Май

Ирӹкӓн энциклопеди Википеди гӹц материал
Май
Шч Кш Вр Из Кг Кк Рш
        1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30 31
2026 и

Шага тӹлзӹ (май) (лат. mensis Maius — «Майя лӹмӓн ӹдӹрӓмӓш йымын тӹлзӹжӹ») — григорианский дӓ юлианский календарьвлӓштӹ вӹзӹмшӹ тӹлзӹ. Цезарьын ӱӓрня тӹлзӹн пыртымы реформыжы якте тӹнгӓлшӹ ӓкрет римский ин кымшы тӹлзӹжӹ. 31 кечӓн шӹм тӹлзӹ лоштышы ик тӹлзӹжӹ. Землян йыдпелвел монгыр полушариштӹ шошымын остатка, кымшы тӹлзӹжӹ ылеш, кечӹвӓлвелӹштӹ – шӹжӹн остатка, кымшы тӹлзӹжӹ.

Кӹзӹтшӹ жепӹн григорианский календарь семӹнь шага тӹлзӹн 13-шы кечӹжӹ якте аяр Шуран созвезидиштӹ шалга, шага тӹлзӹн 13-шы кечӹжӹ гӹц – Ӱшкӱж созвездиштӹ[1] (вес анжалтыш семӹнь – шага тӹлзӹн 14-шы кечӹжӹ[2]).

Шотлымаш дӓ тӹлзӹн айыртемжӹ

Шага тӹлзӹн покшал кытла температурыжы Подмосковьештӹ +11,5 °С нӓрӹ ылеш, вашталт мимӹ велдӹк 1918-шӹ ин +6,4 °С якте ылын, 1989-шӹ ин +17,2 °С якте ылын[3].

Шӹренжок шага тӹлзӹн юалтен колта, ти веремӓ ломбы пеледмӹ жепӹш вӓрештеш («ломбы пеледмӹ жепӓш ӱштӹвлӓ» маныт). Кынамжы лымат вазын кердеш: шага тӹлзӹн 8-шӹ кечӹнжӹ (2017), шага тӹлзӹн 7-шӹ кечӹнжӹ (1461[4], 2014[5]), шага тӹлзӹн 9-шӹ кечӹнжӹ (1909), шага тӹлзӹн 14-шӹ кечӹнжӹ (1466)[4], шага тӹлзӹн 15-шӹ кечӹнжӹ (1913), шага тӹлзӹн 19-шӹ кечӹнжӹ (1668)[4], шага тӹлзӹн 21-шӹ кечӹнжӹ (1927, 1971), шага тӹлзӹн 25-шӹ кечӹнжӹ (1470)[4], шага тӹлзӹн 26-шы кечӹнжӹ (1466)[4]. Тӹлзӹн кокшы пелӹштӹжӹ шӹренжок кукшы дӓ шокшы кечӹвлӓ шалгат[3].

Пӹтаришӹ шошымшы хӹдӹртӹш тӹлзӹн тӹнгӓлтӹшӹштӹжӹ лиӓлтеш, покшал кытла жепшӹ – шага тӹлзӹн 2-шы кечӹнжӹ, сек ирӹжӹ – ӱӓрня тӹлзӹн 23-шы кечӹнжӹ (1915), остаткажы – шага тӹлзӹн 31-шӹ кечӹнжӹ (1908). Юж юалгымы шага тӹлзӹн 6-шы кечӹжӹ кытлан цӓрнӓ, сек ирӹ жепшӹ – вӹдшор тӹлзӹн 19-шӹ кечӹнжӹ (1960), остаткажы – пеледӹш тӹлзӹн 4-шӹ кечӹнжӹ (1930). Шага тӹлзӹн садвичӹ кушкышвлӓ пеледӓш тӹнгӓлӹт: крыжовник, олмаву, слива, пӹзӹлмӹ, мӧр. Куги ӹлӹштӓш пачылтмы паштек ӓрняштӹ турим шӹндӓш лиэш. Шага тӹлзӹн тенгеок молы пушӓнгӹвлӓӓт ӹлӹштӓшвлӓм колтат дӓ шукы йиш пеледӹш пеледеш: ландыш, шӹшерӓн шуды, каля каржангы, ынгыр пеледӹш, шӹгӹль шуды, куп кӹшкӹсӹнзӓ дӓ молат. Вӹлӹдӹрвӹ дон кыптыривонгы понгывлӓ лӓктӹт[3].

Тӹлзӹн пӹтӓришӹ пелӹштӹжӹ шӹжвӹк мыраш тӹнгӓлеш, кокшыштыжы – вӹрзи чонгештен толеш. Амалышы кӹшкӹвлӓ, шӓкшӓльӹвлӓ, молы вӹдӹштӹ дӓ сирӹштӹ ӹлӹшӹвлӓ шижӹт, кужынервлӓ лӓктӹт. Шукы животный дон кекӹн шага тӹлзӹн игӹштӹ лӓктеш[3].

Истори дӓ этимологи

Гермес дон Майя (аттический якшар цӹреӓн фигурный амфорын рисуйымы лаштыкшы, 500 и нӓрӹ мӓмнӓн эра гӹц анзыц)

Шага тӹлзӹ ӹшке лӹмжӹм Майя греческий ӹдӹрӓмӓш йымы гӹц нӓлӹн, тӹдӹ мӱландӹ пайдан Bona Dea (руш) (мар. (Пуры ӹдӹрӓмӓш йымы) доно ушнен, тидӹ йымын айожы ти жепӹштӹ лин. Ӓнят, «пуры ӹдӹрӓмӓш йымы» манмыжы лӹм агыл, а эпитет ылеш. Тенгеок кымдан пӓлӹмӹ – Ӓкрет Римӹштӹ ӹдӹрӓмӓш йымы Майя мӱлӓндӹн ӹдӹрӓмӓш йымы Майеста докы лишӹл ылын, тӹдӹн доно кӹлдӓлтшӹ айовлӓ шагатӹлзӹн эртӓрӓлтӹнӹт (тишец тӹлзӹн лӹмжӹ лӓктӹн)[6]. Ӓкрет Италиштӹ Майя-Мейеста мӱлӓндӹ пайдам перегӹшӹ ӹдӹрӓмӓш йымы ылын.

Римӹштӹшӹ поэт Овидий шага тӹлзӹн лӹмжӹм maiores (шонгывлӓ) шамак гӹц лӓкмӹ доно кӹлден, а пакыла кешӹ пеледӹш тӹлзӹм iuniores (сӓмӹрӹквлӓ) шамак доно кӹлден.

Европышты кычылталтшы шага тӹлзӹн лӹмжӹ дон кӹлдӓлтшӹ исторический шамаквлӓн негӹцӹшкӹ Карл Великийӹн Wonnemond (тошты германский wunnimanot «кӹтӧ каштмы вӓр тӹлзӹ» гӹц) попымы шамакшы вазеш. Тошты руш календарьышты ти тӹлзӹ шудан маналтын, халыкат ӹшке семӹньжӹ пӓлдӹртен — шуды, пеледӹш. «Май» лӹм (церкӹ книгӓвлӓштӹ — маий), молы тӹлзӹвлӓн лӹмӹштӹ семӹньок, Византи гӹц юлианский календарь сага толын.

Хресӓнь халыкын шукы пӓшӓжӹ ылын, седӹндон ти веремӓ сӱан дон ӹдӹр йӱмӓш жеплӓн яралеш лӓкде, тидӹ велдӹк руш халык шая шачын: «Ӹдӹрӹм нӓлӓш сусу ылам ылнежӹ дӓ шага тӹлзӹ ак шӱдӹ»[3], тенгеок шага тӹлзӹн мыжырангмын пуреш лӓкдӹмӹжӹ сакой акъярывлӓм шачыктен. Техеньок сӹнӓн ужмаш ӓкрет римлянвлӓнӓт ылын, Овидийӹн шотлымы доно, «шага тӹлзӹн марлан лач шӹдӓнвлӓ дӓ тӓйвивлӓ кеӓт». Плутарх тенгеок сирен – «римлянвлӓ шага тӹлзӹн ӹдӹрӹм ак нӓлеп, пеледӹш тӹлзӹм вычат». Ӓкрет франквлӓ шага тӹлзӹн вӓтӹвлӓлӓн уты ирӹкӹм пушы марывлӓлӓн ышым пыртенӹт[7].

Ӓкрет Ирландиштӹ шага тӹлзӹн 1-шӹ кечӹнжӹ тылым олтымы овуцаан Белтейн лӹмӓн айо эртен, овуца семӹнь ти жеп гӹц кӓнгӹж тӹнгӓлӓлтӹн, а шага тӹлзӹ кӓнгӹжӹн пӹтӓришӹ тӹлзӹжӹлӓн шотлалтын[8].

Молы йӹлмӹвлӓштӹ

«Шага тӹлзӹ» (Леандро Бассанон картинжӹ 1595/1600 ивлӓ)

Европын шукы йӹлмӹштӹжӹ шага тӹлзӹн лӹмжӹ эллинско-греко-римский овуцалан келшен толеш, тидӹм вара улы римский мӱлӓндӹн тӹрӹшты ӹлӹшӹвлӓ ӹшкӹлӓнӹштӹ нӓлӹнӹт.

Чешский йӹлмӹштӹ шага тӹлзӹ — květen, тӹдӹ «пеледшӹ» («пеледӹш») манмым анжыкта. Украинский, белорусский дӓ тошты руш йӹлмӹвлӓштӹ — шуды, «шудан». Хорватскийлӓ шага тӹлзӹ — svibanj, ӹшке лӹмжӹм кизил (sviba, Cornus sanguinea) кушкыш гӹц нӓлӹн, тӹдӹ пеледмӹжӹ годым ош пеледӹш доно пеледӓлтеш. Финский йӹлмӹштӹ ти тӹлзӹ toukokuu маналтеш, лӹмжӹ touko манмы гӹц лӓктӹн — шошымшы ныр пӓшӓвлӓм анжыкта дӓ kuu — тӹлзӹ[9]. Литовский йӹлмӹштӹ ти тӹлзӹ gegužė маналтеш, gegutė шамак гӹц — куку манмы лиэш[10].

Кӹзӹтшӹ китӓйский дӓ японский йӹлмӹвлӓштӹ шага тӹлзӹ 五月 семӹнь пӓлемдӓлтеш – «вӹзӹмшӹ тӹлзӹ»[11].

Айовлӓ

«Шага тӹлзӹ» (Герцог Беррийскийӹн айыртемӹн цевер часословшы, 1410-1490-шы ивлӓ)

Римско-католический церкӹштӹ шага тӹлзӹ Пиш Святой ¯дӹр Мариям айыртемӓлтӹн кӱкшӹн айымаш доно кӹлдӓлтеш («майыштышы службавлӓ», нӹнӹ православный церкӹштӹшӹ Йымын Ӓвӓжӹн лӹмеш акафиствлӓм ӓшӹндӓрӹктӓт).

Вашталтшы
  • Когечӹ паштек 25-шӹ кечӹ — Преполовени.
  • 1-шӹ изӓрня — Парольын цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ кечӹ.
  • 1-шӹ кукшыгечӹ — Йӓрӓ комиксвлӓн кечӹ.
  • 2-шы рушӓрня — Мироносец-вӓтӹвлӓн кечӹштӹ.
  • 3-шы кукшыгечӹ — Вискин цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ кечӹжӹ; Калмык чайӹн кечӹжӹ.
  • Пӹтӓртӹш когарня — Сварщикӹн кечӹжӹ.
  • Пӹтӓртӹш рушӓрня — Российӹштӹшӹ предпринимательствын кечӹжӹ.

Руш халык шая дӓ пӓлӹквлӓ

  • Ӱдӹмӹ тӹлзӹ ӱштӹ — и киндӓн[12].
  • Ӱдӹмӹ тӹлзӹн юр лиэш, ыржа лиэш[12].
  • Ай, ай, май тӹлзӹ: ӱштӹ агыл гӹнь, шужышы[12].
  • Ӱдӹмӹ тӹлзӹн кок ӱштӹжӹ: тум ӹлӹштӓшвлӓ лӓкмӹ жеп дӓ ломбы пеледмӹ жеп[13].
  • Ӱдӹмӹ тӹлзӹн мардежӓт мыра[14].
  • Ӱдӹмӹ тӹлзӹн ӹдӹрӹм нӓлӓш — курым мычкы ясыланаш[14].

Примечани

  1. ↑ За год Солнце проходит не через 12, а через 13 созвездий. Новый знак зодиака — «Змееносец». Тергӹмӹ кечӹ: 28 октябрьын 2011. Архивируйымы 20 сентябрьын 2011 года.
  2. ↑ Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — С. 41. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 В. Д. Грошев «Календарь российского земледельца (народные обычаи и приметы)», — М: МСХА, 1991, С. 24-25,28. ISBN 5-7230-0074-8
  4. ↑ 1 2 3 4 5 Е. П. Борисенков, В. М. Пасецкий «Тысячелетняя летопись необычайных явлений природы», — М: Мысль, 1988, Стр. 296—298, 338. ISBN 5-244-00212-0
  5. ↑ РИА Новости: Утром в Москве пошёл снег, но к вечеру уже потеплеет. Тергӹмӹ кечӹ: 23 октябрьын 2025. Архивируйымы 24 майын 2014 года.
  6. ↑ Мифологический словарь. Тергӹмӹ кечӹ: 22 майын 2013. Архивируйымы 29 майын 2013 года.
  7. ↑ «Энциклопедия обрядов и обычаев», — СПб: Респекс, 1996, Стр. 308. ISBN 5-7345-0063-1
  8. ↑ Праздники кельтов. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 23 октябрьын 2025.
  9. ↑ Названия месяцев. Тергӹмӹ кечӹ: 23 октябрьын 2025.
  10. ↑ Все про литовский на сайте о языках. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 23 октябрьын 2025.
  11. ↑ Толкователь китайских иероглифов. Тергӹмӹ кечӹ: 12 июльын 2022. Архивируйымы 5 августын 2016 года.
  12. ↑ 1 2 3 Май // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
  13. ↑ Месяцеслов. Традиции, обычаи, приметы и советы на каждый день. — М.: РИПОЛ Классик, 2011. — С. 259. — 764 с. — ISBN 978-5-386-02955-5.
  14. ↑ 1 2 Демус В. Копилка народной мудрости. Традиции. Обряды. Приметы. Пословицы. Поговорки. — Белгород: Клуб семейного досуга, 2015. — 240 с. — ISBN 978-5-9910-3211-7.

Ссылкывлӓ

  • Май // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Календарь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. Статья Витковского В. В.
«https://mrj.ruwiki.ru/w/index.php?title=Май&oldid=314992» гӹц нӓлмӹ