Изӓрня

Ирӹкӓн энциклопеди Википеди гӹц материал
Йымын сӓндӓлӹкӹм ӹштӹмӹжӹн нӹлӹмшӹ кечӹжӹ (изӓрня, рушла «четверг»), кек дон колвлӓ шачыныт (Илымаш. 1:20-23). Нюрнбергӹштӹшӹ хроника, 1493-шы и

Изӓрня (руш. четверг) — ӓрнян вӹргечӹ дон когарня лоштышы кечӹжӹ.

«Шолып кастене» — христианинвлӓн Кого изӓрнян дӓ каждый евхаристиштӹ ӓшӹндӓрӹмӹ событи

Этимологи

Зевс йымын статуйжын Римӹштӹшӹ копижӹ, ти йымы гӹц шукы йӹлмӹштӹ пӹлгомыштышы хӹдӹртӹш йымын дӓ тӹдӹн планетӹвлӓжӹ лӹмеш «изӓрням» лӹмдӹмӹ йыла кеӓ

Руш йӹлмӹштӹ лӹмжӹ «нӹл» числа гӹц лӓктӹн, вет изӓрня — «ӓрнян» нӹлӹмшӹ кечӹжӹ (рушӓрня паштек). Ти кечӹм ик семӹнь лӹмдӹмӓш мол славян йӹлмӹвлӓштӓт кычылталтеш (словакла — štvrtok, чехлӓ — čtvrtek, хорватла дӓ боснилӓ — četvrtak, полякла — czwartek, болгарла — четвъртък, серблӓ — четвртак, украинлӓ — четвер, белорусла — чацвер). Венгр йӹлмӹшкӓт славян лӹм ванжен — csütörtök.

Ӓкрет греквлӓн изӓрняштӹ Зевс лӹмеш ылын, тӹдӹжӹ римлянвлӓн Юпитерӹштӹлӓн сарасен (итал. Giovedì), скандинаввлӓн — Торлан (англ. Thursday), континентальный германецвлӓн — Доннарлан (нем. Donnerstag) келшен толын. Славянвлӓн ти кечӹштӹ тенгеок кӹдӹртӹш йымы Перун лӹмеш ылын. Изӓрнян полабский лӹмжӹ Peräunedån «Перунын кечӹжӹ» ылын, эче тенгеӓт лин кердеш: тидӹ немецкий Donnerstag гӹц калька.

Кӹзӹтшӹ шукы романский йӹлмӹштӹ кечӹ пӹлгом дӓ хӹдӹртӹшӹм колтылшы йымы улшы Рим йымын — Юпитерӹн — лӹмжӹм переген коден. Ӓкрет римлянвлӓн изӓрня Iovis Dies — «Йовын кечӹжӹ» маналтын: латыньышты Юпитерӹн родительный ӓль притяжательный падежшӹ Iovis/Jovis ылын, дӓ тенге романский йӹлмӹвлӓшкӹ изӓрнян лӹмжӹ семӹнь ванжен: итальянскийлӓ — giovedì, испанскийлӓ — jueves, французскийлӓ — jeudi, каталонскийлӓ — dijous, румынскийлӓ — joi. Тидӹ тенгеок P-кельт валлийский йӹлмӹштӹ пӓлдӹрнӓ — dydd Iau.

Римский Юпитер йымым техеньок пӓшӓм ӹштӹшӹ германский йымылан сарасыктымы гишӓн шукы германский йӹлмӹ изӓрнян лӹмжӹм Хӹдӹртӹшӹм колтылшын тӹ вӓрӹштӹшӹ лӹмжӹ гӹц нӓлӹн: датский, норвежский дӓ шведский — Torsdag, фарерский — Tórsdagur, немецкий — Donnerstag, голландский — Donderdag. Финн йӹлмӹшкӓт германский лӹм ванжен — Torstai.

Кӹзӹтшӹ английский лӹмжӹ, Thursday, ӓкрет английскийлӓ Þunresdæg — «Тунорын кечӹжӹ» гӹц лӓктӹн[1] (-n-ым ямдымы доно, йыпелвел диалектвлӓ гӹц тӹнгӓлӹн, ӓкрет исландский Þorsdagr гишӓн, тӹдӹжӹ «Торын кечӹжӹ» манмым анжыкта). Английскийлӓ Thunor дӓ скандинавскийлӓ Thor ӓкрет германский хӹдӹртӹш йымым лӹмдӹшӹ Thunraz лӹм гӹц нӓлӓлтӹн.

Индиштӹшӹ халыквлӓн шукы йӹлмӹштӹжок изӓрням анжыкташ ગુજરાતી — кычылталтеш — Гурувар: «вара» — «кечӹ» дӓ «Гуру» — йымывлӓлӓн кӓнгӓшӹм пушы дӓ Юпитер планетӹн хозажым анжыктышы Брихаспатин образшы семӹнь ылшы тымдышы[2].

Урду йӹлмӹштӹ изӓрня — Jumeraate, тидӹжӹ «когарня вады» манмым анжыкта.

«Изӓрня», япон йӹлмӹ гӹц ик шамак кодыде сӓрӹмӓштӹ, — «пушӓнгӹ кечӹ» (木曜日).

Календарьышты изӓрнян вӓржӹ

«Изӓрня (иргодым когарня)», Садлер, 1880 и

ISO 8601 семӹнь изӓрня ӓрнян нӹлӹмшӹ кечешӹжӹ, тенгеок ӓрнян номержӹм пӓлемдӹшӹ кечеш шотлалтеш: идӓлыкын пӹтӓришӹ ӓрняжӹ идӓлыкын пӹтӓришӹ изӓрняӓн ӓрня семӹнь пӓлемдӓлтеш, дӓ пакылажат тенгеок. «Нӹлӹмшӹ» кечӹ семӹнь изӓрнян лӹмжӹ китайский йӹлмӹштӹ (星期四) дӓ эстонский йӹлмӹштӹ (neljapäev) кычылталтеш.

Иудейский дӓ христианский овуцавлӓштӹ изӓрня первишенок ӓрнян вӹзӹмшӹ кечешӹжӹ шотлалтеш, тидӹжӹ грек йӹлмӹштӓт пӓлдӹрнен: Πέμπτη («пемпти») — «вӹзӹмшӹ», ивритӹштӹ: יום חמישי («Йом Хамиши» — «Вӹзӹмшӹ Кечӹ»). Тенгеок португальский йӹлмӹштӹ, вес романский йӹлмӹвлӓ гӹц айыртемӓлтшӹ, quinta-feira мут кычылталтеш, тӹдӹ «литурги ӓрнян вӹзӹмшӹ кечӹжӹ» манмым анжыкта, дӓ изӓрнян первишенок ылшы католический лӹмжӹ гӹц лӓктӹн — «Feria Quinta», тӹдӹм религиозный текствлӓштӹ кычылтыт, но цӧклӹмӹ йымывлӓн лӹмӹштӹм ӓшӹндӓрӓш цӓрӹмӹ.

«Вӹзӹмшӹ Кечӹ» семӹнь изӓрня квакервлӓ лошты пӓлӹмӹ, нӹнӹ изӓрнян цӧклӹмӹ верӓ гӹц лӓкшӹ английскийлӓ лӹмдӹмӓш гӹц айырлат.

«Вӹзӹмшӹ кечӹ» семӹнь изӓрня тенгеок исландский, арабский дӓ индонезийский йӹлмӹвлӓштӹ лӹмдӓлтеш.

Армянский (Հինգշաբթի — hингшабти́), грузинский (ხუთშაბათი — хутшабати), башкирский (кесаҙна), таджикский (панҷшанбе) дӓ тадар (пәнҗешәмбе) йӹлмӹвлӓштӹ шамак лачокыштыжы «кукшыгечӹ гӹц вӹц (кечӹ)» манмым анжыкта.

Религиозный айымаш

Православиштӹ:

  • Ӱӓрня изӓрнян преподобный Шио Мгвимскийӹн (V—VI курымвлӓ) ванжышы празныкшы аялтеш;
  • Кого пӹтӹн вӹзӹмшӹ ӓрняжӹн изӓрнянжӹ преподобный Мария Египетская ӓшӹндӓрӓлтеш, седӹндон канымы вадын (вӹргечӹ вадеш) православный храмышты тӹдӹн ӹлӹмӓшӹжӹ гишӓн текст дӓ преподобный Андрей Критскийӹн сулыкым простьыктымы Кого канонжы лыдалтеш;
  • Страшной ӓрнян Когечӹ гӹц анзыцшы Кого изӓрня — Йывырт вадым дӓ Иисус Христосын Евхаристи таинствым пингӹдемдӹмӹжӹм ӓшӹндӓрӹмӹ кечӹ. Ти кечӹн цилӓ ӹнянӹшӹвлӓ Христосын Капшӹ дӓ Вӹржӹ доно пӹрцӓшӹм подылаш цацат. Кого изӓрнян Йымын Литургиштӹ священниквлӓ пасна йӧн доно идӓлык мычкеш Запасной Дарым йӓмдӹлӓт; ӓрхере ти Литургиштӹ ял мышмы Чинӹм ӹштен кердеш, а патриарх (ӓль поместный церкӹн вес санышты ылшы предстоятельжӹ) — Мирӹм свящӓйӹмӹ Чинӹм. Халыкын ӹнянӹмӹжӹ семӹнь, ти кечӹн изӓрняӓш санзал йӓмдӹлӓлтеш;
  • Изӓрнян Когечӹ паштек 40 кечӹштӹ Господьын Пӹлгомыш Лӹмлештӓрӓлт кузымыжы айо аялтеш, тӹнӓм Иисус Христос пӹлгомыш кузен. Господьын Кузымыжы кечӹн Ферейдан лапышты (Иран) персвлӓ гӹц орланышывлӓм ӓшӹндӓрӓт (XVII курым, Грузи);
  • Господьын Кузымыжы паштекшӹ изӓрня: преподобный Давид Гареджийскийӹн (VI—VII курым, Грузи). Когечӹ паштекшӹ шӹмшӹ изӓрнян Российӹн * * юж регионыштыжы жеп шодеок колышывлӓм халыкын (уставдымы) ӓшӹндӓрӹмӓшӹжӹ улы — «Семӹк»;
  • Вӹцлӹшӹ кечӹ паштек 1-шӹ ӓрнян изӓрняжӹ: Йымын Ӓвӓн Корецӹштӹшӹ «Сулыканвлӓ верц шалгышы» иконжы (1622).

Изӓрнян йӓл гӹц айыртемӓлтдӹмӹ (кечӹгыт эртӹшӹ) службывлӓ православный церкӹштӹ апостолвлӓлӓн дӓ нӹнӹн пӓшӓштӹм пакыла ӹштӹшӹ святительвлӓ лымеш эртӓрӓлтӹт, нӹнӹ лошты Николай Чудотворец айыртемӓлтеш. Октоихӹш ти темӹвлӓлӓн ярал гимнвлӓ пырталтыныт, нӹнӹ кӓндӓкш ӓрнян цикллан ярыктымы ылыт, дӓ нӹнӹм изӓрня йӹде идӓлык мычкы мырат. Изӓрня — кышкыжмы, кукшыгечӹ дӓ рушӓрня семӹньок — ковеньйӓм кычымы кечӹ агыл; шукы кечӓн ковеньйӓм кычымы жеп гӹц пасна, тенгеок сочельник, Господьын Крестшӹм Лӱктӓлмӹ дӓ Христос анзыц толшы Иоаннын вуйжым Роалмы годым. Изӓрня йӹде, тенгеок кышкыжмы дӓ кукшыгечӹ йӹде, православный церкӹ ак венчӓйӹ, вет изӓрня паштек со когарня — пӹтӹм кычымы кечӹ (южнам айо) — лиэш.

Католицизмӹштӹ кечӹ официально Ыжаргы (Dies viridium) маналтеш; ти лӹмжӹ ти кечӹн у ыжаргым качмы ӓкрет овуца доно ӓль ти кечӹн сулыкым простьыктымы доно дӓ простьыктышывлӓн угӹц шачшы гань дӓ «ыжаргы» лимӹштӹ доно ынгылдаралтеш. Ӱӓрнян изӓрня — карнавалын остатка кечӹжӹ — католиквлӓн шелӓн изӓрня (jeudi gras) маналтеш[3].

США-штышы протестантвлӓн ноябрьӹн нӹлӹмшӹ изӓрнянжӹ Тауштымаш кечӹ вӓрештеш, тидӹ тене поген нӓлмӹ шурны лӓктӹш гишӓн Йымылан тауштымым анжыктышы айо. Тагачы ти кого айо религиозный ынгылымашым ямден дӓ национальный семня овуца ылеш.

Иудаизм дӓ ислам изӓрням пӹтӹм кычаш яжо кечеш шотлат. Дидахе, анешлӓ, пӹтӓришӹ христианинвлӓм, иудейский сӓртӹмӓш гӹц карангаш манын, изӓрня йӹде пӹтӹм кычымы гӹц карангаш ядеш дӓ вӓрешӹжӹ когарня йӹде пӹтӹм кычаш предлагая. Иудаизмӹштӹ изӓрнян ирок Торам халык анзылны лыдыт, тенгеок сулыкым простьыктымы йори ыдылмы молитвам лыдыт, нӹнӹм карангдаш ярышы лӹмӹн сусу событи уке гӹнь.

Индуиствлӓ лошты изӓрнян пӹтӹм кычымы йыла сакой религиозный вир доно цилӓ вӓре Индиштӹ шӓрлен.

Изӓрнян культурный овуцавлӓжӹ

«Тауштымаш кечӹ» 1913-шы иӓш открытка, американецвлӓн и йӹде ноябрьӹн нӹлӹмшӹ изӓрнян пӓлемдӹмӹ айо

«Изӓрнян юр паштек» руш халык шая «пӓлӹдӹмӹ анзыкылашышты, кынамжы пӓлӹ агыл» манмым анжыкта, дӓ, векӓт, шанымаш шокталтшашлык гишӓн цӧклӹшӹвлӓн ӹнянӹмӓш доно кӹлдӓлтӹн, а варарак, христианствын шӓрлӹмӹжӹ доно, потикӓ сӹнӹм нӓлӹн[4].

СССР-ӹштӹ 1932-шы ин Наркомснаб Пызалмашым лыктын, тӹдӹн семӹнь общепитӹштӹ изӓрня йӹде «кол кечӹм» пыртымы.

Великобритаништӹ изӓрнян традици семӹнь айырымаш эртӓрӓлтеш. Пӹтӓришӹ гӓнӓ тӹшкӓн айырымаш изӓрнян 1935-шӹ ин эртен, дӓ тидӹ тӧрӧк овуцашкы пырен, хотя сӓндӓлӹкӹн законышты пингӹдемдӹмӹ агыл, тӹдӹ анжыкта веле: айырымаш кукшыгечӹ, рушӓрня, Сочельник, Христосын Шачмыжы, Кого когарня, дӓ кӓнӹмӹ кечӹ гӹц пасна керек-махань кечӹнӓт эртӓрӓлт кердеш. Изӓрнян айырымаш овуцам тенге ынгылдараш лиэш: шукы халашты изӓрня пазар кечӹ ылын. Великобритаништӹ вӓрӹштӹшӹ органвлӓшкӹ айырымаш шӹренок майын пӹтӓришӹ изӓрнянжӹ эртӓрӓлтеш.

Австралин кинотеатрвлӓштӹжӹ изӓрняэш шукы фильмӹн премьерӹжӹ келӹштӓрӓлтӹн, а шукы выжалышы центр вес пӓшӓ кечӹ гӹц варарак (21:00) чӱчӹлтеш. Тидӹ тенге ынгылдаралтеш: шукы австралиецлӓн изӓрнян ик-кок пӓшӓ ӓрняӓш пӓшӓдӓрӹм тӱлӓт.

Изӓрнян йыдвлӓжӹ колледжвлӓлӓн дӓ Америкӹн Ушнышы Штатвлӓштӹ НФЛ мадмашлан телерадиовещанин прайм-таймешешӹштӹ шотлалтеш. 1960-шы ивлӓн США-ӹн кӹдӓлӓш школвлӓштӹ тенге шотленӹт: кӱ изӓрнян тӹнг шотышты ыжар цӹреӓн выргемӹм чиӓ, тӹдӹн сексуальный ориентацижӹ традиционный агыл[5].

Тайский кечӹ календарь семӹнь, изӓрня доно нарынзы цӹре кӹлдӓлтӹн. Тенгеок буддистский Таиландышты изӓрня «Тымдышын Кечешӹжӹ», тымдаш тӹнгӓлӓш яжо жепеш, шотлалтеш.

Англичанин тетявлӓ лошты Monday’s Child мужедмӹ потикӓ пӓлӹмӹ ылеш, тӹдӹ, тетян шачмы кечӹнжӹ ӓрнян кыды кечешӹжӹ вӓрештмӹжӹм шотыш нӓлӹн, кайышыжым ӓль анзыкыла ма лишӓшлыкшы гишӓн келесӓ. Ти лыдыш гӹц «Изӓрнян шачшы мӹндӹркӹ кеӓ» корны кӹзӹтшӹ эстрадын икманяр мырешӹжӹ: «Thursday’s Child» (The Chameleons группын «Script of the Bridge» тӹнгӓлтӹш альбомжы гӹц мырыжы, 1983-шы и); «Thursday’s Child» (Дэвид Боуин мырыжы, 1999-шӹ и) негӹц лин.

Изӓрня доно кӹлдӓлтшӹ событивлӓ

1929-шӹ ин 24-шы октябрьӹн лишӹ «Шим изӓрня» манмы кечӹ, тӹнӓм Нью-Йоркыштышы фонд биржӹштӹ акци курсвлӓ когон вален кенӹт, тидӹ Кого депресси тӹнгӓлшӓшлык гишӓн анзыцок шижтӓрен.

Изӓрня лӹмвлӓштӹ дӓ лӹмдӹмӓштӹ

  • «Изӓрня ылшы эдем» — Г. К. Честертонын романжы.
  • «Пуры изӓрня» — Джон Стейнбекӹн романжы («Консервы рӓдӹ» романым пакыла сирӹмӹжӹ). Келесӹмӹ кечӹ «Цӓшдӹмӹ вӹргечӹ» паштек дӓ «Янгылдарышы когарня» анзыц ылеш.
  • Изӓрня Нонетот — Джаспер Ффорден роман серижӹн тӹнг героиньӹжӹ.
  • Donnerstag aus Licht (нем. Соты гӹц изӓрня) — «Соты. Ӓрнян шӹм кечӹжӹ» гепталоги гӹц Карлхайнц Штокхаузенӹн оперӹжӹ.
  • «Изӓрнян изи юр паштек» — А. Н. Островскийӹн либреттожы семӹнь кино ямак.
  • «Вӹрӓн изӓрня» — андак наркотикӹм выжалышы тӹнг рольым мадшы Томас Джейн доно кинофильм.
  • «Изӓрня» — Санкт-Петербургыштышы авторский мыры клуб.
  • Thursday (англ. Изӓрня) — Нью-Брансуик гӹц ылшы американский альтернативный рок-группа, Нью-Джерси штат.

Потикӓ фактвлӓ

Нострадамусын анзыцок келесӹмӹжӹ доно (центури 1, катрен 50), «Ирвелӹм» лӱдӹктӓш тӹнгӓлшӹ виӓн (но вес семӹнь пӓлӓш лидӹмӹ) лидер астрологин «вӹд пӓлӹжӹ» лӹвӓлнӹ шачеш дӓ изӓрням ӹшке айожы семӹнь пингӹдемдӓ[6].

Примечани

  1. ↑ Online Etymology Dictionary (англ.). web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 8 ноябрьын 2025.
  2. ↑ Gujarati Language (ગુજરાતી) Days of the Week - Gujarati Language (ગુજરાતી) - MasterAnyLanguage.com. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 8 ноябрьын 2025.
  3. ↑ ЭСБЕ, статья «Четверг»
  4. ↑ Клейн Л. С. Воскрешение Перуна: К реконструкции восточнославянского язычества. — СПб.: Евразия, 2004. — С. 232. — ISBN 5-8071-0153-7
  5. ↑ Judy Grahn. Another Mother Tongue. New York: Beacon Press, 1990.
  6. ↑ Nostradamus. Nostradamus Quatrains: Century 1 - Quatrain 50. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 8 ноябрьын 2025.
«https://mrj.ruwiki.ru/w/index.php?title=Изӓрня&oldid=303149» гӹц нӓлмӹ