Шачмы

Ирӹкӓн энциклопеди Википеди гӹц материал

Шачмы (руш. Понедельник) — ӓрнян рушӓрня дон кышкыжмы лоштышы кечӹ. ISO 8601 Вескид сӓндӓлӹквлӓн стандартышты семӹнь ӓрнян пӹтӓришӹ пӓшӓ кечӹжӹ.

Йымын сӓндӓлӹкӹм ӹштӹмӹжӹн кокшы кечӹжӹ («шачмы»), мӱлӓндӹштӹшӹ дӓ пӹлгомыштышы вӹдвлӓм айырымаш (Бытие. 1:6-8). Юлиус Шноррын гравюрыжы.

Этимологи дӓ сакой овуцашты лӹмдӹмӓш

Шукы йӹлмӹштӹ шачмын лӹмжӹ Тӹлзӹ (пӹлгомыштышы кӓп дӓ йымы) гӹц лӓктеш

«Шачмы» шамак дӓ вес славян йӹлмӹвлӓштӹ тӹдӹлӓн ярал лӹм (укр. понеділок, белорус. панядзелак, сербохорв. понѐд(j)ељак, болг. понеделник, польск. poniedziałek, чех pondělí, ӓкрет руш. дӓ тошты славян понєдѣльникъ, в.-луж. póndźela, н.-луж. pónźele, полаб. рüned᾽ėlа) ӓкрет славян *ponedělj- гӹц лӓктӹн, тӹдӹжӹ тенгеок *nedělja «рушӓрня (буквальный „пӓшӓм ӹштӹдӹмӹ, кӓнӹмӹ кечӹ“)» гӹц ӹштӓлтӹн. «Шачмын» («понедельник») этимологи значенижӹ — «ӓрня паштекшӹ [рушӓрня паштекшӹ] кечӹ».

Pazartesi турок лӹм тенгеок «рушӓрня паштекшӹ кечӹ» манмым анжыкта.

Вес лӹмдӹмӓш овуцавлӓӓт улы. Тенге, ӓкрет иудей-христианский овуца кечӹвлӓм кукшыгечӹ гӹц шотла, тидӹ гишӓн: греч. Δευτέρα («кокшы кечӹ (кукшыгечӹ гӹц)»), лат. feira segunda (таҥ. кӹзӹтшӹ португ. segunda-feira), грузин. ორშაბათი (оршабати), таджик. душанбе, башкирлӓ дӓ тадарла дүшәмбе, казах. дүйсенбі, армян. Երկուշաբթի (йеркушабти́). Тенгежӹ, ивритӹштӹ шачмын лӹмжӹ — «Йом бет».

Тӹдӹн лӹмжӹ сири йӹлмӹштӹ «пӹтӓришӹ кечӹ» манмым анжыкта.

Вес овуца — астрономическо-астрологический. Тӹштӹ шачмы тӹлзӹн кечешӹжӹ шотлалтеш. Весӹвлӓ логӹц тӹшкӹ пырат:

  • классический лат. dies Lunae (тӓнг. кӹзӹтшӹ фр. lundi);
  • германский *mandagaz, тишец англ. Monday, ӓкрет фризлӓ mōnadeig, икопоратка ӱл немецлӓ дӓ икпоратка голландла mānendach (кӹзӹтшӹ голландла Maandag), ӓкрет кӱшӹл немецлӓ mānetag (кӹзӹтшӹ нем. Mon(d)tag), ӓкрет исландскийлӓ mánadagr (шведлӓ дӓ нюнорла: måndag, исландскийлӓ: mánudagur, датский дӓ букмол: mandag) лӓктӹнӹт[1];
  • санскрит. Sōmavāra, Сома — индуизмӹштӹ Тӹлзӹ йымын лӹмжӹ, тишец Индин первиок ылшы вес йӹлмӹвлӓшкӹжӹ нӓлмӹ, но тӹгодымок иктӧр Chandravāra лӹм улы (вед. Chandra «Тӹлзӹ» гӹц); Кечӹвӓлвел-Ирвел Азиштӹшӹ йӹлмӹвлӓштӹ, шамак толшеш, тайскийлӓ «Ван Джан»(«Тӹлзӹ йымы Чандрын кечӹжӹ») пали гӹц нӓлмӹ;
  • китайскийлӓ '月曜日', «тӹлзӹн кечӹжӹ», тишец японский げつようび (getsuyobi) дон корейскийӹм 월요일 кӱслӹмӹ.

Шукы йӹлмӹштӹ шачмын лӹмжӹ Тӹлзӹ (пӹлгомыштышы кӓп дӓ йымы) гӹц лӓктеш

Шачмын вӓржӹ календарьышты

ISO 8601 семӹнь ӓрнян пӹтӓришӹ пӓшӓ кечешӹжӹ шотлалтеш.

Кӹзӹтшӹ вадывел культура шачмым пӓшӓ ӓрнян тӹнгӓлтӹшешӹжӹ шотла, вет тӹнг шотышты, ти кечӹн когораквлӓ пӓшӓш, а тетявлӓ кӓнӹмӹ кечӹ паштек школыш пӧртӹлӹт.

Религиозный христианский дон иудей овуцашты, Библиштӹшӹ календарь семӹнь, шачмы ӓрнян кокшы кечешӹжӹ шотлалтеш. Цилӓ вӓре нӓлмӓштӹ шачмы гишӓн ти анжалтыш США-шты, Канадышты дӓ Япоништӹ улы. Ти вир донок Римско-католический церкӹн. официальный литургический календарьжы шачмым кокшы кечӹ семӹнь — «Ферий II» — лӹмдӓ.

Религиозный айымаш

Иудаизмӹштӹ дӓ исламышты шачмы ковеньйӓ дон ыдылмашлан яжо жеп семӹнь шотлалтеш. Иудей овуцашты Торам шачмы йӹде ирок халык анзылны лыдыт, тидӹлӓн пӓлемдӹмӹ кым кечӹ гӹц иктӹштӹжӹ (вес коктыжы — изӓрня дӓ кукшыгечӹ). Тӹдӹм карангдаш ярышы пасна сусу событи уке гӹнь, тенгеок сулыкым простьыктымы пасна молитва попалтеш. Дидахышты, иудей овуцам ӹштӓш агыл манын, пӹтӓришӹ христианинвлӓлӓн шачмы йӹде ковейӓш рекомендуялтеш. Шачмы вӓреш вӹргечӹм предлагаенӹт.

Православный церкӹштӹ шачмы йӹде Йымын пӹтӓришӹ ӹштӹмӓшвлӓжӹм — Ангелвлӓм — лӹмлештӓрӓт, нӹнӹлӓн Октоихӹштӹ кечӹ йӹдеӓш службышты тӹрӹс идӓлык мычкы шачмы йӹде мырымы гимнвлӓ посвящӓйӓлтӹнӹт. Шукы монастырьышты шачмы ковеньйӓм кычымы кечӹ ылеш: шачмы Ангелвлӓ лӹмеш посвящӓйӹмӹ гишӓн монахвлӓӓт ангелӹн ӹлӹмӓшӹжӹ доно ӹлӓш цацат, ти кечӹвлӓн пай дон кекӹм веле агыл, тенгеок шӹшерӓн качкышым, колым, ӱм ак качеп, ӓрӓкӓм ак йӱэп (айо шачмеш вӓрештеш гӹнь, колым, ӓрӓкӓм дӓ ӱм пуэн кердӹт).

Кого ковеньйӓ годым шачмы ваштареш вады службышты, простьымы Чинӹм ӓль уставышты уке ылшы Пассин Чинжӹм служымы анзыц, рӓдӓн (сотыгечӹшӹ ӓль ӓрняӓш) прокимен агыл, а кок кого прокимен гӹц иктӹжӹ попалтеш:

Ӹшке лицӓэтӹм ӹрвезет вӹлец ит карангды, мӹнь вет ойхырем, мӹньӹм йӹле колыма. Мӹньӹн йӓнгемӹм ынгылемӓ дӓ тӹдӹм ытаремӓ (Пс. 68).

Тӹньӹн лӹмет гӹц лӱдшӹвлӓлӓн, Господи, сӧрӹметӹм пуэнӓт (Пс. 60: 7).

Вадывел предани семӹнь Содомым шачмын сӹмӹрӹмӹ, ангелвлӓ тӹнӓм Лотын семняжӹм хала гӹц лыктыныт (Нюрнбергӹштӹшӹ хроника, 1493-шы и)
  • Кого постым кычымы пӹтӓришӹ кечӹ руш православин «ире шачмы» маналтеш, цилӓ ӹнянӹшӹн пингӹдӹ пост кечӹжӹ;
  • Кого шачмын парвалышы Иисус Христосын сӹнжӹ семӹнь Тошты Согонь гӹц шӱмбелвлӓжӹн Египетӹш выжалымы патриарх Иосифӹм ӓшӹндӓрӓт, тенгеок шӱм кӧргӹ пайдам — лачокшы сулык простьымашым, ӹнянӹмӓшӹм, ыдылмашым дӓ пуры пӓшӓм — кандыдымы йӓнгӹм символ семӹнь анжыктышы ӓзӓм ӹштен керддӹмӹ смоковницӹм Иисусын вырсымыжы гишӓн Евангелиштӹшӹ попымым ӓшӹндӓрӓт;
  • Соты шачмын вады ыдылмашты идӓлыкышты ик гӓнӓ веле кугижӓн капкашты Евангелим халык докы мелӹн шагалын лыдыт;
  • Антипасхын шачмы — Кого пост дӓ Соты ӓрня жепеш кужын цӓрӹмӹ паштек церкӹштӹ венчӓйӓлтӓш лимӹ пӹтӓришӹ кечӹ. Русьышты ти шачмы «Якшар кырык» маналтеш, тӹнӓм церкӹштӹ кӱкшӧ паперть гӹц арвӓтӹ-армарын сӱӓнӹштӹ гишӓн йӹрӹм-йӹр увертӓренӹт;
  • Шачмын, Святой Троица Кечӹ паштек, Святой Шӱлӹшӹн Кечӹжӹ пӓлемдӓлтеш. Ти шачмынок Йымын Ӓвӓн Тупичевӹштӹшӹ дӓ Кипрӹштӹшӹ иконвлӓжӹн вашталтшы айошты аялтеш;
  • Петрогечӹ ковеньйӓ Вӹцлышӹ кечӹ паштек 2-шы ӓрняжӹн шачмын тӹнгӓлеш. Петрогечӹ, Успени дӓ Христосын Шачмыжы лӹмеш ковеньйӓвлӓ годым вады Аллилуйный службышты Устав семӹн, шачмын веле прокимен келесӓлтеш, а вес кечӹвлӓн — «Аллилуиа» кок стих доно.

Шачмы соок рушӓрня паштек толмы гишӓн, вес семӹньжӹ амалыде Йымылан кымалмаш паштек, шачмын вады служышты кафизма уке. Шачмын, вӹргечӹн, когарнян дӓ рушӓрнян, ти кечӹвлӓ паштек тӧрӧк кого церкӹ айо дӓ ковеньйӓ ак лиэп гӹнь, православный овуца семӹнь венчӓйӓлтӓш лиэш.

Вадывел-христианский овуцашты кым шачмы ойхан ылмышты доно пӓлемдӓлтӹнӹт: апрельӹн пӹтӓришӹ шачмыжы (тӹнӓм Каин Авельӹм пуштын), августын кокшы шачмыжы (тӹнӓм Содом дон Гоморрым сӹмӹрӹмӹ) дӓ декабрьӹн остатка шачмыжы (тӹнӓм Иисус Христосым выжалышы Иуда Искариот шачын)[2].

Овуцашты семӹнь квакервлӓ шачмым «Кокшы Кечӹ» семӹнь лӹмдӓт дӓ цӧклӹмӹ овуца негӹцӓн англичан лӹм гӹц карангыт.

Исламышты шачмы Мухаммедӹн постым кычымы кечӹ ылын, вет ти кечӹ тӹдӹн шачмы кечӹжӹ ылын.

Шачмын культура овуцавлӓжӹ

1907-шӹ ин колтымы ти открытка «Нью-Йорк халашты шачмы ирок» маналтеш дӓ шачмын выргемӹм мышмы овуцам анжыкта
Шачмы ирок (Ганс Балушек, 1898-шӹ и)

Юж сӓндӓлӹкӹштӹ дӓ культурывлӓштӹ шачмы доно пасна стереотипвлӓ кӹлдӓлтӹнӹт. Шамак толшеш, еврейвлӓ шачмым сӱӓнлӓн ярал кечеш ак шотлеп, вет Господь сӓндӓлӹкӹм ӹштӹмӹжӹ годым ти кечӹн, вес кечӹвлӓн ӹштӹмӹжӹ семӹнь, ик гӓнӓкӓт «яжо» манын попыде.

Таиландышты сар цӹре овуца семӹнь шачмы доно кӹлдӓлтӹн (Тайский кечӹ календарьым анж.).

Вадывел музыкантвлӓн шукы мырыштышток шачмы кымыл валтышы, тыргыжланымы ӓль кӓньӹсӹр кечӹ семӹнь анжыкталтеш. Шамак толшеш, Mamas & Papas группын «Monday, Monday» (Шачмын, шачмын) (1966), Carpenters тӱшкан «Rainy Days and Mondays» (Юран кечӹ дӓ шачмы) (1971), The Boomtown Rats-ын «I Don’t Like Mondays» (Мӹлӓм шачмы ак келшӹ) (1979), дӓ Bangles-ын «Manic Monday» (Ышдымы шачмы) (1986).

Российӹштӹ «шачмы гишӓн мыры» сек пӓлӹмӹ — «Бриллиантовая рука» кинофильм гӹц «Остров невезения» (1968 и). Текстӹн авторжы — Л. П. Дербенёв, композитор — А. С. Зацепин.

Тенгеок, традици ваштареш кемӹ семӹнь, Happy Mondays («Йӧнеш толшын шачмы») лӹмӓн группа дӓ Hey Monday («Эй, шачмы») пӓлӹмӹ американский панк-группа улы.

Статистика семӹнь шачмын Нидерландышты ӹлӹшӹвлӓ шӹрен ӹшкӹмӹштӹм ӹшке пуштыт[3], паремӓш кеӓт[4] ӓль интернет-сёрфингӹш ушнат[5].

Кугижӓн Российӹштӹ проста халыкын шачмым айымы кайышыжы шӓрлен ылын, вес семӹньжӹ — шачмын пӓшӓм ӹштӹделыт: «Шачмы-мокмыр — рушӓрнялӓн поминой», «Шачмы — капка орол». Кечӹ цӓшдӹмеш шотлалтын, тидӹ, векӓт, первишӹ овуцан кишӓжӹ ылеш, тӹнӓм сола священник рушӓрнян литургиштӹ лидӹмӹ прихожанинӹм вӓшлимӹ годым тӹдӹм церкӹ сага цеплен. Сакой такешлӓн ӹнянӹшӹ эдемвлӓ шачмын у пӓшӓм тӹнгӓлделыт, корныш лӓкделыт, оксам пуделыт[6].

Украинӹштӹ XX курым тӹнгӓлтӹш якте шачмым айымаш лӹмӓн овуца шӓрлен ылын[7], тӹнӓм маран вӓтӹвлӓ ковеенӹт дӓ пӓшӓм ӹштӹделыт (айыртемӹнок шӹдӹрӹмӹ шотышты). Юж вӓре ти овуца сӱӓн пынзал пумы доно пырталтын (шамак толшеш, Полтавский губерни Переяслав уездӹштӹшӹ Бориспольышты). H. Чернышов[8] шачмы айымы овуцам сӱӓнӹм изиш ӹштӹмӹ ӓкрет формын кодшыжы семӹнь ынгылдара — «мыжырангмашын кым нӹлӹмшӹ лаштык», тидӹн годым ӹдӹрӓмӓшлӓн ӓрнян пӓлемдӹмӹ кечӹвлӓн кӓнӹмӓш дӓ вӓк пелӓш пӓшӓ шотышты ирӹк пуалтын[9].

Халык комиссариатын 1919-шӹ иӓш 3-шы сентябряш постановленижӹ семӹнь «анжыктышы предприятивлӓ»-н пӓшӓзӹжӹвлӓлӓн кӓнӹмӹ айо кечӹ шачмышкы ванжен[10].

Советский космонавтикӹштӹ тӹнгӓлтӹшӹшток шачмы проста пӓшӓ кечеш шотлалтын, но 1960-шы гӹц 1965-шӹ и якте ти кечӹн 11 колтымаш авари доно пӹтӹмӹкӹ, ти кечӹ 1965-шӹ и гӹц «кӱшӹц пынзалмы семӹнь» космонавтвлӓлӓн кӓнӹмӹ кечӹ лин.

Шачмы мифологический персонаж семӹнь

Харон — славянвлӓн «Шачмы»-шты док лишӹл сӹн (Литовченко А. Д., 1861)

Ирвел славянвлӓн шанымышты семӹнь, Шачмы лачокышты ылшы эдем, сӧдӧй вуян шонгы, тӹдӹ колышывлӓн йӓнгӹштӹм рай капка доны вӓшлин дӓ тӹдӹн кечӹнжӹ постым кычышывлӓм пуры кымыл доно вӓшлин, тенгеок Шачмы тылан ӓнгӹр гач йӓнгвлӓм ваштен шалген. Юж ӹнянӹмӓш семӹнь, Йымын цӹрежӹ Валгалтмаш айо годым (Олма Спас), кынам райышты тӧр ӹлӹшӹвлӓлӓн Йымы ӹшкеок олмам пуа, адышты ылшы сулыканвлӓлӓн олмам Шачмын шӓлӓтӓ[11]. Тенгеок шачмы йӹде «святой Шачмы» пророк Илья доно иквӓреш монастырьышты ковейӓт[7].

Шачмы лӹмвлӓштӹ

  • Таджикистанын тӹнг халажын Душанбе лӹмжӹ перс йӹлмӹ гӹц сӓрӹмӹкӹ «шачмы» манмым анжыкта.
  • Понедельник руш фамили улы.
  • 1894—1895-шӹ ивлӓн Российӹштӹ ӓрняэш кок гӓнӓ «Понедельник» газет лӓктӹн — «Гражданин» газетӹн иллюстрациӓн приложенижӹ. Пецӓтлен лыкшыжы князь В. П. Мещерский, редакторжы пӹтӓри К. Ф. Филеппеус, а 1895-шӹ и 4 № гӹц пецӓтлен лыкшы ӹшкежок[12].
  • «Понедельник — день тяжёлый», А. Н. Васильевӹн (руш.)мар. роман-фельетонжы, 1961-шӹ и.
  • 1963-шы ин экранышкы «Понедельник — день тяжёлый» советский фильм-комеди лӓктӹн (режиссёр Иван Лукинский).
  • «Доживём до понедельника» советский художественный фильм улы.
  • Стругацкий шӱмбелвлӓн ик романышты «Понедельник начинается в субботу» маналтеш.
  • 1973-шы ин американский писатель Курт Воннегутын сирӹмӹ романжы «Завтрак для чемпионов, или Прощай, чёрный понедельник» маналтеш.
  • Гай Монтэг («Шачмы», немецлӓ) — писатель Рэй Брэдберин «451 градус по Фаренгейту» фантастический роман-антиутопижӹн тӹнг геройжы.

Примечани

  1. ↑ Barnhart, Robert K.: The Barnhart Concise Dictionary of Etymology. Harper Collins, 1995. ISBN 0-06-270084-7
  2. ↑ Другие несчастливые дни. Не только пятница, 13-е. » Бяки.нет (англ.). web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 2 декабрьын 2025.
  3. ↑ Monday is most common day for suicide, The Guardian (26 августын 2005). Архивировано 22 январьын 2013 года. Дата обращения: 2 декабрьын 2025.
  4. ↑ Monday is ‘the most popular sick day’. Тергӹмӹ кечӹ: 2 декабрьын 2025. Архивировано из оригинала 27 апрельӹн 2010 года.
  5. ↑ OneStat.com - About Us - Press Box. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 2 декабрьын 2025.
  6. ↑ ЭСБЕ, статья «Понедельник»
  7. ↑ 1 2 ЭСБЕ, статья «Понедилкование»
  8. ↑ «Киевская Старина» 1886, № 4, стр. 763—771
  9. ↑ «Киевская Старина» (1887, 1, 180—182. IV, 763—771) и «Этнографическое Обозрение»
  10. ↑ Большая советская энциклопедия (первое издание), — М: АО «Советская энциклопедия», 1929, С. 206
  11. ↑ Левкиевская Е. Е. Мифы русского народа. — М.: Астрель, 2000. — С. 92. — 528 с. — (Мифы народов мира). — ISBN 978-5-271-24693-7.
  12. ↑ ЭСБЕ, статья «Понедельник (газета)»
«https://mrj.ruwiki.ru/w/index.php?title=Шачмы&oldid=315187» гӹц нӓлмӹ