Июнь
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2026 и | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Пеледӹш тӹлзӹ (июнь) (лат. Junius — «Юнонан тӹлзӹжӹ») — юлианский дӓ григорианский календарьвлӓштӹ ин кудымшы тӹлзӹжӹ. Цезарьын ӱӓрня тӹлзӹн пыртымы реформыжы якте тӹнгӓлшӹ ӓкрет годшы римский ин нӹлӹмшӹ тӹлзӹжӹ. 30 кечӓн нӹл тӹлзӹ лоштышы ик тӹлзӹжӹ. Землян йыдпелвел монгыр полушариштӹ кӓнгӹжӹн икшӹ тӹлзӹжӹ ылеш, кечӹвӓлвелӹштӹ — телӹн икшӹ тӹлзӹжӹ. Пеледӹш тӹлзӹ анзыц шага тӹлзӹ (май) шалга, паштекшӹ шӹрхӓ тӹлзӹ (июль) кеӓ.
Кӹзӹтшӹ жепӹн григорианский календарь семӹнь пеледӹш тӹлзӹн 21-шӹ кечӹжӹ якте аяр Ӱшкӱж созвезидиштӹ шалга, пеледӹш тӹлзӹн 21-шӹ кечӹжӹ гӹц — Йӹгӹр созвездиштӹ[1][2].
Шотлымаш дӓ тӹлзӹн айыртемжӹ
Пеледӹш тӹлзӹн покшал кытла температурыжы +16 °С нӓрӹ ылеш. Тӹлзӹн пӹтӓришӹ пелӹжӹ вашталт шалгышы игечӹ доно айыртемӓлтеш, шӹренок хӹдӹртӹш дӓ мардеж лин кердӹт. Пеледӹш тӹлзӹн пӹтӓришӹ лу кечӹ жепшӹн вӹдшор тӹлзӹ (апрель) ганьы юалтен колтен кердеш, кӹлмӹвлӓӓт лин кердӹт. Тӹлзӹн кокшы пелӹштӹжӹ шӹренжок кӓнгӹж шокшы толеш. Ти тӹлзӹшкӹ кӓнгӹж кечӹн сек кужы ылмы жепшӹ вӓрештеш — пеледӹш тӹлзӹн 21-шӹ (22-шы) кечӹжӹ — ин сек кужы кечӹжӹ (Москван широтажы дон 17ц23м)[3].
Пеледӹш тӹлзӹн Покшал Европышты лым лымын ылын, тенге 1430-шы ин пеледӹш тӹлзӹн 5-шӹ кечӹнжӹ Аустбургышты лым вазын, ӱштӹ игечӹ шалгымы велдӹк виноградниквлӓ дӓ удӹмӹ нырвлӓ кӹлмен кенӹт, а 1667-шӹ ин пеледӹш тӹлзӹн 7-шӹ кечӹнжӹ лым Швейцарим леведӹн[4].
Истори дӓ этимологи
Римӹштӹшӹ поэт Овидий «Фасты» лӹмӓн книгӓштӹжӹ тӹлзӹ шамакын этимологижӹ шотышты как вариантым пуэн. Пӹтӓришӹжӹ (тагачшы кечӹш кымданрак шӓрлӹшӹ) «июнь» (mensis Junonis) шамакын лӓкмӹжӹм Юпитерӹн вӓтӹжӹ римыштӹшӹ Юнона ӹдӹрӓмӓш йымын лӹм доно кӹлдӓ, тӹдӹ тенгеок ӓкрет годшы греческий Гера ӹдӹрӓмӓш йымы докы лишӹл ылеш. Юнона мыжырангмашым дӓ семня ло ӹлӹмӓшӹм переген шалген, седӹндон ти тӹлзӹн марлан лӓкмӓш яжолан шотлалтын[5]. Овидийӹн кокшы шанымашыжы семӹнь, тӹлзӹн лӹмжӹ iuniores шамак гӹц лӓктӹн кердӹн, тӹдӹ «сӓмӹрӹквлӓ» манмым анжыкта дӓ maiores шамак гӹц айыртемӓлтеш, тӹдӹжӹ «шонгывлӓ» манмым анжыкта, ти шамак гӹц шага тӹлзӹн (май) лӹмжӹ лӓктӹн кердӹн (Fasti VI.1-88). Вес шанымаш семӹнь, «июнь» шамак ӹшке лӹмжӹм римӹштӹшӹ пӹтӓришӹ консул Луций Юний Брутын лӹмжӹ гӹц нӓлӹн[6].
Европышты кычылталтшы пеледӹш тӹлзӹн лӹмжӹ дон кӹлдӓлтшӹ исторический шамаквлӓ лошты ӓкрет годшы германский Brachmonat вӓшлиӓлтеш, тӹдӹ Brachfeld шамак доно кӹлдӓлтеш — ныр пӓшӓм кым йишлӓ нӓнгемӹ годым ти тӹлзӹн кӓнӓш кодымы нырым кырал йӓмдӹленӹт[6]. Ӓкрет годшы руш календарьышты (христианство пырымеш) тӹлзӹ изок маналтын (славянскийлӓ «цӹрцӹк» манмым анжыкта[7]), тӹлзӹ доно кӹлдӓлтшӹ халык шамаквлӓштӹ эче «разноцвет», «скопидом», «хлеборост», «светозар» манмывлӓ вӓшлиӓлтӹт.
«Июнь» шамак (церкӹ книгӓвлӓштӹ — иуний) мӓ докына Византи гӹц толын[6].
Римско-католический церкӹштӹ пеледӹш тӹлзӹ Ытарышы доно кӹлдӓлтеш: цилӓ вӓре «Иисусын йӓнгжӹлӓн» службавлӓ эртӓрӓлтӹт[6].
Молы йӹлмӹвлӓштӹ
Европын шукы йӹлмӹштӹжӹ пеледӹш тӹлзӹн лӹмжӹ латинский овуцалан келшен толеш. Тенге гӹнят, икманяр айыртем вӓшлиӓлтеш.
Финский йӹлмӹштӹ тӹлзӹ kesäkuu маналтеш, «кӓнгӹж тӹлзӹ» манмым анжыкта; ти лӹм kesanto финский шамак гӹц лӓктӹн, тӹдӹ июнь тӹлзӹн кыралмы дӓ кӓнӓш кодымы нырым анжыкта[8]. «Июнь» лӹм «шокшы жеп» манмым анжыктышы kesä шамак гӹц лӓкде, финский кечӹвӓлвел-вадывелӹштӹшӹ диалектвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓнӓш кодымы нырым лӹмдӹшӹ kesä шамак гӹц лӓктӹн. Техень нырым пеледӹш тӹлзӹн кыралыныт. Suvi шамак кечӹвӓлвел-вадывелӹштӹшӹ диалектвлӓштӹ шокшы жепӹм анжыкта[9]. Пеледӹш тӹлзӹн латинский Junius лӹмжӹ Юнона ӹдӹрӓмӓш йымын лӹмжӹ гӹц лӓктӹн. Юпитерӹн вӓтӹжӹ Юнона мыжырангмашым, ӓвӓ лимӓшӹм дӓ семня ло ӹлӹмӓшӹм переген шалген.
Ти жепӹн якшар цӹреӓн чиӓм ӹштӓш манын «червец» шукшым погымы жеп пеледӹш тӹлзӹлӓн икманяр славянский йӹлмӹвлӓшты сакой лӹмвлӓм пуэн: украинскийӹштӹ — червень, белорусскийӹштӹ — чэрвень, польскийӹштӹ — czerwiec, чешскийӹштӹ — červen.
Хорватский йӹлмӹштӹ — lipanj, «пистӹн тӹлзӹ» манмым анжыкта.
Тӹлзӹн турецкий Haziran лӹмжӹ сирийский hazıran «йылатышы» манмым анжыктышы шамак гӹц лӓктӹн.
Литовский йӹлмӹштӹ birželis маналтеш, beržas шамак гӹц лӓктӹн, «куги» манмы лиэш[10].
Кӹзӹтшӹ китӓйский дӓ японский йӹлмӹвлӓштӹ пеледӹш тӹлзӹ «кудымшы тӹлзӹ» семӹнь пӓлемдӓлтеш.
- 1 июнь — Ӓтя-ӓвӓ кечӹ; Мир вӹлнӹшӹ халыквлӓн тетявлӓм перегӹмӹ кечӹ; Шӹшерӹн цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ кечӹжӹ; Йыдпелвел флотын кечӹжӹ.
- 3 июнь — Велосипедӹн цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ кечӹжӹ.
- 4 июнь — Винӓдӹмӹ тетявлӓн — агрессорын жертвӹвлӓн — международный кечӹ.
- 5 июнь — Йӹр ылшы пӧрттӱн цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ кечӹжӹ; Экологын кечӹжӹ.
- 6 июнь — Руш йӹлмӹн кечӹжӹ.
- 7 июнь — Качкыш продуктын лӱдӹшдӹмӹлыкшын цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ кечӹ.
- 8 июнь — Океанвлӓн цилӓ сӓндӓлӹк лоштышы кечӹ; Социальный пӓшӓзӹн кечӹжӹ (Россий).
- 10 июнь — Мороженыйын цилӓ сӓндӓлӹк лоштышы кечӹжӹ; Модернӹн цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ кечӹжӹ.
- 12 июнь — Россий Кечӹ.
- 13 июнь — Ыргымы машинӓн кечӹжӹ.
- 14 июнь — Донорын цилӓ сӓндӓлӹк лошты кечӹжӹ; Мир вӹлнӹшӹ халыквлӓн блогер кечӹ; Миграци служба пӓшӓзӹн кечӹжӹ.
- 15 июнь — Мардежӹн цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ кечӹжӹ.
- 16 июнь — Африкӹн тетявлӓм перегӹмӹ кечӹ.
- 17 июнь — Пустыньыш сӓрнӹмӓш дӓ кукшы игечӹ ваштареш кредӓлмӹ цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ кечӹ.
- 20 июнь — Беженецвлӓн цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ кечӹштӹ.
- 21 июнь — Йоган международный кечӹжӹ; Кинологын кечӹжӹ; Ысыах (Якути).
- 22 июнь — Ӓшӹндӓрӹмӓш дӓ ойхырымаш кечӹ.
- 23 июнь — Международный Олимпиада кечӹ; Иктӹш ушнышы Нацивлӓн Организацин кугижӓншӹ службыжын кечӹ; Тылык вӓтӹн международный кечӹжӹ; Балалайкын кечӹжӹ.
- 24 июнь — Чуваш Республикӹн кечӹжӹ.
- 25 июнь — Статистика пӓшӓзӹвлӓн кечӹштӹ; Славянвлӓн келшен дӓ икышын ӹлӹмӹ кечӹштӹ.
- 26 июнь — Орландарымы эдемвлӓлӓн палшыкым пумы международный кечӹ; Наркотикӹм утыдон шукы кычылтмы дӓ нӹнӹм закон семӹнь агыл шӓрӹкӓлӹмӹ ваштареш кредӓлмӹ международный кечӹ.
- 29 июнь — Тропиквлӓн международный кечӹштӹ; Партизан дон подпольщиквлӓн кечӹштӹ;
- 30 июнь — Астероидӹн кечӹжӹ.
- Вашталтшы
- 1-шӹ вӹргечӹ — Цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ кыргыжталмаш кечӹ.
- 1-шӹ когарня — Пончикӹн национальный кечӹжӹ.
- 2-шы кукшыгечӹ — Мебельщикӹн кечӹжӹ; Сырам шолтышын кечӹжӹ.
- 2-шы рушӓрня — Текстиль дӓ куштылгы промышленность пӓшӓзӹвлӓн кечӹштӹ.
- 3-шы рушӓрня — Медицина пӓшӓзӹн кечӹжӹ.
- 3-шы шачмы — Мотоциклистӹн цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ кечӹжӹ.
- Пӹтӓртӹш кукшыгечӹ — Сӓмӹрӹквлӓн кечӹштӹ (Россий); Изобретатель дон рационализаторын кечӹштӹ.
- Когечӹ паштек 40-шӹ кечӹ — Господьын лӱктӓлмӓш.
- Когечӹ паштек 50-шӹ кечӹ — Троицӹн кукшыгечӹ.
- Троицӹн паштек толшаш рушӓрня — Петровский заговенье.
- Троицӹн паштек толшаш рушӓрня — Цилӓ святойын кечӹштӹ.
Примечани
- ↑ За год Солнце проходит не через 12, а через 13 созвездий. Новый знак зодиака — «Змееносец». Тергӹмӹ кечӹ: 18 октябрьын 2025. Архивируйымы 20 сентябрьын 2011 года.
- ↑ Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — С. 41. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
- ↑ Восход и заход солнца и луны - продолжительность светового дня (руш.). Тергӹмӹ кечӹ: 21 октябрьын 2025.
- ↑ Е. П. Борисенков, В. М. Пасецкий «Тысячелетняя летопись необычайных явлений природы», — М: Мысль, 1988, Стр. 291, 338. ISBN 5-244-00212-0
- ↑ Napier, James Folk Lore or Superstitious Beliefs in the West of Scotland within This Century (1879). Whitefish, MT: Kessinger Publishing. p. 51. ISBN 978-0-7661-7907-3.
- ↑ 1 2 3 4 Июнь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ В. Д. Грошев «Календарь российского земледельца (народные обычаи и приметы)», — М: МСХА, 1991, С. 33. ISBN 5-7230-0074-8
- ↑ Финские названия месяцев на finnish.ru. Тергӹмӹ кечӹ: 29 октябрьын 2011. Архивировано из оригинала 16 октябрьын 2011 года.
- ↑ Onko kesä kaikilla? (фин.). Kielikello.fi. Тергӹмӹ кечӹ: 18 октябрьын 2025. Архивируйымы 24 июньын 2021 года.
- ↑ Балтийские и славянские названия месяцев Архивный копи от 4 ноябрьын 2011 на Wayback Machine
Литература
- Календарь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. Статья Витковского В. В.
 | |
|---|---|
| Библиографи каталогвлӓштӹ |
|
