Когарня

Ирӹкӓн энциклопеди Википеди гӹц материал

Когарня (руш. пятница) — ӓрнян изӓрня дон кукшыгечӹ лоштышы кечӹжӹ.

Йымын мирӹм ӹштӹмӹжӹн кудымшы кечӹжӹ (рушла «пятница»), зверьвлӓн дӓ эдемӹн шачмышты (Ӹлӹмӓш. 1:24-31). Юлиус Шноррын гравюрыжы

Этимологи (шамакын лимӹжӹ)

«Христосым крестеш пыдалымаш» — когарнян христианский постым кычымашты тӹнг (ӹрдӹ) лиӓлтмӓш (Рафаэль Санти, 1502—1503 ивлӓ)
Афродитан статуйын римский копижӹн лаштыкшы, ти ӹдӹрӓмӓш йымы гӹц шукы йӹлмӹштӹ «когарням» яратымаш ӹдӹрӓмӓш йымы дӓ тӹдӹн планетыжы лӹмеш манмы овуца ӹшке тӹнгӓлтӹшӹжӹм нӓлеш.

Шукы славянский йӹлмӹштӹ, ти шотышты руш йӹлмӹштӓт, когарнян лӹмжӹ «вӹц» (рушла «пять») числа гӹц лӓктӹн, вет тӹдӹ «ӓрняштӹ» вӹзӹмшӹ кечӹлӓн шотлалтын (рушӓрня гӹц вара): белорусскийлӓ — пятніца, болгарскийлӓ — петък, чешскийлӓ — pátek, польскийлӓ — piątek, сербскийлӓ — петак, хорватскийлӓ — petak, словенскийлӓ — petek, словацкийлӓ — piatok, украинскийлӓ — п’ятниця. Венгерский йӹлмӹштӹ péntek шамак славянский гӹц кӱслӹмӹ ылеш. Европейский Российӹштӹшӹ кыды-тидӹ финно-угорский йӹлмӹвлӓштӹ когарнян лӹмжӹ рушла гӹц кӱслӹмӹ: карелла piätinččä, коми пекнича, мокш. пяденця.

Ӓкрет годшы римлянвлӓ доны когарня Венера (греческий Афродитес хемера шамак гӹц калька лиэш) доно кӹлдӓлтӹн. Ти овуцам церот шот доно ӓкрет годшы германский халык вырлыквлӓ ӹшкӹлӓнӹштӹ нӓлӹнӹт, нӹнӹ Венерам ӹшке Фрейя ӹдӹрӓмӓш йымышты доно вашталтенӹт. Когарнян английскийлӓ Friday манмы шамак ӓкрет годшы Frīġedæġ английский шамак гӹц лӓктӹн, «Фриггӹн кечӹжӹ» манмым анжыкта[1]. Тенге манмаш Фригги (ӓкрет годшы исландский Frigg — яратымы) лӹмӓн скандинавский ӹдӹрӓмӓш йымын лӹмжӹ гӹц лӓктӹн, тӹдӹ Один лӹмӓн йымын вӓтӹжӹ ылын дӓ яратымашым, мыжырангмаш дон семня ло ӹлӹмӓшӹм, тетя шачмашым переген шалгышы ӹдӹрӓмӓш йымылан шотлалтын[2]. Фрейян лӹмжӹ гӹц молы германский йӹлмӹвлӓштӓт когарнян лӹмжӹ лӓктӹн: Freitag кӹзӹтшӹ немецкий йӹлмӹштӹ, Vrijdag голландскийӹштӹ, frjá-dagr ӓкрет годшы исландский йӹлмӹштӹ[3]. Шведский, норвежский дӓ датский йӹлмӹвлӓштӹ шамакын кӹзӹтшӹ формыжы — fredag.

Шукы романский йӹлмӹштӹ лӹм латинский dies Veneris, «день Венеры» гӹц лӓктӹн[2]: vendredi французский йӹлмӹштӹ, venerdì итальянский йӹлмӹштӹ, viernes испанский йӹлмӹштӹ, divendres каталонский йӹлмӹштӹ, vennari корсиканский йӹлмӹштӹ, vineri румынский йӹлмӹштӹ. Тидӹ тенгеок P-кельтский валлийский йӹлмӹштӹ dydd Gwener семӹнь пӓлдӹрнӓ.

Когарнян греческий лӹмжӹ — Παρασκευή — παρασκευάζω «йӓмдӹлӓш, ӹштӓш» глагол гӹц лӓктӹн, тӹдӹ православиштӹ айо доно кӹлдӓлтшӹ кукшыгечӹ дон рушӓрня кечӹвлӓлӓн йӓмдӹлӓлтмӹ овуцам анжыкта. Грузинский პარასკევი (параскеви) шамак греческий йӹлмӹ гӹц кӱслӹмӹ ылеш. Христианский овуцашты когарня — Ытарышын крестӹштӹ парвалымыжы дӓ ясыланымыжы гишӓн ӓштӹмӹ кечӹ, тидӹн доно молы лӹмвлӓӓт кӹлдӓлтӹнӹт: ирландский Dé hAoine, гэльский Di-Haoine, мэнский Jeheiney и исландский föstudagur «постым кычымы кечӹ».

Ӓкрет годшы еврейский дӓ кӹзӹтшӹ иврит йӹлмӹвлӓштӹ когарня שישי Yom Shishi («кудымшы кечӹ») маналтеш, тӹштӹ ӓрнян пӹтӓришӹ кечӹлӓн рушӓрня шотлалтеш.

Арабский йӹлмӹштӹ «когарня» — «Jum’a-tul-Mubarak», «аль-джума» (мусульманскийлӓ ыдылмы шая) шамак гӹц лӓктӹн. Когарням анжыктышы казахскийлӓ (жұма), башкирскийлӓ (йома) дӓ тадарла (җомга) шамаквлӓ арабский йӹлмы гӹц кӱслӹмӹ ылыт.

Индиштӹшӹ шукы йӹлмӹштӹжок когарня — Шукравар манмы лиэш, тӹдӹ Шукра йымын лӹмжӹ гӹц лӓктӹн, ти лӹм доно тенгеок санскрит йӹлмӹштӹ Венера лӹмӓн планетым лӹмдӓт.

Японский йӹлмӹштӹ когарня «шӧртньӹн кечӹжӹ» (яп. 金曜日 кинъё: би) манмы доно кӹлдӓлтеш. Ӓрнян молы кечӹвлӓжӹ семӹньок, ти шамак «шӹм соты / валгыды» (яп. 七曜 ситиё:) манмы доно кӹлдӓлтӹн, Венера (яп. 金星 кинсэй, «Венера планета», тӧржӹ — «шӧртньӹ планета») дӓ 曜日 ё: би «ӓрнян кечӹжӹ» лӹмвлӓ гӹц лӓктӹн.

Корейский йӹлмӹштӹ ти шамакым сирӹмӹжӹ келшен толеш (кор. 금요일?, 金曜日?), дӓ («кымёиль») лыдалтеш.

Когарнян календарьышты вӓржӹ

ISO 8601 семӹнь когарня ӓрнян вӹзӹмшӹ кечӹжӹлӓн шотлалтеш.

Иудейский дӓ христианский религиштӹшӹ овуцавлӓштӹ дӓ нӹнӹн келгӹ кишӓӓн ылшы икманяр сӓндӓлӹкӹштӹ когарня кудымшы кечӹ ылеш. Португальский йӹлмӹштӹ sexta-feira шамак кычылталтеш — «литургический ӓрнян кудымшы кечӹжӹ», тӹдӹ лат. feria VI католический шамак гӹц лӓктӹн дӓ религиозный текствлӓштӹ кычылталтеш, ти текствлӓштӹ языческий йымывлӓн лӹмвлӓ уке ылыт. «Кудымшы Кечӹ» семӹнь изӓрня квакервлӓ лошты кымдан шӓрлен, нӹнӹ когарням языческий овуца семӹнь лӹмдӹмӓш гӹц карангыт.

Саудовский Аравиштӹ дӓ Иранышты, тенгеок шукы молы исламский сӓндӓлӹквлӓштӹ ӓрня кукшыгечӹн тӹнгӓлӓлтеш, а когарнян пӹтӓ.

Религиштӹ анжен шалгымаш

Мечетьӹштӹшӹ когарняаш мусульманский Йымым ыдылмаш (Малайзи)

Христианствын пӹтӓришӹ курымвлӓжӹ гӹцок когарням кӱкшӹн ӓклӓш тӹнгӓлӹнӹт, ти кечӹн Господь Иисус Христосын крестеш орланен кечӹмӹжӹ айыртемӹн пӓлдӹртӓлтӹн, пост кычымы жеп керӓлеш шотлалтын. Ти кӱкшӹн ӓклӹмӓш пӹтӓришӹ гӓнӓ кесарийский епископын Евсевийӹн (340-шӹ ин колен) «Константинӹн ӹлӹмӓшӹжӹ» лӹмӓн сирӹмӹ пӓшӓштӹжӹ анжыктымы ылын. «Святой отец Пахомийӹн вӹргечӹ дон когарня гишӓн шамакшы» сирӹмӹ пӓшӓштӹ Вӹргечӹ дон Когарня кок антьыл семӹнь анжыкталтыт, нӹнӹ ти кечӹвлӓн ӹшкӹмӹштӹм шот доно кычышы эдемвлӓм райышкы виден нӓнгеӓт. Руш халык лошты когарнян постым кычымаш пиш келгӹ важым колтен, халыклан келшен. Вара, когарня кечӹшкӹ иктӓ-махань кого церкӹ айо вӓрештеш гӹньӹ, ти кечӹн постым карангдымы шотышты ядмаш лӓктӹн. Халык тидӹ ваштареш пыт шагалын, келшӹдӹмӓш тӓрвӓнен. 1168-шӹ ин соборым ӱжмӹ велдӹк Христос Шачмы (Шартял) дӓ Йымы каймаш (Богоявлени) айо кечӹвлӓн когарняаш пост кычымым карангденӹт[4].

Православный церкӹ когарням (вӹргечӹм анжымы семӹньок) ик и мычкы ӓрня йӹде постым кычымы кечӹвлӓлӓн шотла (церкӹ айо дӓ пасна жеп годым постым кычымы карангдымы лин кердеш — ти кечӹвла гӹц пасна). Когарня кечӹн постым кычымы годым пайын, мынан, шӹшерӓн качкышвлӓм качкаш ак яры. Пасна ярыдымеш кол, растительный (первирӓкшӹ — оливковый) ӱ да ӓрӓкӓ шотлалтеш. Когарнян, эчежӹ тенгеок шачмын, вӹргечӹн дӓ рушӓрнян православный венчаним эртӓрӓш лиэш, нӹнӹ паштек тӧрӧк кого церкӹ айо ӓль постым кычымаш ак тӹнгӓлӓлтеп гӹнь. Пасна техень когарня кечӹвла пӓлемдӓлтӹт:

  • Сырной седмица жепӓш вӹргечӹн дӓ когарнян Литурги гӹц пасна ылшы Аллилуйный служба эртӓрӓлтеш;
  • Кого постым кычымы жепӓш когарнян анзыц свящӓйӹмӹ качкышвлӓн Литурги эртарӓлтеш;
  • Крестопоклонный седмицын когарняжын рисуйымы пӓшӓвлӓштӹ Крестӹлӓн кымалмаш анжыкталтеш, тӹдӹ вара тӧрӧк алтарышкы пырталтеш;
  • Когечӹ анзыцшы когарнян тӹнг вӓржӹ — тидӹ Иисус Христосым крестӹштӹ пыдалымашым анжыктымаш, Голгофский Крестӹ лӹвӓлнӹ шалгышы Йымын Ӓвӓжӹм кӱкшӹн мактымаш, седӹндон ти когарнян йонгалтшы Йымылан ыдылмы шамаквлӓштӹ Христосын парвалымыжы дӓ тӹдӹн Ӹлӹмӓшӹм пушы (Ӹлӹшӹ) Крестӹжӹ макталтыт;
  • Когечӹ паштекшӹ Соты седмица годымшы когарнян Ӥымын Ӓвӓжӹн иконыжым мактен аят, тӹдӹм эче Ӹлӹмӓшӹм Пушы Важ (Живоносный Источник) манын лӹмдӓт;
  • Когечӹ жепӹн 7-шӹ седмицын когарнян Йымын пӹлгомышкы кузымы (Вознесение Господня) айолан йӓмдӹлӓлтмӹ овуца эртӓрӓлтеш;
  • Петрогечӹ веремӓн постым кычымы жеп¿штӹшӹ икшӹ когарня: преподобный Варлаам Хутынскийӹм (1192) ӓштӹмӓш, тенгеок эчежӹ Ӥымын Ӓвӓжӹн Табынский дӓ «Знамение» Курский Коренной иконвлӓм айымаш. Российӹштӹ Когечӹ паштек ӹндекшӹмшӹ когарням макташ овуца улы: Соликамскышты ти кечӹн 1547-шӹ ин ногаец дон вогулвлӓ гӹц халан цӱдӓн ытаралтмыжы ӓштӓлтеш, тӹдӹм «Параскева Когарняжы» манын лӹмдӓт[5]).

Римско-католический церкӹ постым кычымы жепӹн когарня йӹде пайым качкаш шӱдӹде, колым качкаш яра ылын. Но «Католический епископвлӓн конференциштӹ» Йымылан ӹнянӹшӹвлӓлӓн постым кычымашым вес йиш епитими доно вашталташ йӧнӹм пуэн (пурым ӹштӹмӹ дӓ ӹшкӹмӹм шот дон кычымы доно). Тенге гӹнят, Йымылан ӹнянӹшӹ шукы католикшок овуцашкы пырышы когарня кечӹн постым кычымаш докы мелӹн шалгат[6].

Йымылан ӹнянӹшӹ шукы англикан тенгеок цилӓ когарня йӹде пайым качкаш ак цацеп (кыце англиканский Йымылан ыдылмы шамаквлӓ шӱдӓт), ӓль Кого постым кычымы жепӓш когарня йӹде пайан качкыш дорц карангаш цацат[7][8]. Консервативный методист дӓ баптиствлӓ тенгелӓок когарня йӹде постым кычымашым тӧрлӓн шотлат, тидӹм общинывлӓн овуцашкы пыртымы.

«Когарня», Садлерын картинжӹ, 1883-шы и

Иудаизмӹштӹ когарня — шаббатлан йӓмдӹлӓлтмӹ кечӹ, Йымылан ӹнянӹшӹ иудейвлӓ кок кечӹ анзыцок ма керӓлӹм нӓлӹн йӓмдӹлӓт, улы сӓндӓлӹк мычкы цилӓ лапкавлӓ молы кечӹвлӓ гӹц ирӹрӓк питӹргӓт. Шаббатын тӹнгӓлтӹшлӓн когарнян кечӹ шӹцмӹ веремӓ паштекшӹ жеп шотлалтеш, пӹтӹмӹлӓн — кукшыгеӵын вадеш пӹлгомышты пӹтӓришӹ кым шӹдӹр чӱктӓлтмӓш.

Исламышты когарня мечетьвлӓштӹ эртӓрӓлтшӹ служба доно кӹлдӓлтеш. (الجمع) «джам’а» (постарнымаш, кангӓшӹмӓш / кӓнгӓш) шамак гӹц (الجمعة) «аль-джум’ат» (когарня) шамак лӓктӹн, техень лӹмӹн лӓкшӹ виржӹ — тӹдӹ ӓрня йӹде цилӓ эдемӹм кого кымалмашыш постарен уша. Когарнян Аллах пӹлгом дон мӱлӓндӹм ӹштен пӹтӓрен. Когарнян Аллах Адамым ӹштен дӓ тидӹ кечӹн тӹдӹм райышкы пыртен, вара когарнянок тӹдӹм тӹшец поктен лыктын. Лач когарнянок толеш Отстатка цӓш (светӹштӹ ӹлӹмӓш пӹтӹмӓш), кыце тидӹ гишӓн шукы тӧрӹм анжыктышы хадисвлӓштӹ шайышталтеш. Ӓкрет годшы жепӹн когарням 'Аруб кечӹ маныныт. Пӓлемден попат, первишӹ халыквлӓлӓн ти кечӹм кӱкшӹн ӓклӓш шӱдӹмӹ ылын, тенге гӹнят, нӹнӹ тидӹм ӹштӹделыт. Иудейвлӓ ӹшкӹлӓнӹштӹ айымы кечӹлӓн кукшыгечӹм айыренӹт, Адам кукшыгечӹн ӹштӹмӹ ылде гӹнят. Христианвлӓ рушӓрням айыренӹт, тӹдӹ ӹлӹмӓшӹм ӹштӹмӹ тӹнгӓлтӹш кечӹлӓн шотлалтын. Седӹндон, Аллах мусульманвлӓлӓн когарням айырен, кечӹм, кынам Тӹдӹ ӹлӹмӓшӹм ӹштӓш пӹтӓрен[9]. Когарням айымаш пурым дӓ тырым айымаш доно кӹлдӓлтшӓшлык ылеш. Тенге шотлалтеш — тидӹ кечӹн Киямат (светӹштӹ ӹлӹмӓш пӹтӹмӓш) толеш[10]. Саудовский Аравиштӹ дӓ Иранышты когарня — ӓрняштӹшӹ улыжат ик кӓнӹмӹ кечӹ. 2006-шы ин 1 сентябрь якте ти овуцам Бахрейн дӓ Ушнышы Арабский Эмират тӹшлен анженӹт, кӹзӹт ти сӓндӓлӹквлӓштӹ кӓнӹмӹ кечӹлӓн кукшыгечӹ шотлалтеш[11], 2007-шӹ ин кукшыгечӹ кӓнӹмӹ кечӹлӓн Кувейтӹштӓт шотлалташ тӹнгӓлӹн[12].

Когарня — Бахаи лӹмӓн Йымылан ӹнянӹмӓшӹштӹ кӓнӹмӹ кечӹ[13].

Индуизмышты когарнян ӹдӹрӓмӓш йымывлӓм пасна айыртемӹн аят, тӹнг шотышты Дургим, Парватим, Гаурим.

Когарнян культурыштышы овуцавлӓжӹ

Ирвел монгыр славянвлӓ доны когарня пазар кечӹлӓн шотлалтын. Когечӹ паштек лу ӓрня мычкы когарня йӹде Российӹштӹ йӓрмингӓ выжалымаш эртӓрӓлтӹн («выжалымы когарнявлӓ»).

Кыды-тидӹ пӓшӓвлӓм когарня йӹде ӹштӓш ак яры ылын: ӹдӹрӓмӓшвлӓлӓн шӹдӹрӓш, шолыкым (щёлок) шолташ, выргемӹм мышкаш, камака гӹц ломыжым лыкташ ярыде, пӱэргӹвлӓ кырал дӓ ширен кердделыт. Ти цӓрӹмӓшӹм анжен шоктыдымашеш анзыкылашы ӹлӹмӓшӹштӹ эксӹквлӓ лин кердӹнӹт, тидӹ сулыклан шотлалтын; тидӹ гишӓнок «Кӓпӹн йӓнгжӹ доно цеверлӓнӹмӓш» лӹмӓн ӓкрет годшы жепӓш лыдышышты шайышталтеш — когарнян пӓшӓм «выргемӹм ирӹктенӓм, итӹнӹм туленӓм» ӹштӹмӹ велдӹк йӓнг ӹшкӹлӓнжӹ курымеш эксӹквлӓ лимӹм шижӹн выча. Тидӹн велдӹк когарня вӹкӹ нелӹ дӓ эксӹкӓн кечӹ семӹнь анжан тӹнгӓлӹнӹт, ти кечӹн нимахань уты пӓшӓм ӹштӓш яралеш шотлыделыт. Вес монгыр гӹц, халык лошты вес анжалтышат лин ти кечӹм сӱӓнвлӓм эртӓрӓш, шачмы кечӹвлӓм макташ цӓшӓнеш дӓ яралеш шотленӹт. Эчежӹ когарня кечӹн кӓнӹмӓшӹм мӱлӓндӹн пуэн кердмӹ пайдажы доно кӹлденӹт[4].

Когарням айымаш Италиштӹ, Испаништӹ, Франциштӹ, Германиштӹ кымдан шӓрлен: когарня кечӹн мӹндӹр корнышкы лӓктӹн кеӓш ак яры ылын, тенгеок ваштылаш, косирӓйӓш, ӱпӹм ыдыраш ярыде; ти кечӹн эртӓрӹмӹ сӱӓнвлӓ цӓшӓн лин кердделыт; ваштарешлӓ анжалтыш семӹньжӹ, когарня кечӹн шачшывлӓ сакой семӹнь шукым пӓлӹшӹвлӓлӓн, йозы вим виктӓрен мыштышывлӓлӓн шотлалатыныт[4].

Моряквлӓ лошты когарня худа кечӹлӓн шотлалтын, шукы йиш лоштышы сек кымдан шӓрлӹшӹ шанымаш — вӹд мычкы кужын шыпшылтшы корнышкы когарнян лӓктӓш ярыде[14][15]. XIX курымышты ӹлӹшӹ адмирал Уильям Генри Смит ӹшкӹмжӹн «Морякын Глоссарийжӹ» лӹмӓн навигаци лӹмдерӹштӹжӹ когарня гишӓн тенге пӓлемден: «Infaustus кечӹн, шӹдӓн кечӹ ылмыжы велдӹк, ӹлӓлшӹ моряквлӓ нималанат тӹнгӹлтӹшӹм ӹштӹделыт»[16].

Гебрида островвлӓштӹ когарня ӱдӹмӹ пӓшӓм эртӓрӓш яжо кечӹлӓн шотлалтын. Тенге, Кого Когарня айыртемӹн турим шӹндӹмӹлӓн яралеш лӓктӹн: пиш келгӹн Йымылан ӹнянӹшӹ католиквлӓӓт ти кечӹм турим шӹндӓш айыренӹт дӓ хоть ик корзинӹм мӱлӓндӹшкӹ турим шӹнденӹт. Ӓнят, ти овуца ӹшке шотан шанымаш велдӹк шачын кердӹн — кыце Христосын ӹлӹжмӹжӹ Тӹдӹм Крестеш Пыдалымаш паштек лин, тенгеок семенӓмӓт мӱлӓндӹшкӹ таен пиштӹмӹкӹ, тӹдӹ у ӹлӹмӓшӹшкӹ ӹлӹж лӓктеш[17].

Шукы вӓрӹштӹжок, кышты вӹц кечӓн пӓшӓлӹмӹ ӓрня улы, когарня кӓнӹмӹ кечӹвлӓ анзыц шалгышы кечӹ ылеш, седӹндон тӹдӹм кӓнӓлтӓш лимӹм сусу шижмӓш доно кӹлдӓт («когарня синдром»). США-шты когарня гишӓн попат: «TGIF» — «Thank God It’s Friday» гӹц («Йымылан тау, когарняат толын шон!»).

Пӹтӓртӹш ивлӓштӹ кыды-тидӹ пӓшӓ вӓрӹштӹ служышывлӓлӓн когарнян утла парадный выргем чимӹ гӹц карангаш ирӹкӹм пуат, вес выргем донат лӓктӓш ликмӹ велдӹк ти кечӹ «Джинсвлӓн кечӹ» ӓль Casual Friday лӹмӹм нӓлӹн.

Ӹшкӹмжӹн шанымашвлӓжӹм со вашталтыл шалгышы эдем гишӓн техень руш халык шая улы: «Ӓрняштӹ тӹдӹн шӹм когарня». Вӹлвӓл выргем лӹвец кӧргӹ выргем каеш гӹнь, кынамжы потикӓлӓ вес халык шая кычылталтеш: «когарня лӹвец кукшыгечӹ». Кӹзӹтшӹ мадыктышы Интернет-ресурсвлӓштӹ дӓ сакой блогышты кымдан «когарня семӹнь» («пятнично») шамак шӓрлен, тӹдӹм «сусун, ӹвӹртен» манмы семӹнь ынгылымыла.

Тайский аяран календарь семӹнь, когарня кечӹ доно кловой цӹре кӹлдӓлтеш.

Когарня, луаткымшы

Параскаведекатриафобий гишӓн комикс
Тӹнг статья: Когарня, 13 (руш) (мар.

Сакой лӱдӹшлӓн ӹнянӹмӓш кӹзӹтшӹ халаштышы легендывлӓ шӓрлӹмӹ велдӹк шачын, нӹнӹм шӓрӓш СМИ шукы йӧнӹм ӹштен шалга. Первижӹ техень лӱдмӓш историштӹшӹ лиӓлтмӓш доно кӹлдӓлтӹн — 1307-шӹ ин похыро тӹлзӹн (октябрь) 13-шы кечӹнжӹ, когарнян тамплиервлӓн орденӹшкӹ пырышы шукы эдемӹм арестуенӹт. Кынам когарня тӹлзӹн луаткымшы числашкыжы вӓрештеш, кыды-тидӹ эдемжӹн кӓньӹсӹр, тошна шижмӓш тӓрвӓнӓ. Кыдыланжы чучеш, вуйта луаткымшы числан когарня кечӹн тӹдӹлӓн со эксӹкӹш вӓрештӓш попаза, весӹвлӓ ти кечӹн лӱдӹшлӓ вим вӓрештӓш лимӹ гӹц шеклӓнӓт дӓ лӱдӹт. 20 и кытла перви техень кымдан шӓрлӹшӹ лӱдӹш шанымашвлалӓн американский психолог Дональд Досси лӹмӹн параскаведекатриафоби манмы терминӹм шанен лыктын. Тӹдӹн шӹмлӹмӹ пӓшӓжӹ велдӹк, техень кечӹн шеклӓнӹмӹ дӓ лӱдмӹ велдӹк пӓшӓ ак ашны, седӹндон Америка 900 млн долларым ямда.

Математика монгыр гӹц анжалмыкы, кӹзӹтшӹ григорианский календарьын айыртемжӹ велдӹк раш каеш — високосный ивлӓ улы ылмы гишӓн луаткымшы числа ӓрнян молы кечӹвлӓжӹ доно тӓнгӓштӓрӹмӓштӹ когарняшкы утлаок шӹрен вазеш. Тенге лин кердмӓш 0,3 % гӹц шукырак[18].

Луаткок когарня гишӓн шая

Тӹнг статья: Луаткок когарня гишӓн шая (руш) (мар.

Перви кымдан шӓрлӹшӹ «Луаткок когарня гишӓн шая» лӹмӓн апокриф халыкын христианство гишӓн шанымашыжым анжыктен. Произведени семӹнь, когарня йӹде священный историштӹ шукы тӹнг лӱдӹшлӓ лиӓлтмӓшвлӓ лиӓлтӹнӹт: Адамым рай гӹц поктен лыкмаш (ӱӓрня тӹлзӹн (март) 6-шы кечӹжӹ); Каинӹн Авельӹм пуштмаш; Содом дон Гоморрам вӹд лошкы валтен колтымаш (!), а Библиштӹ анжыктымы йылатымаш агыл; египетский казньвлӓ; Моисейӹн египтянвлӓм Якшар тангыжышты (Красное море) валтен колтымаш; Халдейвлӓн Иерусалимӹм нӓлмӓш; Вифлеемӹштӹ Иродын тетявлӓм пуштмаш; Иоанн Крестительӹм пуштмаш; Иисус Христосым крестеш пыдалымаш. Тенгеок эче когарня доно Библишкӹ пырыдымы вес лиӓлтмӓшвлӓӓт кӹлдӓлтӹт: пророк Иеремийӹн киотшым Кокшы толмаш якте шагалтымаш; «агарянвлӓн» шукы кымда мӱлӓндӹм нӓлмӹштӹ дӓ шукы эдемвлӓн Критыш шӹлӹн кыргыжмышты; «измаильтянвлӓн» 73 иэш шукы сӓндӓлӹкӹм нӓлмӹштӹ[19].

«Шая» негӹцеш проста руш халык лошты цилӓ когарня коктеш шелӓлтӹн: согоньлымы (сӧрӹмӹ) дӓ жеплӓн ылшы (лӹмӓн). Жеплӓн ылшы когарня («Шая»-шты анжыктымы семӹнь) ик иштӹ цилӓжӹ луаткоктыт ылын: Шартял годшы (Рождественский), Крещенья годшы (Крещенский), Сретенья годшы (Сретенский), Благовещенья годшы (Благовещенский), Тройцын годшы (Троиций), Ильин годшы (Ильинский дӓ тӹлец молат. Кукшы игечӹвлӓ шалгымы жепӹн, киндӹ гӹц пасна кодмы жепӹн дӓ вес молы вирвлӓ велдӹк эдемвлӓ постым кычаш, когарнян пӓшӓм кодаш, тӓрвӓтӓш агыл сӧренӹт. Техень когарнявлӓ согоньлымы, сӧрӹмӹ маналтыныт.

«Луаткок когарня гишӓн шая» дӓ тӹштӹ шайышталтшы сакой лӱдӹшлӓн ӹнянӹмӓш вес европейский сӓндӓлӹквлӓштӓт вӓшлиӓлтӹн[4].

Ти апокрифӹн славяно-руш спискӹвлӓ кок йиш тӧрлӓтӹмӓшӓн ылыт — Элевферьевский дӓ Климентовской. Пӹтӓришӹжӹ лач славянский рукописьвлӓ велдӹк веле пӓлӹмӹ ылеш, кокшыжы — руш дӓ европейский рукописьвлӓ дӓ рушла духовный лыдышвла велдӹк. Нӹнӹ лоштышы айыртем когарням кого айовлӓ лошты шеледӹмӓшӹштӹ каеш, тенгеок Элевферьевскийӹштӹ Тошты Заветӹштӹшӹ ӓштӹмӓшвлӓ айыртемӹн шукы ылыт, а Климентовскойышты — У Заветӹштӹшӹвлӓ. «Луаткок когарня гишӓн шая» лӹмӓн апокриф доно А. Веселовскийӹн кӱкшӹ ӓкӓн «Луаткок когарня гишӓн шая» лӹмӓн шӹмлӹмӹ пӓшӓжӹ кӹлдӓлтӹн[4][20].

Поэт-монах Климентий Зиновьев Черниговыштышы литвинвлӓ гишӓн тенге сирен: ӓкрет годшы овуцавлӓ велдӹк нӹнӹ рушӓрнян пӓшӓленӹт, а когарнян кӓненӹт.

Когарня мифӹштӹшӹ персонаж семӹнь

Святой Параскеван статуэткӹжӹ, «Когарня»-м эдем сӹнӓнӹм ӹштӹмӹ образ, XVII курым мычаш — XVIII курым тӹнгӓлтӹш (Андрей Рублёвын музейжӹ)
Тӹнг статья: Параскева Когарня (руш) (мар.

Халык лошты когарня кечӹм эдем сӹнӓн семӹнь анжымы шотышты святой орланышы (мученица) Параскева лин (греческийлӓ Παρασκευη — когарня). Первишӹ тӹлзӹ шамаквлӓштӹ (месяцеслов) Параскеван лӹмжӹ годым Когарнян лӹмжӓт пӓлемдӓлтеш; азбуковниквлӓштӹ тӧрӧк пӓлдӹртӹмӹ ылын — «Парасковия» «пяток» манмым анжыкта. Халык ынгылымашты Когарня ӹшке шотан святой ылеш, тӹдӹм ӓштӹмӹ кечӹ святой Параскеван кечӹ доно иквӓреш айымы ылеш («святой Когарня святой Параскевашкы вӓрештеш»). Параскева лӹмӓн церкӹвлӓ кӹзӹтӓт «Когарняаш» маналтыт[4].

Святой Параскева Когарня халык ынгылымашты мӱлӓндӹ мычкы каштеш, ӹшке кечӹжӹм айымым тӹшлӓ, цӓрӹмӹм ӹштӹшӹвлӓлӓн тырхаш лидӹмӹ пӓшӓм ӹштӹктӓ. Украинский халык шаявлӓштӹ Параскева ыдыралт шӹцшӹ, шӹдӹр доно ыражтен шӹндӹмӹ шушыран кӓпӓн каштеш, техень эксӹк шушырвлӓм тӹдӹлӓн цӓрӹмӹм ӹштӹшӹвлӓ ӹштенӹт — нӹнӹ когарнян ӱпӹштӹм ыдыренӹт дӓ шӹдӹренӹт. Когарням халык лошты христианский святой семӹнь ужмаш тошты языческий ӹнянӹмӓшвлӓ велдӹк шачын; Когарня вӹкӹ языческий Мокошь лӹмӓн ӹдӹрӓмӓш йымын сӹнжӹ вазын, тӹдӹ мыжырангмашым дӓ тетя шачмашым переген шалген, мӱлӓндӹн пайдам пумыжым тӹшлен. Марлан лӓктӓш шанышы ӹдӹрвлӓ Святой Когарня гӹц армарым ядыныт; киндӹм тӹредмӹ пӓшӓ улан дӓ куштылгын эртӹмӹ гишӓн тенгеок Когарня гӹц йозы шаям попен ядыныт; Параскева Когарнян иконжы лӹвӓкы хресӓньвлӓ шурным, шачшы кӹцкӹм пиштен перегенӹт, вес иэш у пайдам нӓлӓш ядыныт. Святой Парскевалан ыдылмы шаявлӓ (молитвавлӓ) сакой цер гӹц перегенӹт; пумагаэш сирӹмӹ техень ыдылмы шая талисман семӹнь переген шалген[4].

Когарнян кукшы кечӹвлӓ шалгымы годым юр гишӓн молебенвлӓм служенӹт, кукшы игечӹ шукы эксӹкӹм канден кердӹн — шурны ак шач, вольык кола, цервлӓ лӓктӹт. Когарня кечӹм айымы годым шукы йиш овуца дӓ мадыш лин, тидӹ гишӓн Стоглавышты дӓ Духовный Регламентӹштӹ сирӹмӹ[4].

Когарня йӹдё утла шӹрен дӓ цӓрнӹде шӹдӹрӹшӹ ӹдӹрӓмӓшвлӓм Вадывел монгырыштат поктылыныт, тӹштӹ Параскева Когарня семӹнь святкым анжыктышы Берта шалген. А эдем сӹнӓн ылшы Когарнялан святой Венера шотлалтын, тӹдӹ российӹштӹшӹ Параскева докы лишӹл ылын; ти кок святойын ӹлӹмӓшӹштӹ гишӓн сирӹмӹ пӓшӓвлӓ шукы монгыр дон икань ылыт[4].

Когарня доно кӹлдӓлтшӹ лиӓлтмӓшвлӓ

  • Шим Когарня манмы когарня кечӹн лиӓлтшӹ исторический эксӹквлӓ доно кӹлдӓлтеш.
  • США-шты Таум ӹштӹмӓш кечӹ паштек шалгышы когарням Шим Когарня маныт.

Когарня лӹмвлӓштӹ дӓ лӹмдӹмӓштӹ

  • Когарня — Даниэль Дефон «Робинзон Крузо» романжын персонажшы, туземецӹн лӹмжӹ дӓ фантаст Роберт Хайнлайнын «Пятница, которая убивает» романжын персонажшы, шпионка дӓ йӓмдӹлӓлт шошы пуштшы Когарня Джонс.
  • The Cure мырышы группа когарнялан ӹшкӹмжӹн ик сек пӓлӹмӹ мырыжым подарен — Friday I’m In love.
  • «POETS day» («День поэта») — тиды акронимӓн шая, тӹдӹм Великобритаништӹ дӓ Австралиштӹ пӓшӓзӹвлӓ когарня докы пӓшӓ ӓрнян пӹтӓртӹш кечӹжӹ семӹнь ӹшке сусу кымылыштым масакланен анжыкташ кычылтыт. Акроним тенгежӹ тидӹ семӹнь келесӓлтеш: «Piss Off Early Tomorrow’s Saturday» (тенге ынгылымыла: «цилӓ вӹкӹ шӹвӓл шӹнденӓ, иргодым кукшыгечӹ»)[21].
  • Шим когарня — А. Н. Толстойын шайыштмашыжын лӹмжӹ.
  • 5’Nizza — украинский музыкальный дуэт, регги дӓ фанк стиль доно мырывлӓм йонгалтара.

Примечани

  1. ↑ Online Etymology Dictionary (англ.). web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 18 декабрьын 2025.
  2. ↑ 1 2 Пятница - Энциклопедия Кольера - Энциклопедии & Словари. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 18 декабрьын 2025.
  3. ↑ Герман Пауль, Grundriss der germanischen philologie, vol 3, 1900, p. 369
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 ЭСБЕ, статья «Пятница»
  5. ↑ Девятая Пятница по Пасхе в Соликамске. - Новости | Северное Благочиние Пермской епархии. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 18 декабрьын 2025.
  6. ↑ Code of Canon Law: Days of Penance. Тергӹмӹ кечӹ: 18 декабрьын 2025. Архивируйымы 2 сентябрьын 2011 года.
  7. ↑ Tables and Rules. Тергӹмӹ кечӹ: 18 декабрьын 2025. Архивируйымы 27 сентябрьын 2011 года.
  8. ↑ The Prayer Book Society of Canada. Days of Fasting, Abstinence and Solemn Prayer, Book of Common Prayer, Canada (1962). web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 18 декабрьын 2025.
  9. ↑ Сура 62. Собрание, 9-й аят. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 18 декабрьын 2025.
  10. ↑ Parked Domain. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 18 декабрьын 2025.
  11. ↑ Bahrain changes the weekend in efficiency drive - Times Online (англ.). web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 18 декабрьын 2025.
  12. ↑ Kuwait Changes to Friday-Saturday Weekend. Тергӹмӹ кечӹ: 18 декабрьын 2025. Архивируйымы 16 августын 2011 года.
  13. ↑ Effendi, Shoghi (1983), Hornby, Helen (Ed.), ed., Lights of Guidance: A Bahá'í Reference File, Bahá'í Publishing Trust, New Delhi, India, с. 109, ISBN 8185091463, <http://bahai-library.com/hornby_lights_guidance>  Архивный копи от 7 июльын 2011 на Wayback Machine
  14. ↑ Bassett, Fletcher S. (1885), Legends and Superstitions of the Sea and of Sailors in All Lands and at All Times, S. Low, Marston, Searle, & Rivington, ISBN 0-548-22818-3, <https://books.google.com/?id=PkIKAAAAIAAJ&pg=PA445&lpg=PA443&dq=> 
  15. ↑ Vigor, John (2004), The Practical Encyclopedia of Boating, McGraw-Hill Professional, ISBN 0-07-137885-5, <https://books.google.com/?id=VLg6Lx5yRP0C&pg=RA1-PA258&lpg=RA1-PA258&dq=hms+friday> 
  16. ↑ dies infaustus - Definition from the Merriam-Webster Online Dictionary. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 18 декабрьын 2025.
  17. ↑ Dwelly, Edward (1988), Illustrated Gaelic-English Dictionary, Gairm Publications, ISBN 0-901771-92-9 
  18. ↑ Friday the 13th. Тергӹмӹ кечӹ: 18 декабрьын 2025.
  19. ↑ Апокрифы Древней Руси // сост. М. Рождественская, — 2 издание; — СПб: Амфора, 2008, С. 185—188. ISBN 978-5-367-00830-2
  20. ↑ «Журнал Министерства Народного Просвещения», 1876 г., № 6
  21. ↑ British Broadcasting Corporation. BBC - h2g2 - POETS Day. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 18 декабрьын 2025.
«https://mrj.ruwiki.ru/w/index.php?title=Когарня&oldid=303419» гӹц нӓлмӹ