Февраль

Ирӹкӓн энциклопеди Википеди гӹц материал
Февраль
Шч Кш Вр Из Кг Кк Рш
            1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28  
2026 и
Нечкинский национальный парк поран тӹлзӹн
Финляндиштӹ поран тӹлзӹ

Поран тӹлзӹ (февраль) (лат. Februārius mēnsis) — «Фебруусын тӹлзӹжӹ», «итӹрӓйӹмӹ тӹлзӹ»; лат. Februa — «итӹрӓйӹмӹ айо» гӹц) — юлиан дӓ григориан календарьвлӓштӹ кокшы тӹлзӹ, Цезарьын реформыжы якте ӱӓрня тӹлзӹ гӹц тӹнгӓлшӹ тошты Рим ин луаткокшы тӹлзӹжӹ. Тидӹ ин сек мытык тӹлзӹжӹ, дӓ 30 гӹц чӹдӹ кечӓн лач ик тӹлзӹ веле ылеш: проста ин 28 кечӓн дӓ високосный ивлӓн 29 кечӓн. Мӱлӓндӹн Йыдпелвел полушариштӹжӹ телӹн кымшы тӹлзӹжӹ, Кечӹвӓлвел полушариштӹ — кӓнгӹжӹн кымшы тӹлзӹжӹ.

Кӹзӹтшӹ жепӹн григориан календарь семӹнь поран тӹлзӹн 16-шы кечӹжӹ якте кечӹ Козерог шӹдӹрӹштӹ шалга, поран тӹлзӹн 16-шы кечӹжӹ гӹц — Вӹдйоктарышы шӹдӹрӹштӹ[1][2].

Статистика дӓ описани

Европын йыдпелвел покаштыжы поран тӹлзӹн температурын покшал значенижӹ (Ослон примержӹ семӹнь): −2.4, −25 гӹц 13.8 градус якте вашталт кердеш.

Покшал Российӹштӹ Москва лишнӹшӹ ӹлӹмӹ вӓрвлӓн пример семӹнь поран тӹлзӹн покшал температурыжы: −9,6 °C, 1929 ин −38,2 °C гӹц 1935 ин +5,7 °C якте вашталтмашвлӓ доно[3].

Январь доно тӓнгӓштӓрӹмӓштӹ, кечӹ сотын цымыр кужыцшы 27 цӓшеш кушкеш, 59 лиэш[3].

Курныж пӹжӓшӹм опташ тӹнгӓлеш. Шурнывач дон кого кӹсиӓн пӹтӓришӹ мырышты йонгалтеш. Шошым цӹлдӹрвлӓ пӧртӹлӹт, тӹлзӹ мычашын ӧршвлӓ йыдпелвекӹлӓ чонгештӓт. Ӓвӓ мӧскӓн пӹжӓшӹштӹжӹ игӹвлӓжӹ шачыт[3].

Проста ин 28 кечӓн веле ылмыжы гишӓн ти тӹлзӹ иштӹ лач ӹшкетшӹ веле цела тӹлзӹде эртен кердеш. Тидӹн гӹц пасна, лач февралын веле куд иштӹ ик гӓнӓ дӓ каждый 11 иштӹ кок гӓнӓ шӹм кечӓн цела ӓрня нӹл гӓнӓ лиэш (остатка гӓнӓ 2010 ин, 2021 ин ылын дӓ вес гӓнӓ 2027 ин лиэш).

Нӹл иэш ик гӓнӓ, манаш лиэш, поран тӹлзӹ 29 кечӓн ылеш. Нӹлӹмшӹ и 100-еш пач гӹц пасна пайылалтеш, но 400-еш пачде ак пайылалт гӹнь, ситӓртӹш кечӹ ак приваялт. Тенге, 1900 ин високосный им монден кодымы. Кӹзӹт високосный ивлӓ ямден кодде нӹл иэш ик гӓнӓ 2100 и якте лиӓш тӹнгӓлӹт[4][5].

Истори дӓ этимологи

Эдем сӹнӓн Поран тӹлзӹм художественный картинӹштӹ анжыктымаш

Февраль манын — februarius mensis — ӓкрет римлянвлӓ, предани семӹнь, Нума Помпилийӹн ӓли Тарквиний Когоэшнӹшӹн пыртымы календарь тӹлзӹм лӹмденӹт. Лу тӹлзеш шелӓлтшӹ дӓ 304 кечӓн ылшы сек ӓкрет (Ромулын) календарьышты ти тӹлзӹ, тенгеок шартял тӹлзӹ, ылделыт. Нума (ӓли Тарквиний) годым календарьым вашталтымаш кечӹ-тӹлзӹ им (ӓли кечӹ-тӹлзӹ циклым) пингӹдемдӓш манын ӹштӓлтӹн; тидӹлӓн кок у тӹлзӹ, шартял тӹлзӹ дӓ поран тӹлзӹ, пырталтыныт, тидӹн годым римлянвлӓн иштӹн остатка поран тӹлзӹштӹ 28 кечӹ ылын (ӓкрӓм годшы коктеш пайылалтшы кечӹ шотан лач ик тӹлзӹ; вес тӹлзӹвлӓн кечӹ шотышты коктеш пайылалтде, малан манаш гӹнь техень числа, ӓкрет римлянвлӓн ӹнянӹмӹштӹ семӹнь, цӓшӹм канден). Теве ма пӓлӹ: сек поздажы м. э. гӹц анзыц 153 и гӹц и тӹнгӓлтӹшӹм 1 январьыш ваштымы, дӓ поран тӹлзӹ Рим тӹлзӹвлӓн церотыштышты кокшы вӓрӹм нӓлӹн. Макробийӹн «Сатурналивлӓштӹжӹ» попалтеш: шартял тӹлзӹ дон поран тӹлзӹм кечӹ шотыш привайымыкы, им январь гӹц тӹнгӓлӓш Нуман шанымашыжы ылын.

Поран тӹлзӹн лӹмжӹ этруссвлӓн Фебруус мӱлӓндӹ лӹвӓлшӹ кугижӓншӹн йымышты гӹц лӓктӹн[3] дӓ итӹрӓйӓлтмӓш овуца (februa, februare, februum) доно кӹлдӓлтӹн, тидӹжӹ ӓкрет Римӹштӹшӹ Луперкали перке айоэш (поран тӹлзӹн 15-шӹ кечӹжӹ — dies februatus) вӓрештӹн, ӓкрет Рим годшы тӹлзӹ календарь семӹнь цела тӹлзеш попазен. Кечӹ-тӹлзӹ циклым пингӹдемдӹмӹ годым тӹлзӹвлӓм эче пырташ келӹн, ти остаткавлӓжӹм римлянвлӓ поран тӹлзӹн 23-шы дӓ 24-шӹ кечӹвлӓ лошты вӓрӓнгденӹт (нӹлиӓш цикл годым — кокшы дӓ нӹлӹмшӹ ин). Каждый 365 кечӓн кым и дӓ 366 кечӓн ик и гӹц шалгышы ҥылиӓш циклым пыртышы Юлий Цезарь годым остаткаштышы поран тӹлзӹжӹ 29 кечӓн ылын, тидӹн годым поран тӹлзӹн 23-шы кечӹжӹ ӱӓрня тӹлзӹ календ якте шӹмшӹ кечеш (a. d. VII Kal. Mart.), поран тӹлзӹн 24-шӹ кечӹжӹ тӹлец анзыцшы кудымшы, а поран тӹлзӹн 25-шӹ кечӹжӹ — ӱӓрня тӹлзӹ календ якте паштекшӹ кудымшы (a. d. VI Kal. Mart, posteriorem и priorem) кечеш шотлалтыныт. Ӱӓрня тӹлзӹ календ якте ти кудымшы кечӹ кокты ылмы гишӓн 29 кечӓн февралян им annus bissextus маныныт, лат. — «кок гӓнӓ кудымшы» (тишец année bissextile, мӓмнӓн високосный инӓ). Грек календарьыштат, тенгеок нӹнӹн семӹньок ӹштӹмӹ Рим календарьыштат поран тӹлзӹ ин остатка тӹлзешӹжӹ шотлалтын, седӹндоно ин остатка тӹлзӹшкӹжӹ ситӓртӹш кечӹ техень айыртем доно веле пырталтын: греквлӓ ситӓртӹш кечӹм тӹлзӹ мычашкы пыртенӹт, а римлянвлӓ — тӹлзӹн остатка вӹц кечӹжӹ кодмы анзыц[6].

Поран тӹлзӹн Европыштышы историш пырышы лӹмвлӓжӹ лошты тӹдӹн тошты англ лӹмжӹ Solmonath («лявӹрӓн тӹлзӹ») дӓ Kale-monath («кавша тӹлзӹ») дӓ Карл Великийӹн пумы пӓлемдӹмӓш — Hornung (ӓкрет исланд hjarn — «кӹлмӹшӹ лым ара») пырат[7]. Ӓкрет руш календарьышты (христианствым пингӹдемдӹмӹ гӹц анзыц) тӹлзӹ сечень маналтын, тӹлзӹн халык лӹмвлӓштӹ тенгеок — вьюговей, бокогрей, снежень, межень, лютый, кривые дороги.

Руш йӹлмӹш лӹм церкӹ-славян февруарь гӹц толын, тӹдӹм латынь гӹц (februārius) покшал грек йӹлмӹ (φεβρουάρι(ο)ς) гӹц нӓлмӹ. Тӹлзӹ тенгеок феврарь, феуларь маналтын[8].

1930 дӓ 1931 ивлӓн СССР-ӹштӹ 30 февралян совет революци календарьым (руш) (мар. пырташ шанымашым лыкмы, но ӹлӹмӓшӹш пыртымы агыл.

Ӓкрет Ирландиштӹ 1 поран тӹлзӹн Имболк айо эртӓрӓлтӹн, тӹдӹ шарык патя шачмым пӓлемден, овуца семӹнь, ти жеп гӹц шошым тӹнгӓлӹн, а поран тӹлзӹ пӹтӓришӹ шошымшы тӹлзеш шотлалтын[9].

Вес йӹлмӹлӓштӹ

«Поран тӹлзӹ» (Леандро Бассанон картинжӹ, 1595/1600 ивлӓ)

Европыштышы шукы йӹлмӹштӹ поран тӹлзӹн лӹмжӹ латин овуцалан келшен толеш. Но икманяр айыртем улы.

Фин йӹлмӹштӹ тӹлзӹ helmikuu маналтеш, вес семӹньжӹ «жемчуг тӹлзӹ», малан манаш гӹнь пушӓнгӹштӹ шылышы лым вӹд патькалтышвлӓшкӹ сӓрнӓлтеш, нӹнӹжӹ кӹлмӓт дӓ жемчугла кайыт. Чех йӹлмӹштӹ февраль únor маналтеш, nořiti se — «цилӓге пыраш» шамак гӹц (ӓнят, ангӹрӹштӹ и шылымы вӹд тӹдӹн вӹлнӹ погынымы гишӓн). Украин йӹлмӹштӹ февраль — лютий, белорусышты — люты, поляк йӹлмӹштӹ — luty, вес семӹньжӹ «лютый» (лӱдӹшлӓ, ӹжӓлӓйӹдӹмӹ). Хорватла февраль — veljača — «пиш кого»: лӹм, шаналтеш, Veljak шамак гӹц лӓктӹн, 2 февралеш попазышы Сретени айон ик тошты лӹмжӹ гӹц, хоть, лин кердеш, славянвлӓн языческий йымышты донат кӹлдӓлтӹн. Тӹлзӹн турк лӹмжӹ — Şubat — сирий йӹлмӹштӹшӹ «суббота» гӹц. Литва йӹлмӹштӹ vasaris маналтеш (vasara — «кӓнгӹж», ӓкрет индийскилӓ vasar — «ирӹ»[10]).

Кӹзӹтшӹ китай да япон йӹлмӹвлӓштӹ поран тӹлзӹ «кокшы тӹлзӹ» семӹнь пӓлемдӓлтӹн. Тошты япон тӹлзӹ календарьышты поран тӹлзӹлӓн лишӹл тӹлзӹ (дӓ вара тӹдӹн доно келӹштӓрӓлтшӹ) Кисараги (如月, 絹更月 ӓли 衣更月 маналтын, тидӹжӹ «выргемӹм вашталтымы тӹлзӹ» манмым анжыкта. Поран тӹлзӹлӓнок кычылтмы молы тошты япон лӹмвлӓ: Мумэцуки (梅見月, тидӹжӹ «слива пеледӹшӹм ужаш лимӹ тӹлзӹ» манмым анжыкта) дӓ Кономэцуки (木目月 — «пушӓнгӹвлӓн у ӹлӹмӓшӹм нӓлмӹ тӹлзӹ»).

«Поран тӹлзӹ» (Беррийӹштӹшӹ герцогын пиш цевер часословшы, 1410—1490 ивлӓ)

Айовлӓ

Вашталтшы

Примечани

  1. ↑ За год Солнце проходит не через 12, а через 13 созвездий. Новый знак зодиака — «Змееносец». Тергӹмӹ кечӹ: 23 октябрьын 2025. Архивируйымы 20 сентябрьын 2011 года.
  2. ↑ Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — С. 41. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
  3. ↑ 1 2 3 4 В. Д. Грошев «Календарь российского земледельца (народные обычаи и приметы)», — М: МСХА, 1991, С. 10. ISBN 5-7230-0074-8
  4. ↑ Leap years : Time & timekeeping : Fact files & in-depth : Learning : NMM (англ.). web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 23 октябрьын 2025.
  5. ↑ USNO (U.S. Naval Observatory): Leap Years. Тергӹмӹ кечӹ: 23 октябрьын 2025.
  6. ↑ Макробий. Книга первая, главы 12—16 // Сатурналии.
  7. ↑ Фасмер Макс Этимологический словарь русского языка. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 23 октябрьын 2025.
  8. ↑ Фасмер Макс «Этимологический словарь русского языка» (онлайн версия), Февраль. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 23 октябрьын 2025.
  9. ↑ Праздники кельтов. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 23 октябрьын 2025.
  10. ↑ весна, этимология весна, весна этимология и происхождение « Этимологический словарь русского языка. Фасмер Макс (online онлайн версия) « Русский язык « Classes.ru. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 23 октябрьын 2025.

Литература

  • Круглый год. Русский земледельческий календарь. — М.: «Правда», 1989. ISBN 5-253-00598-6
  • Народный Месяцеслов. — М.: «Современник», 1992. ISBN 5-270-01376-2

Ссылкывлӓ

  • Февраль // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. Статья Обнорского Н. П.
  • Календарь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. Статья Витковского В. В.
«https://mrj.ruwiki.ru/w/index.php?title=Февраль&oldid=314854» гӹц нӓлмӹ