Тошты У и
Тошты У и — юлианский календарь семӹнь У и (тошты стиль семӹнь). 13 январьын 14 январьыш ванжымы йыдым тӹнгӓлеш (тошты стиль семӹнь 31 декабрь 1 январьыш ванжымы йыдым). Шамак кӹлдӹш оксюморонын примержӹ ылеш. Официальный агыл айо, традици семӹнь тӹдӹм тӹ сӓндӓлӹквлӓштӹ эртӓрӓтӓт, кышты церкӹвлӓштӹ Шартялым пӓлемдӓт. Ти айо шачмаш теве ма доно кӹлдӓлтӹн: календарь традици семӹнь У и анзыцын Шартял лишӓшлык, тенгеок православный христианвлӓн григорианский У и Шартял постеш попаза, тӹнӓм утым йӱӓш, качкаш дӓ веселӓйӓш ак яры.
Айон географижӹ
Юлианский календарь семӹнь У им постсоветский сӓндӓлӹквлӓштӹ веле агыл, тенгеок вес сӓндӓлӹквлӓштӓт пӓлемдӓт. Шамак толшеш, тидӹ Сербин православи церкӹн влияни лӹвӓлнӹ ылшы Йыдпелвел Македони, Серби дӓ Черногори. Тӹлец пасна, Румыни, вӓрӹн-вӓрӹн Швейцари дӓ Уэльс, а Шотландиштӹ айымаш 12 январьын эртӓ. Ти кечӹнок нӹнӹн гань календарян юж молы Африкыштышы халыквлӓӓт эртӓрӓт[1].
.
Тошты У и вес сӓндӓлӹквлӓштӹ
Россий
1699 ин 30 декабрьын Петр I Указшы семӹнь Российӹштӹ и тӹнгӓлмӓш 1 сентябрь гӹц юлианский календарь семӹнь 1 январьыш ваштымы[2]. Тошты У им эртӓрӹмӓш традици 1918 ин григорианский календарьым пыртымы паштек тӹнгӓлӹн[3], тӹдӹн семӹнь юлианский календарь семӹнь 1 январь ылшы кечӹ григорианский календарь семӹнь 14 январеш попазаш тӹнгӓлӹн. Статистика семӹнь, Тошты У им 60 % Российӹштӹ ӹлӹшӹ пӓлемдӓ, но 40 и гӹц сӓмӹрӹквлӓ лошты процент шукырак[4].
Руш православи церкӹ Тошты У ин пӹтӓришӹ кечӹн Обрезание Господня дӓ Василий Великийӹм ӓштӹмӹ кечӹм пӓлемда. Ти кечӹ церкӹштӹ у и толмым ак анжыкты, тӹдӹм 1 (14) сентябрьын аят.
Молнамшы ССР Союз
СССР шӓлӓнӹмӹкӹ, Россий гӹц пасна Тошты У им молнамшы совет республикывлӓ (Белорусси, Казахстан, Украина, Грузи, Молдави, Армени, Киргизи), Азербайджан, Узбекистан (населенин 40% нӓрӹжӹ), Прибалтикыштышы дӓ молнамшы СССР гӹц кешӹ шукы эмигрантан мӹндӹр сӓндӓлӹквлӓштӹшӹ православныйвлӓ пӓлемдӓт.
Молнамшы Югослави
Тошты У им пӓлемдӹмӹ традици Сербиштӹ дӓ Черногориштӹ перегӓлт кодын. Сербвлӓ ти айом «Сербвлӓн У и» ӓль «Изи Шартял» маныт, Черногориштӹ тӹдӹлӓн «Лачокшы У и» лӹмӹм пуэнӹт[5]. Тошты У им Йыдпелвел Македоништӓт эртӓрӓт. Серби Республикышты (Боснин дӓ Герцоговинын частьвлӓ) 14 январь кӓнӹм кечӹ ылеш[6].
Швейцари
Юлианский календарь семӹнь (св. Сильестрын тошты кечӹжӹ, нем. Alter Silvester) Тошты У им Швейцариштӹ юж немӹц йӹлмӓн контонвлӓштӹ пӓлемдӓт. Россий доно тӓнгӓштӓрӹмӓштӹ, тидӹ церкӹн агыл, а халыкын григорианский календарьыш ванжаш келшӹдӹмӓшӹн кишӓжӹ ылеш (протестантский Швейцариштӹ ти ванжымаш XVII-XVIII курымвлӓн эртен).
Алжир, Марокко, Тунис
Бербервлӓ традици семӹнь У им бербервлӓн календарь семӹнь пӓлемдӓт, кыды юлианский календарь ганьок ылеш, лач изирӓк айыртемвлӓ веле нӹнӹ лошты улы. Самыньвлӓ погынен шӹцмӹ гишӓн Алжирӹштӹ бербервлӓн У и 12 январьын, а 14 агыл эртӓрӓлтеш. 2017 иӓш 27 декабряш Алжирӹн президентшӹн Указшы семӹнь 12 январьым кӓнӹм кечеш пингӹдемдӹмӹ[7]. Мароккоштышы, Алжирӹштӹшӹ дӓ Тунисӹштӹшӹ бербервлӓн Тошты У и Еннаер (Yennayer) маналтеш, тенгеок тӹдӹ «Мароккоштышы У и» лӹм доно пӓлӹмӹ ылеш. У берберов Марокко, Алжира и Туниса Старый Новый год называется Еннаер (Yennayer), известный также как «марокканский Новый год»[5].
Япони
Япоништӹшӹ Тошты У и (японла 旧正月 кю:сё:гацу) — тидӹ «риссюн» айо ылеш, шошым тӹнгӓлтӹш (тенгеок Китайыштышы сельскохозяйственный календарь тӹнгӓлмӓш)[8].
Массовый культурышты
- Михаил Рощинӹн «Тошты У и» пьесыжы (1967).
- Андрей Вознесенскийӹн «Тошты У и» лыдыш (1975).
- Олег Ефремов деон Наум Ардашниковын «Тошты У и» художественный киножы (1980, СССР, Михаил Рощинӹн пьесыжы семӹнь).
Тенгеок анжы
Примечани
- ↑ Конюхов А. Постсоветский оксюморон: что такое старый Новый год. Вокруг Света (14 январьын 2022).
- ↑ Старый Новый год: история, традиции, приметы Старый Новый год: история, традиции, приметы. Inkazan.ru (Инказан.ру) (12 январьын 2024). Тергӹмӹ кечӹ: 13 январьын 2024.
- ↑ Декрет СНК гласил: «Первый день после 31 января этого года считать не 1-м февраля, а 14-м февраля, второй день считать 15-м и т. д.» (О введении западно-европейского календаря // Собрание узаконений и распоряжений рабочего и крестьянского правительства. П., 1918, № 19, ст. 289).
- ↑ Старый Новый год: суть и традиции уникального праздника, РИА Новости (9 январьын 2025). Дата обращения: 9 январьын 2025.
- ↑ 1 2 История старого Нового года в России - ТАСС, TACC. Дата обращения: 9 январьын 2025.
- ↑ 14.ЈАНУАР НЕРАДНИ ДАН. Тергӹмӹ кечӹ: 8 январьын 2019. Архивируйымы 9 январьын 2019 года.
- ↑ Yannayer, le 12 ou le 14 janvier? Архивный копи от 20 декабрьын 2014 на Wayback Machine, LA DÉPÊCHE DE KABYLIE, 2006-01-15.
- ↑ Делби, Лайза Крифилд, «Гейша» (Vintage, 2000, с. 124)