹрӹм нӓлдӹмӹвлӓжӹ вӓтӓн марывлӓн шыпшмы тирӹштӹм кымыктен шуаш цаценӹт, вӹкӹштӹ лым маклакавлӓм кӹшкенӹт дӓ т. м. Пӹтӹн пӹтӓртӹш ӓрня вӹргечӹнжӹ ир (степь) солавлӓштӹ ирок тонышы цилӓ вольык вӹкӹ, цер ӹнжӹ пиж манын, вӹдӹм опталыныт[2].
1890-шы ивлӓ гӹц 1916 и якте Москвашты вӹргечӹ йӹде «Вӹргечӹ» сӹлнӹшая кружок погынен, тӹшкӹ Викентий Вересаев, Александр Куприн, Иван Бунин, Максим Горький дӓ молы кого писатель каштыныт. 1905—1907 ивлӓштӹшӹ революци паштек Ю. А. Бунин вуйлатымы «Сӓмӹрӹк вӹргечӹ» кружок шачын. Тӹшкӹ каштшы у эдемвлӓ лошты Иван Шмелёв, Борис Пильняк, художник Аполлинарий Васнецов линӹт.
1905—1909 ивлӓн Санкт-Петербургышты Вячеслав Ива́новын квартирӹштӹжӹ вӹргечӹ йӹде тӹнӓмшӹ анзыл поэт дон ышан кого эдемвлӓн погынымашышты эртен[3].
Вӹргечӹ мифӹштӹшӹ персонаж семӹнь
Ик кого руш (великорусский) ямакышты Вӹргечӹм ӹдӹрӓмӓш семӹнь анжыктымы, тӹдӹ, мӹнер коаш палшаш ӱжшӹ хоза вӓтӹм пӱктен пушташ манын, мӹнерӹм йӓмдӹлӓ, малынжы — халык сӹлнӹшаяшты вӹргечӹ дон когарням рушӓрня дӓ молы церкӹ айо доно ик рӓдӹшкӹ шӹнденӹт; ти кечӹвлӓн пӹтӹм пыдыртымы веле агыл, юж кудыло пӓшӓм ӹштӹмӓт кого сулыкеш шотлалтын[2].
Руш йӹлмӹштӹ техень шая шӓрлен: «Вӹргечӹ — тидӹ изирӓк когарня».
Вӹргечӹ доно кӹлдӓлтшӹ событивлӓ
1992 и 16 сентябрь вӹргечӹн британский стерлинг фунтын курсшы когон вален кен. Ти событи «Шим вӹргечӹ» семӹнь пӓлӹмӹ лин.
Польшышты вӹргечӹн террор акт (1906 ин 15 августын) дӓ Олькуш халашты пацификаци акци (1940 ин 31 июльын) линӹт, варажы нӹнӹм «Вӹрӓн вӹргечӹ» маныныт.
Вӹргечӹ лӹмвлӓштӹ дӓ лӹмдӹмӓштӹ
- Wednesday’s Song («Вӹргечӹн мыры») лӹмӓн трек, Джон Фрушантен 2004 ин лӓкшӹ «Shadows Collide with People» альбомыштыжы ылеш, Wednesday («Вӹргечӹ») — «Scarlet’s Walk» альбомыштышы пианистка Тори Эймосын мырыжын лӹм.
- Вӹргечӹ Йоркшир гӹц профессиональный английский футбол клубын лӹмӹшкӹжӹ пырен — Шеффилд Уэнсдей (Шеффилдӹн Вӹргечӹ).
- Уэнсди («Вӹргечӹ») Аддамс — «Аддамс йиш» телесериалыштышы шанен лыкмы йиш (семня) гӹц эдем.
- Мистер Среда (Вӹргечӹ) — Нил Гейманын «Американский йымывлӓ» романжын ик тӹнг персонажшы.
Примечани
- ↑ Русинов Н. Д. Древнерусский язык. Учеб. пособие для студентов филолог. и истор. специальностей ун-тов и пед. ин-тов. — М.: Высшая школа, 1977. — С. 15. — 30 000 экз.
- ↑ 1 2 3 4 ЭСБЕ, статья «Среда»
- ↑ Петербург, ХХ век, фрагменты: Н. Бердяев о "башне" Вяч. Иванова. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 8 ноябрьын 2025.
 | |
|---|---|
| Библиографи каталогвлӓштӹ |
|
