Март
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2026 и | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Ӱӓрня тӹлзӹ (март) (лат. Mārtius mēnsis — Марсын тӹлзӹжӹ) — юлианский дӓ григорианский календарьвлӓштӹ кымшы тӹлзӹ, Цезарьын ӱӓрня тӹлзӹн пыртымы реформыжы якте тӹнгӓлшӹ ӓкрет римский ин пӹтӓришӹ тӹлзӹжӹ. 31 кечӓн шӹм тӹлзӹ лошты ик тӹлзӹжӹ. Землян йыдпелвел монгыр полушариштӹ ӱӓрня тӹлзӹ шошымын икшӹ тӹлзӹжӹ ылеш, кечӹвӓлвелӹштӹ — шӹжӹн икшӹ тӹлзӹжӹ.
Кӹзӹтшӹ жепӹн григорианский календарь семӹнь ӱӓрня тӹлзӹн 11-шӹ кечӹжӹ якте аяр Вӹд йоктарышы созвезидиштӹ шалга, ӱӓрня тӹлзӹн 11-шӹ кечӹжӹ гӹц — Колвлӓ созвездиштӹ[1] (вес анжалтыш семӹнь — ӱӓрня тӹлзӹн 12-шы кечӹжӹ[2]).
Шотлымаш дӓ тӹлзӹн айыртемжӹ
Ти тӹлзӹшкӹ кечӹ дон йыдын шошым иктӧр лимӹ жепӹшкӹ вӓрештеш — ӱӓрня тӹлзӹн 20-шы кечӹжӹ — кечӹ йыд дон тӧр ылеш.
Лым шылаш тӹнгӓлмӹ жепӹн покшал кытлажы Подмосковьештӹ — ӱӓрня тӹлзӹн 16-шы кечӹжӹ, сек ирӹ — ӱӓрня тӹлзӹн 3-шы кечӹжӹ (1914), позда — ӱӓрня тӹлзӹн 10-шы кечӹжӹ (1895)[3].
Аярын сотемдӓрӹмӹ кужыцжы цилӓжӹге 109,3 цӓш лиэш[3].
Ӱӓрня тӹлзӹ мычашты лым шылен кемӓн неркӓвлӓштӹ, цӓрӓ вӓрвлӓштӹ пӹтӓришӹ пеледӹшвлӓ лӓктӹн кердӹт. Куги вӹд кеӓш тӹнгӓл кердеш[3].
Кеквлӓн толмыштын покшал жеп: шим карак — ӱӓрня тӹлзӹн 12-шы кечӹжӹ кытла, тьыри — ӱӓрня тӹлзӹн 28-шӹ кечӹжӹ кытла, шӹнгӹртӹш — ӱӓрня тӹлзӹн 30-шы кечӹжӹ кытла. Ош морен пӹтӓришӹ шыр кишӓвлӓм кода. Шардывлӓн у шур кушкеш. Мӧскӓ тел амалымаш гӹц шижеш[3].
Истори дӓ этимологи
_YORYM_1998_26-1.jpg)
Ӹшке лӹмжӹм ӱӓрня тӹлзӹ (руш. март) римӹштӹшӹ Марс лӹмӓн вырсы дӓ оролымаш йымы гӹц нӓлӹн. Ӓкрет Римӹштӹ игечӹ пышкыды ылынат, ӱӓрня тӹлзӹ шошымын пӹтӓришӹ тӹлзӹжӹлӓн шотлалтын, ныр пӓшӓвлӓлӓн тӹнгӓлтӹшӹм пуэн, тенгеок ик жепӓш военный кампаним тӹнгӓлӓш яжо йӧнлӓн лӓктӹн.
«Март» лӹм руш йӹлмӹшкӹ Византи гӹц толын. Ӓкрет Русьышты ӱӓрня тӹлзӹ 1492-шы и якте пӹтӓришӹ тӹлзӹлӓн шотлалатын; кынам им йӹдӹм тӹлзӹ гӹц шотлаш тӹнгӓлӹнӹт, 1699-шӹ и якте тӹдӹ шӹмшӹ тӹлзӹ ылын; а 1700-шӹ и гӹц — кымшы. Ӱӓрня тӹлзӹ гӹц рушла пролетие («шошым», книгӓвлӓштӹ кычылтмаш гӹц кӹзӹт лӓктӹн вацшы шамак) манмы тӹнгӓлӓлтӹн. Кыды-тидӹ руш диалектвлӓштӹ ӱӓрня тӹлзӹн икшы кечӹжӹ «новичок» маналтеш. Перви ӱӓрня тӹлзӹн 1-шӹ кечӹнжӹ руш хресӓньвлӓн теллӓн тӓреш пырымы жепӹштӹ пӹтен дӓ шошымлан тӓреш пырымы жеп тӹнгӓлӓлтӹн.
Великобритани дӓ тӹдӹн колонивлӓжӹ 1752-шы ин григорианский календарьым пыртымы якте ин тӹнгӓлтӹшлӓн ӱӓрня тӹлзӹн 25-шӹ кечӹжӹм шотленӹт.
Ӱӓрня тӹлзӹн истори доно кӹлдӓлтшӹ европейский лӹмвлӓжӹ саксонский Lentmonat (кечӹвлӓн иктӧр ылмышты дӓ кужем мимӹштӹ лӹмеш лӹмдӹмӹ), тенгеок Rhed-Monat ӓль Hreth-monath (Rhedam ӓль Hreth лӹмӓн саксонский ӹдӹрӓмӓш йымы лӹмеш лӹмдӹмӹ, тӹдӹлӓн ти тӹлзӹн кымалтышвлӓм эртӓренӹт) лӹмвлӓ доно кӹлдӓлтӹнӹт[4]. Англвлӓ ӱӓрня тӹлзӹм Hyld-monath («штурма тӹлзӹ») маныныт. Ӓкрет руш календарьышты (христианство пырымы якте) тӹлзӹм сухий маныныт, халыкын тӹлзӹ шамаквлӓштӹ тенгеок — зимобор, протальник, грачевник, капельник.
Вес йӹлмӹвлӓштӹ
Европын шукы йӹлмӹштӹжӹ ӱӓрня тӹлзӹн лӹмжӹ латинский овуцалан келшен толеш. Тенге гӹнят, икманяр айыртем улы.
Финский йӹлмӹштӹ тӹлзӹ maaliskuu маналтеш, тӹдӹ maallinen kuu гӹц лӓктӹн дӓ «мӱлӓндӹ тӹлзӹ» манмым анжыкта, ти жепӹн лым лӹвец рок каяш тӹнгӓлеш. Чешский йӹлмӹштӹ ӱӓрня тӹлзӹ březen маналтеш, украинскийӹштӹ — березень, «берёза» шамак гӹц, кыдывлӓн ти жепеш куги вӹд кеӓш тӹнгӓлеш. Мам анжыктымыжы доно тидӹлӓн белорусский шамак сакавік лишӹл, «сок» шамак гӹц («берёзовый» манмым ынгылен). Хорватский йӹлмӹштӹ ӱӓрня тӹлзӹ — ožujak, ти лӹм хорватскийлӓ «алталымаш» шамак гӹц лӓктӹн манмы шанымаш улы, ти кытлашты игечӹ со вашталт шалга, коктелӓнӓ. Литовский йӹлмӹштӹ kovas маналтеш, «шим карак» манмы лиэш[5].
Казахский йӹлмӹштӹ ӱӓрня тӹлзӹ — «Наурыз», ти тӹлзӹн «Новруз» лӹмӓн айымы айо доно кӹлдӓлтеш.
Кӹзӹтшӹ китӓйский дӓ японский йӹлмӹвлӓштӹ ӱӓрня тӹлзӹ «кымшы тӹлзӹ» семынь пӓлдӹртӹмӹ.
Якутский йӹлмӹштӹ ӱӓрня тӹлзӹ «Кулун тутар» маналтеш, тӹдӹ «цамавлӓм вычымы жеп» семӹнь сӓрӹмӹ лиэш. Ти тӹлзӹн имнивлӓн шукы цама шачеш, цама шачмаш у ӹлӹмӓшӹм анжыкта. Якутвлӓн имним анжымаш тӹнг кудыло пӓшӓлӓн шотлалтеш, седӹндон цама шачмаш нӹнӹлӓн пиш керӓл ӹлеш.
Айовлӓ
- 1 март — Дискриминаци ваштареш кредäлмӹ кечӹ; Тангыжыштышы шудын международный кечӹ; Российӹштӹ котин кечӹ.
- 3 март — Ир пӧрттӱн мир кымдыкаш кечӹ; Пӹлӹшӹн мир кымдыкаш кечӹ; Тетя телевиденин дӓ радиовещанин мир кымдыкаш кечӹ.
- 8 март — Мир вӹлнӹшӹ халыквлӓн ӹдӹрӓмӓш кечӹ; Кекӹн пӹжӓшӹм момы кечӹ (кужемдӹмӹ ин).
- 9 март — Кекӹн пӹжӓшӹм момы кечӹ (молы ин).
- 10 март — Архивӹн кечӹ.
- 11 март — Таджикистанышты пецӓтлӹмӓшӹн кечӹ.
- 12 март — Минюстын уголовно-исполнительный системышты пӓшӓлӹшӹвлӓн кечӹ.
- 13 март — Слонын кечӹжӹ; Касьянын кечӹ.
- 14 март — Пи числан международный кечӹ.
- 15 март — Исламофоби ваштареш шалгымы кечӹ.
- 17 март — Святой Патрикӹн кечӹ.
- 19 март — Вӹд лӹвӓлнӹ каштшы морякын кечӹ.
- 20 март — ООН-шты французский йӹлмӹн кечӹ; Цӓшӹн международный кечӹ.
- 21 март — Поэзин международный кечӹ; Шӹргӹн международный кечӹ; Раса шот доно айырымы ваштареш шалгымаш кечӹ; Наврузын международный кечӹ; Даун синдроман эдемӹн международный кечӹ; Поханя театрын международный кечӹ.
- 22 март — Вӹд пайдан международный кечӹ.
- 23 март — Метеорологин международный кечӹ; Российӹштӹ гидрометеорологин пӓшӓзӹжӹн кечӹ.
- 24 март — Туберкулёз ваштареш кредӓлмӹ кечӹ.
- 25 март — Рабствыш нӓлмӹ эдемвлӓм ӓштӹмӹ кечӹ; Российӹн культура пӓшӓзӹжӹн кечӹ; Феофан кечӹ.
- 27 март — Театрын международный кечӹ; Россий Федерацин национальный гвардижӹн войскавлӓн кечӹ.
- 28 март — Историкӹн мир кымдыкаш кечӹ; Котим шотеш пиштӹмӹ кечӹ.
- 29 март — Юридический службышты пӓшӓлӹшӹн кечӹ.
- 30 март — Сурт гӹц пасна колшым эдемӹн кечӹ.
- 31 март — Резервный копированин международный кечӹ.
- Вашталтшы
- Простьымы рушӓрня
- Ире шачмы
- Пайдымы кукшыгечӹ
- Шошымым ӱжмӹ кечӹ
- 2-шы рушӓрня — Планетаривлӓн международный кечӹ, Геодези дӓ картографи пӓшӓзӹвлӓн кечӹштӹ.
Культурышты
Изобразительный искусство
- Ӱӓрня тылзӹ — Исаак Левитанын картинжӹ, 1895 и
- Ирӹ ӱарня тӹлзӹ — Алексей Саврасовын картинжӹ, 1880-шы ивлӓ
Кинематограф
- Ирӹ ӱарня тӹлзӹ — японский фильм, драма, 1956-шы и
Поэзи
- Шӹргӹштӹшӹ шошым (1956 и), Ин шошымшы жепшӹн (1931 и), Ӱӓрня тӹлзӹ (1947 и), Ледоход (1916 и) — ын лыдышвлӓжӹ
Руш халык шаявлӓ
- Ӱӓрня тӹлзӹ — шошым агыл, шошым тӹнгӓлтӹш[6].
Примечани
- ↑ За год Солнце проходит не через 12, а через 13 созвездий. Новый знак зодиака — «Змееносец». Тергӹмӹ кечӹ: 7 ноябрьын 2025. Архивируйымы 20 сентябрьын 2011 года.
- ↑ Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — С. 41. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
- ↑ 1 2 3 4 В. Д. Грошев «Календарь российского земледельца (народные обычаи и приметы)», — М: МСХА, 1991, С. 18. ISBN 5-7230-0074-8
- ↑ History of March - by Lillith - Helium (англ.). web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 7 ноябрьын 2025.
- ↑ Все про литовский на сайте о языках. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 7 ноябрьын 2025.
- ↑ Круглый год. Русский земледельческий календарь / сост. А. Ф. Некрылова. — М.: Правда, 1989. — С. 118. — 496 с.
Литература
- Круглый год. Русский земледельческий календарь. — М: «Правда», 1989. ISBN 5-253-00598-6
- Народный Месяцеслов. — М: «Современник», 1992. ISBN 5-270-01376-2
Ссылкывлӓ
- Март // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Календарь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. Статья Витковского В. В.
 | |
|---|---|
| Библиографи каталогвлӓштӹ |
|
