Апрель
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2026 и | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
.jpg)
Вӹдшу тӹлзӹ / Вӹдшор тӹлзӹ (апрель) (лат. Aprīlis — вариантвлӓ: «пачшы», «кечӹ доно ӹрӹктӹмӹ», «Афродитан тӹлзӹжӹ») — юлианский дон григорианский кӓлендарьвлӓштӹ идӓлыкын нӹлӹмшӹ тӹлзӹжӹ, Цезарьын уэмдӹмӓшӹжӹ анзыц март гӹц тӹнгӓлшӹ тошты Римский идӓлыкын кокшы тӹлзӹжӹ. 30 кечӓн нӹл тӹлзӹ логӹц иктӹжӹ.
Мӱлӓндӹн Йыдпелвел полушариштӹжӹ шошымын кокшы тӹлзешӹжӹ, Кечӹвӓлвелӹштӹ шӹжӹн кокшы тӹлзешӹжӹ шотлалтеш.
Кӹзӹтшӹ жепӹн григорианский календарь семӹнь 18-шӹ вӹдшу якте Кечӹ Кол шӹдӹрӹштӹ шалга, 18-шӹ вӹдшу гӹц — Шарык шӹдӹрӹштӹ[1][2].
Статистика дон описани
Москва лӹвӓлнӹшӹ вӓрвлӓштӹ вӹдшу тӹлзӹн икпоратка температурыжы +3,7 °С, кечӹ валгалтымын нормыжы — 164,5 цӓш[3].
Суткашты икпоратка температура ноль гӹц кӱшкӹ кузымаш 3-шы вӹдшу кытлан лиэш, сек ирӹ жеп — 13-шы март (1933), сек позда — 24-шӹ вӹдшу (1929). Лым 12-шы вӹдшу кытлан шылен пӹтӓ, сек ирӹ жеп — 17-шӹ март (1921), позда — 21-шӹ вӹдшу (1926). 20-шы вӹдшу кытлан рок цилӓге шыла, сек ирӹ жеп — 8-шӹ вӹдшу (1935), сек позда — 5-шӹ май (1929). Вӹдшу — вӹдшуа тӹлзӹ[3].
Ти тӹлзӹн (Москва лӹвӓлнӹшӹ вӓрвлӓн данный) кугин вильӹжӹ пыра. Лым шылен пӹтӹмӹкӹ, яргавшта, пӹркем, пипи, лӱлпӹ, перелески, пирӹгӹцкӹ, чистяк, недӹшуды дӓ т. м. пеледӹт[3].
Кечӹвӓлвел гӹц кӹшедӹк дон тыртня чонгештен толыт. Тӹлзӹ мычаш лишӓн (24-шӹ числа паштек) куку мыраш тӹнгӓлеш[3].
Солашты ӹлӹшӹ хозалан дӓ кавштавичӹ хӓдӹрӹм куштышылан вӹдшу ик сек пӓшӓм ӹштӹмӹ тӹлзӹ. Средний Европышты ти тӹлзӹн икиӓш пӹрцӹм, кавштавичӹ хӓдӹрӹм, клеверӹм дӓ т. м. ӱдӓт. Тӹнӓмок пушӓнгӹм ирӹктӓш дӓ шӹндӓш, алыкым вӹдӹжтӓш тӹнгӓлӹт, йӹрӓнӹштӹ сакой кавштавичӹ хӓдӹрӹм ӱдӓт дӓ вес вӓре шӹндӓш ваштат. Российӹн икпоратка кымдемвлӓштӹжӹ ирӹ шошы икиӓш шурным рок цицмӓш шылымы паштек тӧрӧк, тӹлзӹн кокшы пелӹжӹн, ӱдӓш тӹнгӓлӹт. Вӹдшунок кушкыш пеледӓш тӹнгӓлмӹ доно иквӓреш мӱкш ӹшке пӓшӓшкӹжӹ пижеш. Вӹдшун халык экономический ӹлӹмӓшӹштӹ шоктымы керӓл рольжы тӹдӹлӓн келшен толшы пиш шукы халык шаяшты ӓль халык овуцашты анжыкталтеш. Ти тӹлзӹн игечӹн шӹрен вашталтмыжы гишӓн проста халык йӹлмӹштӹ вашталт шалгышы игечӹм вӹдшу игечӹ маныт, ти вир гишӓнок шӹрен вашталтшы кымыл дон одыра кайышым вӹдшу масакланымаш маныт[4].
Истори дон этимологи
Вӹдшун лӹмжӹ, векӓт, первишӹ эдемвлӓн (шамакеш, Макробийӹн «Сатурналиштӹжӹ»[5], кышты ӹшке церотыштыжы молнамшы авторвлӓм анжыктымаш улы) попымышты семӹнь, aperire (ӓль aperio) латинский глагол — «пачаш» гӹц лӓктӹн, вет ти тӹлзӹн Италиштӹ шошым пачылтын, тӹнгӓлӹн, пушӓнгӹ дон пеледӹш пеледӹнӹт[4]. Ти этимологи кӹзӹтшӹ грек йӹлмӹштӹ шошымым анжыкташ ἁνοιξις (anoixis) — «пачмаш» шамакым кычылтмы доно тӓнгӓштӓрӹмӓш гач пингӹдемдӓлдеш. Вес шанымаш семӹнь, тӹлзӹн лӹмжӹ apricus латинский шамак — «кечӹн ӹрӹктӹмӹжӹ доно» гӹц лӓктӹн[3].
Рим тӹлзӹвлӓ логӹц южшым йымывлӓ лӹмеш лӹмдӹмӹ гишӓн вӹдшуат Венера йымӓвӓ лӹмеш ӹштӓлтӹн (Festum Veneris). Fortunae Virilis айо тӹлзӹн икшӹ кечӹнжӹ эртӓрӓлтмӹ гишӓн техень шанымашым келесӹмӹ: тӹлзӹн ӹшкӹмжӹн Aprilis лӹмжӹ Aphrilis гӹц лӓктӹн, тидӹжӹ греквлӓн йымӓвӓ Афродита (тыгак Aphros) док колта, тӹдӹм римлянвлӓ шонг гӹц шачшы Венера доно келӹштӓренӹт, тишец тӹлзӹн άφρός (шонг) гӹц ӹштӓлтшӹ Aprilis лӹмжӹ Aphrilis семӹнь сирӓлт кердӹн[5]; ти йымӓвӓн этрус вариант лӹмжӹ — Апру (Apru). Якоб Гримм гипотетический йымы ӓль герой Аперa (Aper) ӓль Апрусa (Aprus) ылмы гишӓн попен[6].
Вӹдшу кӹзӹт 30 кечӓн, но Юлий Цезарьын уэмдӹмӓшӹжӹ анзыц 29 веле ылын[4]. Ти жепӹн йымывлӓ лӹмеш эртӓрӓлтшӹ сек кужы жеп пачылтын (19 кечӹ), тӹдӹ гач Ӓкрӓм Римӹштӹ ик суд учреждениӓт пӓшӓм ӹштӹде. 65-шӹ ин вӹдшу тӹлзӹн Пизонын императоржы Нерон ваштареш виктӓрӓлтшӹ йывырт хытырен келшӹмӓшӹм пачмы паштек лӱдӹн пӹтӹшӹ Рим Сенат вӹдшу тӹлзӹм «нероний» манын вашталтен лӹмдӹмӹ гишӓн увертӓрен; ти лӹм Неронын 68-шӹ ин колымыжы паштек кычылталтде.
Вӹдшун истори гӹц толшы английский лӹмвлӓшкӹжӹ тӹдӹн Oster-monath ӓль Eostur-monath англосаксон пӓлемдӹмӓшӹжӹ пыра. Беда Достопочтенный манмы пӓлемден: ти тӹлзӹн лӹмжӹ Когечӹ айон (Easter — кӹзӹтшӹ английский йӹлмӹштӹ) лӹмжӹ гӹц важ лӓктеш. Тӹлец пасна, тӹдӹ эче тенге шанен: тӹлзӹ тенгеок ти жепӹн цӧклӹмӹ дӓ жеплӹмӹ Eostre йымӓвӓ лӹмеш лӹмдӓлт кердӹн. Карл Великийӓт тӹдӹлӓн немецкийлӓ Ostermonat лӹмӹм — «когечӹ тӹлзӹм» переген кодаш шанен; голландецвлӓн вӹдшу Grasmonat («шуды тӹлзӹ») маналтын. У жепӹн Эшенбург немецкий коммунышты тӹдӹм Wandelmonat ӓль Wandelmond («вашталтмы тӹлзӹ») манын вашталтен лӹмдӓш цаценӹт[4]. Ӓкрӓм руш календарьышты (христианствым пингӹдемдӹмӹ анзыц) тӹлзӹ березозол маналтын[7], халык календарьышты тенгеок — снегогон, ручейник, водолей, первоцвет.
Вес йӹлмӹвлӓштӹ
Европышты шукы йӹлмӹшток вӹдшун лӹмжӹ латинский овуцалан келшен толеш. Но икманяр айыртем улы.
Финн йӹлмӹштӹ тӹлзӹ huhtikuu маналтеш, вес семӹньжӹ «пушӓнгӹм йылатымы тӹлзӹ», вет ти тӹлзӹн сельский хозяйствылан ярал вӓрӹм итӹрӓйӓш пушӓнгӹм роэнӹт дӓ йылатенӹт[8]. Чешский йӹлмӹштӹ вӹдшу duben маналтеш, «тум» шамак гӹц. Украинский йӹлмӹштӹ — квітень, поляквлӓн йӹлмӹштӹштӹ — kwiecień, «пеледмӹ» шамак гӹц. Мам анжыктымыжы доно вӹдшун белорусский лӹмжӹ лишӹл — красавік — «пеледшӹ». Хорватский йӹлмӹштӹ — travanj — «шудан». Тӹлзӹн турецкий лӹмжӹ — Nisan — Лишӹл Ирвелӹштӹ ӓкрӓм овуцалан келшӓ, важшы nisag шумерский шамак гӹц — «пӹтӓришӹ кӹцкӹвлӓ». Литва йӹлмӹштӹ balandis маналтеш, «кӓдӹ» манмым анжыкта[9].
Кӹзӹтшӹ китайский дон японский йӹлмӹвлӓштӹ вӹдшу «нӹлӹмшӹ тӹлзӹ» семӹнь пӓлемдӓлтӹн.
Культурышты
Сем
- «Вӹдшу» — «Кино» группын мырыжы, «Кечӹ лӹмӓн шӹдӹр» альбом, 1989-шӹ и.
- «Вӹдшу» — белорусский диджей, электроннный музыкант дӓ битмейкер.
- «April» — Deep Purple группын композицижӹ.
Изобразительный искусство
- «Вӹдшу» — Леандро Бассанон картинжӹ, 1595/1600-шӹ ивлӓ.
Кинематограф
- Вӹдшу — Отар Иоселианин кӹтӹк метражан советский фильмжӹ, 1961
- Вӹдшу — Константин Мурзенкон 2001-шӹ иӓш Российский кинофильмжӹ.
- Вӹдшу годшы юрвлӓ — 2009-шӹ иӓш ирӹкӓн американский фильм.
Айовлӓ
- 1-шӹ вӹдшу — Ваштылмаш кечӹ; Кеквлӓн международный кечӹштӹ; Ассирийский У и.
- 2-шы вӹдшу — Аутизм гишӓн сӹнзӹмӓшӹм шӓрӹмӹ международный кечӹ; Тетялык книгӓн международный кечӹжӹ; Белорусси дон Российӹштӹшӹ халыквлӓн ушнымы кечӹштӹ.
- 4-шӹ вӹдшу — Мина шотышты лӱдмӓш гишӓн ядмашвлӓм дӓ тӹдӹм карангдымы шотышты палшыкым пумы гишӓн сӹнзӹмӓшӹм шӓрӹмӹ международный кечӹ. Интернетӹн международный кечӹжӹ.
- 5-шӹ вӹдшу — Лемӹн международный кечӹжӹ; Шотан ылмын международный кечӹжӹ; Нӓлшӹн дӓ тендер пӓшӓзӹн кечӹштӹ; Яратымаш кечӹ.
- 6-шы вӹдшу — Спортын кечӹжӹ; Следстви органышты пӓшӓлӹшӹвлӓн кечӹштӹ.
- 7-шӹ вӹдшу — Руандышты геноцид гишӓн ӓшӹндӓрӹмӹ международный кечӹ; Шулыкын международный кечӹжӹ; Косметологын кечӹжӹ; Тир кодымы кечӹ (Шошым пазар).
- 8-шӹ вӹдшу — Цигӓнвлӓн международный кечӹштӹ Российӹштӹ анимацин кечӹжӹ.
- 9-шӹ вӹдшу — Финн йӹлмӹн кечӹжӹ.
- 10-шы вӹдшу — Шӱмбел, ӓкӓ-шыжар кечӹ.
- 11-шӹ вӹдшу — Паркинсон цер доно кредӓлмӹ международный кечӹ; Фашистский концлагерьвлӓштӹ узниквлӓм ытарымы международный кечӹ; Анимешникӹн международный кечӹжӹ.
- 12-шы вӹдшу — Эдемӹн космосыш чонгештӹмӹ международный кечӹжӹ; Космонавтика кечӹ.
- 13-шы вӹдшу — Рок-н-роллын международный кечӹжӹ; Меценат дӓ пурым ӹштӹшӹн кечӹжӹ.
- 14-шӹ вӹдшу — Бенгальский У и; Марья — лымым чӱктӹ.
- 15-шӹ вӹдшу — Культурын международный кечӹжӹ; Радиоэлектронный кредӓлмӓш шотышты служышы пӓшӓзӹн кечӹжӹ; Кечӹн кечӹжӹ (Ким Ир Сенӹн шачмы кечӹжӹ).
- 16-шы вӹдшу — Никита Водополын кечӹжӹ.
- 17-шӹ вӹдшу — Гемофилин международный кечӹжӹ; Мальбекӹн международный кечӹжӹ; Оксан международный кечӹжӹ.
- 18-шӹ вӹдшу — Радиом яратышын международный кечӹжӹ; Памятниквлӓн дӓ исторический вӓрвлӓн международный кечӹштӹ.
- 19-шӹ вӹдшу — Российӹштӹ полиграфин кечӹжӹ; Крымым, Таманьым дӓ Кубаньым Россий империш пыртымы кечӹ.
- 20-шы вӹдшу — Китай йӹлмӹн кечӹжӹ; Российӹштӹ донорын национальный кечӹжӹ.
- 21-шӹ вӹдшу — Мастарлык дӓ инноваци пӓшӓн международный кечӹжӹ.
- 22-шы вӹдшу — Мӱлӓндӹ-ӓвӓн международный кечӹжӹ.
- 23-шы вӹдшу — Книгӓн дӓ авторын праважы шотышты международный кечӹ; английский йӹлмӹн кечӹжӹ; Испанский йӹлмӹн кечӹжӹ.
- 24-шӹ вӹдшу — Лабораториштӹшӹ животныйвлӓм перегӹмӹ кечӹ; Сӓмӹрӹквлӓн икышын лимӹ международный кечӹштӹ.
- 25-шӹ вӹдшу — Маляри ваштареш кредӓлмӹ международный кечӹ; ДНК-ан международный кечӹжӹ.
- 26-шы вӹдшу — Интеллектуальный пайдан международный кечӹжӹ; Радиаци аваривлӓштӹ дӓ катастрофывлӓштӹ колышывлӓм ӓшӹндӓрӹмӹ кечӹ; Нотариатын кечӹжӹ; Мары патырвлӓн кечӹ.
- 27-шӹ вӹдшу — Российӹштӹ парламентаризмӹн кечӹжӹ.
- 28-шӹ вӹдшу — Пӓшӓм перегӹмӹ международный кечӹ; Медицинский палшыкым пӹсӹн пушы пӓшӓзӹн кечӹжӹ.
- 29-шӹ вӹдшу — Куштымашын международный кечӹжӹ.
- 30-шы вӹдшу — Джазын международный кечӹжӹ; Тыл гӹц перегӹшӹн кечӹжӹ.
- Вашталтшы
- Кого шачмы .
- Кого кышкыжмы.
- Кого вӹргечӹ.
- Кого изӓрня.
- Лазарьын кукшыгечӹжӹ.
- Когечӹ.
- Цӹвӹлтӹмӹ шачмы.
- Якшар кырык.
1-шӹ рушӓрня — Геологын кечӹжӹ.
Примечани
- ↑ За год Солнце проходит не через 12, а через 13 созвездий. Новый знак зодиака — «Змееносец». Тергӹмӹ кечӹ: 7 ноябрьын 2025. Архивируйымы 20 сентябрьын 2011 года.
- ↑ Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — С. 41. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
- ↑ 1 2 3 4 5 В. Д. Грошев «Календарь российского земледельца (народные обычаи и приметы)», — М: МСХА, 1991, С. 21. ISBN 5-7230-0074-8
- ↑ 1 2 3 4 Апрель // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ 1 2 Макробий. Книга первая, главы 12—16 // Сатурналии.
- ↑ Jacob Grim Geschichte der deutschen Sprache. Cap. «Monate»
- ↑ Березозол // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Chisholm, Hugh, ed (1911). «April». Encyclopædia Britannica (11th ed.). Cambridge University Press.
- ↑ Все про литовский на сайте о языках. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 7 ноябрьын 2025.
Ссылкывлӓ
- Календарь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. Статья Витковского В. В.
 | |
|---|---|
| Библиографи каталогвлӓштӹ |
|
