Мары Эл Республика

Ирӹкӓн энциклопеди Википеди гӹц материал
Россий Федерацин субъектшӹ
Мары Эл Республика

а. м. Марий Эл Республик

руш. Республика Марий Эл
Озеро Яльчик.JPG
Флаг[d] Герб[d]
Флаг[d] Герб[d]
  • Мары Элӹн Гимнжӹ
  • 🎤
  • 🎵
56°42′00″ с. ш. 47°52′00″ в. д.GЯO
Сӓндӓлӹк  Россий
Пыра Российӹн Европыштышы лаштыкшы[d]
Приволжский федеральный округ[d]
Ӹрдӹ хала Йошкар-Ола
Мары Эл Республикӹн Вуйлатышыжы Юрий Зайцев
Кугижӓншӹ Погынымашыжын председательжӹ Михаил Васютин
Истори дӓ географи
Площадь

23 375 км²

  • (77 вӓр)
Цӓшӹн ӹштӹ MSK (UTC+3)
Экономика
ВРП 177,7[2] млрд тӓнгӓ (2018)
Халык
Халык

↘669 854[4] эдем (2024)

  • (65 вӓр)
Плотность 28,66 эдем/км²
Кугижӓншӹ йӹлмӹвлӓ мары (алык мары, кырык мары), руш
Цифран идентификатор
ISO 3166-2 код RU-ME
ОКАТО код 88
РФ субъектӹн кодшы 12
Телефон код +7 836
Анзыц
← Мары ССР
Официальный сайт​(руш)
Мары Эл Республика на карте
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Мары Эл Республика (а. м. Марий Эл Республик, руш. Республика Марий Эл; кӹтӹкӹн: Мары Эл) — Россий Федерацин субъектшӹ[5][6], тӹдӹн составышкыжы пырышы республика[7]. Мары Эл дä Мары Эл Республика лӹмвлӓ икань виӓн ылыт. Приволжский федеральный округыш пыра, Йыл-Вичӹ экономика районын лаштыкшы ылеш[8].

Ӹрдӹ хала — Йошкар-Ола.

Йыдпелвелнӹ дä ирвелнӹ Киров область доно, кечӹвäлвел-ирвелнӹ Татарстан Республика доно, кечӹвäлвел-вадывелнӹ Суасламары Республика доно, вадывелнӹ Угарман область доно циклӓ.

  • 1920 и 4 ноябрь — Мары автономный областьым (МАО) ӹштӹмӹ.
  • 1936 и 5 декабрь — Мары Автономный Советский Социалистический Республика (МАССР) семӹнь лӹмдӓлтӓш тӹнгӓлӹн.
  • 1990 и 22 октябрь — Мары Советский Социалистический Республика (МССР).
  • 1991 и 17 апрель — Мары Советский Социалистический Республика — Мары Эл Республика — республика кок лӹмӹм намалын.
  • 1992 и 8 июль гӹц — Мары Эл Республика лӹмӹм пингӹдемдӹмӹ[9].

Кугижӓншӹ йӹлмӹвлӓ: мары (алык мары дӓ кырык мары литературный нормывлӓ), руш.

Физико-географический характеристика

Географи

Мары Элӹн физический картыжы
Мары Эл Республикӹн картыжы
Тӹнг статья: Мары Элӹн географижӹ

Гидрологи

Мары Эл Ирвел-Европыштышы тöремӹн ирвел монгырышты, Йылын покшал йогыштыжы вäрлäнӓ. Республикӹн когорак частьшӹ Йылын шалахай сирӹштӹжӹ ылеш. Мары Элӹн ӓнгӹр системӹжӹ 19 бассейн гӹц шалга дӓ тӹшкӹ цилӓжӹ 10 утла уштыш кужыцыш шыпшылтшы 179 ӓнгӹр пыра. Шукы ӓнгӹржок шӹргӹ ловлӓ мычкы йогат дӓ вӹдӹм погымышты доно ярымы типӓн ылыт (нӹнӹ гӹц 50 % — шылышы лым вӹд гишӓн).

Шалахай сирӹн вадывел монгырыштыжы купан Мары лапата вӓрлӓнӓ. Республикӹн вадывелнӹжӹ Йылыш Вичӹ изи ӓнгӹржӹ йоген пыра. Лапатан ирвелнӹжӹ Вичӹ неркäвлӓн кечӹвäлвел тäйӹлӹштӹ гӹц йогаш тӹнгäлшӹ Йылын шалахай изи ӓнгӹрвлӓжӹ: Изи Кундыш дӓ Кого Ошла изи ӓнгӹрвлӓжӹ доно Изи Какшан, Кого Кундыш притокан Кого Какшан, Рӹде йоген эртäт. Нӹнӹн лапаташтышты шукы шӹргӹ йäр улы.

Республикӹн ирвел территорижӹ Вичӹ неркäвлӓн мычашты (кӱкшӹц 275 м якте) вӓрлӓнен, тиштӹ мӱлӓндӹн карст формывлӓ вӓшлиӓлтӹт, мӱлӓндӹ äнгӹр лапвлä дä каремвлä доно шелӓлтеш. Нӹнӹ лошты Вичӹ бассейнӹштӹшӹ ӓнгӹрвлӓ: Лаж вӹд, Талман, Шӱкшан дӓ т.м. изи ӓнгӹрвлӓжӹ доно Немда, Буй, Вӱрзым вӹд; Шорӓнгӹр, Йыр дӓ Ӱшӱт изи ӓнгӹрвлӓжӹ доно Йылын Элнет изи ӓнгӹржӹ.

Йылын вургымла сирӹштӹжӹ Республикӹн 14 районжы гӹц лач иктӹжӹ веле вäрлäнен — Кырык мары район, Привожский кӱкшикäн йыдвел тӹрӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Тӹштӹ Йылыш Шур, Сумка, Йынгы, Изи Йынгы, Шӹндӹр изи ӓнгӹрвлӓ йоген пырат.

Республика ӧрдӹжӹштӹ Йыл вӹлнӹ Шавашар дä Куйбышев вӹд перегемӹ вӓрвлӓ вäрлäнäт.

Пӧрттӱ пайда

Ресурсвлӓ: торф, шун, чангымы кӱ, пор, стёкла дӓ силикат ошма, минерал вӹд важвлӓ.

Климат

Климат икпоратка континентальный, кужы ӱштӹ тел, кӓнгӹж шокшы. Июльын, ин сек шокшы тӹлзӹнжӹ, кӹдӓлӓш температура +18… +19 ᵒС. Юж ивлӓн сек шокшы кечӹвлӓн воздух +37… +39 ᵒС якте ӹрен. Шӹжӹм климат ӱштӹ дӓ вӹдӹжгӹ, вашт кешӹ виӓн мардежӓн дӓ юран. Ирӹ покшым дӓ лым вазын кердӹт. Ноябрь — сек мардежӓн тӹлзӹ. Тел, тӹнг шотышты, ноябрьын тӹнгӓлеш. Январьын, сек ӱштӹ тӹлзӹн, кӹдӓлӹш температура −12… −14 ᵒС. Мары Эл Республика — тел спорт видвлӓ доно занимаялташ пиш яжо вӓр: ечӹ, коньки. Шошым, тӹнг шотышты, юалгы дӓ кукшы.

Кушкыш дон йӓнвлӓ

Куликово йӓр Волжск халашты

Мары Эл тайга лӹвӓлнӹшӹ зонышты вӓрлӓнӓ. Ӓвӓрок тӹнг шотышты пу-подзолан, купан, шӹргӹштӹшӹ луды ылеш. Ярлалтшы шӹргӹвлӓ (йӓктӹ, кож, пӹзӹлмӹгож, куги, шапки, тум, пистӹ, ваштар, шол, лӱлпӹ, уа, пиш когон шоэн шӧрвӓ) территорин 50 % утлам нӓлӹт (тӹнг шотышты вадывелнӹ дӓ ӹрдӹ районвлӓштӹ). Ӓнгӹр лапатавлӓ мычкы — тум яре пистӓн шӹргӹвлӓ. Пирӹ, кӹрӓн мӧскӓ, ӹрвӹж, шарды, сырмы, ындыр, ыдыр дӓ т.м. перегӓлт кодыныт. Шим шӹргӹ дӓ вӹд кеквлӓ.

Осовын перегӹмӹ пӧрттӱ территоривлӓ

Мары Эл территориштӹ «Марий Чодра» («Мары Шӹргӹ») национальный парк, Кого Какшан заповедник дӓ вес осовын пергӹмӹ пӧрттӱ территоривлӓ улы.

Рекреаци потенциал

Республикӹштӹ пӧрттӱн техень вӓрвлӓ улы, кыдывлӓм республикӹнӓн халавлӓ гӹц дӓ пашкуды регионвлӓ гӹц эдемвлӓ кӓнӹм вӓр семӹнь кычылтыт. Шукы ялын каштмы турист маршрутвлӓ, имни маршрутвлӓ улы, седок Изи дӓ Коно Какшан, Ӱшӱт, Элнет, Изи дӓ Кого Кундыш, Немда мычкы катамаранвлӓэш дӓ байдаркывлӓэш вӹд походвлӓ эртӓрӓлтӹт. Йӓрвлӓштӹ (Яльчик, Таир дӓ молывлӓштӹ) дӓ ӓнгӹрвлӓштӹ кӓнӹмӹ базывлӓм, санаторивлӓм, кӓнгӹж лагерьвлӓм чангымы.

Кӓтӓ вӓрвлӓ

Вадывел кӓтӓ вӓр Йӱрнӹ районын Зиновьево сола гӹц мӹндӹрнӹ агыл вӓрлӓнӓ; ирвел кӓтӓ вӓр Мари-Турек районын Памашъял сола лишнӹ; йыдпелвел кӓтӓ — Сернур районын Окулово сола гӹц мӹндӹрнӹ агыл, кечӹвӓлвел кӓтӓ — Волжск хала.

Истори

«Мары АССР-лӓн 50 и» марка. СССР почта 1970 и

Той курым мары кымдемӹштӹ сейминско-турбинский феномен доно кӹлдӓлтшӹ Усть-Ветлужский могольникӹштӹ анжыкталтын дӓ индоевропыштышы халыквлӓн миграциштӹм анжыкта.

Финн-угр тӹшкӓвлӓ Российӹн кӹзӹтшӹ европыштышы кымдемжӹн территориштӹ истори тӹнгӓлмӹ анзыцшы жепӹнок ӹленӹт. Мары Эр Республика территориштӹ мӓмнӓн эра якте пӹтӓришӹ тӹжем и жепӓш археологи источниквлӓ перегӓлт кодыныт. Мары письменность — тисте лач хазанлык-экономика информацим сирӹмӓштӹ веле кычылталтын, а тадар сирӹмӹ источниквлӓм Азаным нӓлмӹ годым йылатенӹт, седӹндоно покшал Йыл гишӓн цилӓ сирӹмӹ сведенижок, манаш лиэш, руш источниквлӓ доно кӹлдӓлтӹнӹт.

Черемисвлӓ (кӹзӹтшӹ лӹмӹштӹ — марынвлӓ) гишӓн пӹтӓришӹ гӓнӓ ӹняндӓрӹшӹн Х курымын хазарвлӓн Иосиф кугижӓн Кордова халифӹн советникшӹ Хасдай ибн Шафрутлан сирмӓшӹштӹжӹ сирӓлтӹн. Кӹзӹтшӹ марынвлӓлӓн тӹнгӓлтӹшӹм пиштӹшӹвлӓ V—VIII курымвлӓ лошты готвлӓ доно, варарак хазарвлӓ дӓ кӹзӹтшӹ Татарстан территориштӹ вӓрлӓнӹшӹ дӓ 1236 ин Русьыш пырышы хан Батыйын монгол войскавлӓжӹ доно пӹтӓрӹмӹ Волжский Булгари доно кӹлӹм кыченӹт. Тидӹн паштек, Шӧртньӹ Орда ӹштӓлтмӹкӹ, марынвлӓ тӹдӹн доно, виднӹ, тӓнг кӹлӹм кыченӹт. XIII гӹц XVI курым якте марынвлӓ Шӧртьнӹ Орда дон Азан ханствыш пыренӹт.

IX курым гӹц ирвекӹлӓ толшы дӓ Ростов, Галич, Ярославль, Суздаль, Владимир дӓ 1221 ин Угарман халавлӓм чангышы славянвлӓ дӓ славян-финн халык доно кӹлӹш лӓктӹнӹт. Тенге, марынвлӓ Киевский Русь влияниш попазенӹт. Изин-олен вадывел марынвлӓ христианствыш пыренӹт дӓ славян линӹт, хрестӹмӓш ваштареш ылшывлӓ ирвек шӹлӹнӹт. Покшал курымвлӓн мары мӱлӓндӹштӹ руш-татар вӓшпижмӓшвлӓ шӹренок лиӓлтӹнӹт[10]. 1551 ин кырык марынвлӓн мӱлӓндӹштӹ (Йылын вургымла сирӹштӹ) Руш кугижӓншӹн контрольыш попазенӹт, а 1552 ин кугижӓн войскавлӓжӹ Азаным нӓлӹнӹт, дӓ алык марынвлӓ Руш кугижӓншӹлӓн ясакым тӱлӓш тӹнгӓлӹнӹт. Черемис вырсывлӓн 30 иӓш жеп тӹнгӓлӹн, тӹдӹ сӓр гарнизонвлӓм соок ӓшнӓш дӓ регионыш рушвлӓм ӹлӓш пырташ манын кӓрмӓн-халавлӓм ӹштӹмӹ доно пӹтен (1983 ин Цикмӓ халам ӹштӹмӹ, 1984 ин — Царевококшайскым — кӹзӹт Йошкар-Ола, Яранскым, Санчурскым).

Христианствым принимаяш неволяйӹмӓш гишӓн марынвлӓ, улы солаге охырым коден, шӹргӹвлӓшкӹ шӹлӹнӹт. Петр I жепӹн марынвлӓм армиш нӓлӓш тӹнгӓлӹнӹт, тарханный сословим пӹтӓренӹт. Тӹнӓмок территорим научно шӹмлӓш тӹнгӓлӹнӹт, мары йӹлмӹн кириллица доно сирӹмӹ пӹтӓришӹ сирӹмӹ памятниквлӓ шачыныт. Пуцек-Григоровичӹн пӹтӓришӹ мары грамматикӹжӹ 1775 ин лӓктӹн. Марынвлӓн положеништӹ когон нелӹ ылын, дӓ 1775 ин нӹнӹ тӹшкӓн Пугачёв восттани верц шагалыныт.

1872 ин Азан тымдышывлӓн семинари пачылтын, тӹдӹн ик задачыжы Йыл халыквлӓн эдемвлӓм, тенгеок марынвлӓмӓт, тымдаш ылын. Тидӹ кымдемӹштӹ тыменьмӓшӹм дӓ культурым (халыкынымат) виӓнгдӹмӹлӓн негӹцӹм пиштен.

Октябрь революци якте марынвлӓн (Российӹштӹшӹ вес халыквлӓ семӹньок) ӹшке кугижӓншӹштӹ ылде, дӓ нӹнӹ Азан, Вичӹ, Кострома, Угарман, Уфа, Пермь губернивлӓ мычкы шӓлӓнен пӹтенӹт. Кӹзӹтӓт 670 тӹжем марынвлӓ гӹц лач 324,3 тӹжемжӹ веле Мары Эл Республикӹштӹ ӹлӓ. Исторически тенге лиӓлтӹн: 51, 7 % марынвлӓ республика ӧрдӹжӹштӹ ӹлӓт, нӹнӹ логӹц 4,1%-шӹ — вкскид сӓндӓлӹквлӓштӹ.

Октябрь революци паштек, 1920 ин 4 ноябрьын Мары автономный областьым пачмы. 1922 ин Йыл кымдемӹштӹ шужымаш шӓрлӹмӹ гишӓн область когон цурейен. 1922 ин майын, официальный увер семӹнь, Мары автономный областьышты 466 486 эдем (нӹнӹ логӹц 164 429 тетя) шужышеш шотлалтын[11].

1920-шы ивлӓн кок икань праваан сӹлнӹшая йӹлмӹ нормым пингӹдемдӹмӹ: алык мары дӓ кырык мары. Ти ивлӓн, вес халык республикӹвлӓштӹшӹ семӹньок, халык-культура чангымаш когон виӓнгмӹ доно пӓлемдӓлтӹнӹт.

1929 ин 15 июльын Мары автономный область угӹц ӹштӹмӹ Угарман (1932 и гӹц — Горький) крайын составыш пырен. 1936 ин 5 декабрьын Горький кымдемӹм пӹтӓренӹт, Мары автономный область Мары АССР лин, РСФСР-ӹш пырен[12].

1990 ин 22 октябрьын — Мары Совет Социалистический Республика (МССР), РСФСР гӹц лӓкде. 1992 ин 9 декабрьын — Мары Эл Республика[13] (Законыш тӧрлӹмӓшӹм пыртымаш «Россий газетеш» 1993 ин 12 январьын лӓкмӹкӹжӹ вим нӓлӹн[14]). Лӹм — тӹдӹн халыкшын этнический лӹмжӹ — мари («пӱэргӹ», «мары»): к. мар. Мары — мары шамак, «марын, мары» манмым анжыкта, мары эл — «сӓндӓлӹк», «кымдем», тенгежӹ «марынвлӓн сӓндӓлӹк» лиэш.

1936 ин республикӹн территориэш производство хӓдӹрвлӓм вес кымдемвлӓ гӹц шыпшташ агыл манын, целлюлоза-пумага комбинатым чангаш решӹмӹ. Лопатино затонын территориштӹ всесоюзный чангымаш гишӓн увертӓрӹмӹ ылын. 1939 ин 26 августын РСФР-ӹн Кӱшӹл Советшӹн пынзалтышыжы доно Лопатино посёлкы центрӓн (тӹштӹ целлюлоза-пумага комбинат чангалтын) Лопатино районым ӹштӹмӹ. 1940 ин поссёлкын лӹмжӹм Волжскеш вашталтенӹт дӓ тӹдӹлӓн хала статусым пуэнӹт. Хала лӹмӹм вашталтымы гишӓн районымат Волжский район манын лӹмденӹт. Машинӓ ӹштӹмӹ предприятивлӓм чангымаш Волжсклан виӓнгӓшӹжӹ негӹцӹм пиштен, шукыштат агыл тӹдӹ Йошкар-Ола семӹньок кого промышленный центр лин.

Вырсы жепӹн фронтыш 130 тӹжем утла эдемӹм нӓнгенӹт. Мӹнгеш токышты 56 тӹжем гӹц изиш шукыракын веле пӧртӹлӹнӹт. Республикӹн территориштӹжӹ СССР-ӹн вадывел областьвлӓжӹ гӹц эвакуируйымы шукы пӓшӓзӹм вӓрӓнгденӹт дӓ нӹнӹлӓн пӓшӓм мон пуэнӹт. Республикӹштӹ Москва, Ленинград, Одесса дӓ вес халавлӓ гӹц ваштымы предприятивлӓ пӓшӓлӓш тӹнгӓлӹнӹт. Йошкар-Олашкы Ленинград гӹц икманяр научно-исследовательский учрежденим ваштымы. Вырсы паштекшӹ вӹц ин республикӹштӹ машинӓм, чангымы приборвлӓм ӹштӹшӹ дӓ промышленностьын молы отрасльвлӓн предприятивлӓм пачмы.

1972 ин республикӹштӹ пӹтӓришӹ университет пачылтын (Мары кугижӓншӹ университет — МарКУ).

1990 ин октябрьын кугижӓншӹ суверенитет гишӓн Декларацим пингӹдемдӹмӹ, 1992 и гӹц кӹзӹтшӹ лӹм — Мары Эл Республика (Мары Эл).

1995 и — Мары политехнический институтым (МПИ) Мары кугижӓншӹ технический университетӹш вашталтымаш (2012 и гӹц Поволжский кугижӓнжӹ технологический университет университетский комплекс — ПГТУ).

2000-шӹ ивлӓн Республикӹн ӹрдӹ халашты Йошкар-Олашты шукы культура объектӹм (Царевококшайск кремль, набережный, Архангельск слобода, Чавайн бульвар, Сӹнгӹмӓш бульвар дӓ т.м.) чангымы дӓ тӧрлӹмӹ.

Населени

Мары Элӹн этнический карта

Росстатын данныйвлӓжӹ семӹнь, республикӹштӹ эдем шот — 669 854[4] эдем (2024). Халыкын плотностьшы — 28,66 эдем/км2 (2024). Хала населени — 69,18[15]% (2022).

Национальный состав

Йошкар-Ола дӓ Волжск халашты, тенгеок Йошкар-Ола лишнӹшӹ дӓ республикӹн вадывелнӹшӹ икманяр солашты шукынжок рушвлӓ ылыт. Солавлӓштӹ тӹнг шотышты марынвлӓ, Кырык мары районышты — кырык марынвлӓ, нӹнӹ йӹлмӹштӹ дӓ культурышты доно алык марынвлӓ гӹц айыртемӓлтӹт. Звенигово районышты икманяр суасламары сола улы.

Халык 1926 и,
тӹж. эдем (*)		 1939 и,
тӹж. эдем (*)		 1959 и,
тӹж. эдем (*)		 1970 и,
тӹж. эдем (*)		 1979 и,
тӹж. эдем (*)		 1989 и,
тӹж. эдем (*)		 2002 и,
тӹж. эдем (*)		 2010 и,
тӹж. эдем[16]
Рушвлӓ 210,0 (43,6 %) 267,0 (46,1 %) 309,5 (47,8 %) 320,8 (46,9 %) 334,6 (47,5 %) 356,0 (47,5 %) 345,5 (47,5 %) 313,9 (45,1 %)
Марынвлӓ 248,0 (51,4 %) 273,3 (47,2 %) 279,5 (43,1 %) 299,2 (43,7 %) 306,6 (43,5 %) 324,3 (43,3 %) 312,2 (42,9 %) 290,9 (41,8 %)
Тадарвлӓ 20,2 (4,2 %) 27,1 (4,7 %) 38,8 (6,0 %) 40,3 (5,9 %) 40,9 (5,8 %) 43,9 (5,9 %) 43,4 (6,0 %) 38,4 (5,5 %)
Суасламарынвлӓ 2,2 5,5 9,1 (1,4 %) 9,0 (1,3 %) 8,1 (1,1 %) 9,0 (1,2 %) 7,4 (1,0 %) 6,0
Украинецвлӓ … 1,8 2,7 4,6 4,5 5,3 5,1 3,6
Удмуртвлӓ 1,2 1,4 2,5 2,6 2,5 2,5 2,2 1,9
Белорусвлӓ … … … 1,2 1,2 1,4 1,4 …
Мордвавлӓ … 1,6 1,6 1,7 1,7 1,7 1,3 …
Азербайджанецвлӓ … … … … … … 1,2 …
Армянвлӓ … … … … … … 1,1 …
Немецвлӓ … … 1,3 … … … … …

1000 утла эдемӓн халыквлӓ анжыкталтыныт

Мары Элӹштӹ тадарвлӓ

Тадарвлӓ тӹнг шотышты Йошкар-Олашты, Волжскышты дӓ тӹшкӓн Звенигово, Мари-Турек, Медведево, Моркы, Параньга районвлӓштӹ ӹлӓт. Республикӹн 36 ӹлемӹштӹжӹ тадарвлӓ молы гӹц шукырак ӹлӓт, тадар йӹлмӹм 19 школышты тымдат. Тадар культурын обществыжы, Республикӹштӹшӹ тадар культура центр пӓшӓлӓ. Тадар йӹлмӹ доно газет пецӓтлӓлтеш, телепередача лӓктеш[17].

Крымский тадарвлӓ

1944 ин 18 майын Сталинӹн указшы семӹнь Крым тадарвлӓлӓн халыкым Крым гӹц депортируенӹт. Депортируйымывлӓ логӹц шукынжы Узбекистанышты дӓ Казахстан дон Таджикистан сагашы районвлӓштӹ вӓрлӓненӹт, изи тӹшкӓвлӓм Мары АССР-ыш, Уралыш, Кострома областьыш колтенӹт. 1956 и якте 12 и годшен Мары АССР-ыш неволя ӹлӓш колтымы Крым тадарвлӓлӓн ӹлӹмӹ вӓрвлӓм коден кеӓш цӓренӹт. Цӓрӹмӓшӹм карангдымы паштек Крым тадарвлӓ логӹц шукынжы республика гӹц кенӹт, тынг шотышты Узбекистаныш, тӹштӹ тӹ жеплӓн халыкын тӹнг частьшы ӹлен.

Численность населения
192619281931193319371959
488 150↗491 300↗519 300↗550 900↗562 322↗647 680
197019791987198919901991
↗684 748↗702 744↗739 000↗749 386↗753 698↗755 359
199219931994199519961997
↗757 351↗758 363↘757 680↗757 834↘756 329↘753 448
199819992000200120022003
↘750 454↘747 446↘743 828↘739 091↘727 979↘726 730
200420052006200720082009
↘721 913↘716 850↘711 540↘706 680↘703 220↘700 118
201020112012201320142015
↘696 459↘695 482↘692 435↘690 349↘688 686↘687 435
201620172018201920202021
↘685 852↘684 684↘682 333↘680 380↘679 094↘677 097
2021202220232024
↘675 332↗676 351↘672 321↘669 854
100 000
200 000
300 000
400 000
500 000
600 000
700 000
800 000
1926
1959
1990
1995
2000
2005
2010
2015
2020
2024

Ӹлӹмӹ вӓрвлӓ

2 тӹжем утла халыкан ӹлӹмӹ вӓрвлӓ
Йошкар-Ола ↗285 042[18]
Волжск ↘53 013[19]
Медведево ↗21 752[19]
Цикмӓ ↘19 731[19]
Звенигово ↗10 994[19]
Советский ↗10 564[19]
Морки ↘8667[19]
Сернур ↗8183[19]
Семёновка ↘7039[19]
Красногорский ↗6140[19]
У Торъял ↘5619[19]
Оршанка ↘5605[19]
Параньга ↗5375[19]
Руэм ↗4922[19]
Куженер ↗4832[19]
Мари-Турек ↗4518[19]
Кӹлемар ↗3938[19]
Приволжский ↘3789[19]
Краснооктябрьский ↘3592[19]
Знаменский ↗3219[19]
Суслонгер ↘2693[19]
Йӱрнӹ ↘2646[19]
Сурок ↗2629[20]
Шолӓнгӹр ↗2293[21]
Новый ↗2060[22]
Памар ↗2014[21]

Администраци дӓ территори доно шеледӹмӓш

Мары Эл республикӹн подчинеништӹ ылшы 3 хала дӓ 14 муниципальный район гӹц шалга.

Мары Элӹн администраци дӓ территори доно шеледӹмӹ карта
№Кырык мары
лӹм		Алык мары
лӹм		ФлагГербАдминистративный
центр		Площадь,
км²[24]		Население,
чел.[19]
(2021 г.)		Плотность
населения,
чел./км²		ОКАТО
код		ОКТМО
код
1e-06Районвлӓ
(муниципальный районвлӓ)
1Волжск района. м. Юлсер кундемFlag of Voljsky rayon (Mariy-El).pngCoat of arms of Volzhsky District.pngВолжск хала913,86↘20 975[19]22,9588 20488 604
2Кырык мары района. м. Курыкмарий кундемFlag of Gornomariysky Raion.pngCoat of arms of Gornomariysky Raion.pngЦикмӓ хала1971,47↘20 308[19]10,388 20888 608
3Звенигово района. м. Провой кундемFlag of Zvenigovsky rayon (Mariy-El).pngGerb-Zvenigovsky-region.gifЗвенигово хала2748,78↘39 456[19]14,3588 21288 612
4Кӹлемар района. м. Килемар кундемFlag of Kilemarsky rayon (Mariy-El).pngRUS Килемарский район COA.gifКӹлемар хала типӓн посёлкы3098,89↘11 426[19]3,6988 21688 616
5Куженер района. м. Кужэҥер кундемFlag of Kuzhenersky rayon (Mariy-El).pngRUS Куженерский район COA.gifКуженер хала типӓн посёлкы852,83#Н/Д[23]14,0588 22088 620
6Мари-Турек района. м. Марий Турек кундемFlag of Mari-Tureksky rayon (Mariy-El).pngRUS Мари-Турекский район COA.gifМари-Турек хала типӓн посёлкы1513,86↘17 933[19]11,8588 22488 624
7Медведево района. м. Медведево кундемFlag of Medvedevsky rayon (Mariy-El).svgCoat of arms of Medvedevsky District (Mari El).svgМедведево хала типӓн посёлкы2791,18↗68 554[19]24,5688 22888 628
8Морки района. м. Морко кундемFlag of Morkinsky rayon (Mari El).pngCoat of Arms of Morki rayon (Mariy-El).pngМорки хала типӓн посёлкы2270,08↘26 603[19]11,7288 23288 632
9У Торъял района. м. У Торъял кундемFlag of Novotoryalsky rayon (Mariy-El).pngCoat of arms of Novotoryalsky District.pngУ Торъял хала типӓн посёлкы920,09↘13 767[19]14,9688 23688 636
10Оршанка района. м. Оршанке кундемFlag of Orshansky rayon (Mariy-El).pngCoat of arms of Orshansky District.pngОршанка хала типӓн посёлкы896,49↘12 703[19]14,1788 24088 640
11Параньга района. м. Параньга кундемFlag of Paranginsky rayon (Mariy-El).pngRUS Параньгинский район COA.gifПараньга хала типӓн посёлкы791,66↘13 457[19]1788 24488 644
12Сернур района. м. Шернур кундемRUS Сернурский район flag.pngCoat of arms of Sernursky District.svgСернур хала типӓн посёлкы1032,08↘22 052[19]21,3788 24888 648
13Советский района. м. Советский кундемFlag of Sovetsky District (Mari El).pngCoat of arms of Sovetsky District (Mari El).pngСоветский хала типӓн посёлкы1392,45↘26 854[19]19,2988 25288 652
14Йӱрнӹ района. м. Юрино кундемFlag of Yurinsky rayon.pngCoat of arms of Yurinsky District.pngЙӱринӹ хала типӓн посёлкы2040,15↘6387[19]3,1388 25688 656
14.000002Республика значениӓн халавлӓ
(хала округвлӓ)
15Йошкар-Олаа. м. Йошкар-ОлаFlag of Yoshkar-Ola (Mariy-El).pngCoat of Arms of Yoshkar-Ola (Mariy-El).pngЙошкар-Ола хала100,39↗291 892[19]290888 40188 701
16Волжска. м. ВолжскFlag of Volzhsk (Mariy El).jpgCoat of Volzhsk (Mariy El).jpgВолжск хала39,47↘53 013[19]1343,1288 40588 705
17Цикмӓа. м. ЧыкмаFlag of Kozmodemyansk (Mariy-El).pngCoat of Arms of Kozmodemiansk (Mariy El) (2005).pngЦикмӓ хала13,41↘19 731[19]1471,3688 40588 705

Политика дӓ власть

Республикӹн тӹнг законжы — Мары Эл Республикӹн Конституцижӹ (руш) (мар..

Мары Элӹштӹ кугижӓншӹ власть законодательный, исполнительный дӓ судебныеш пайылалтмаш негӹцеш ӹштӓлтеш. Законодательный дӓ судебный властьвлӓн органвлӓштӹ ӹшке вуя ылыт.

Законым ӹштӹмӹ функцим 52 депутат гӹц ылшы Мары Элӹн Кугижӓншӹ Погынымашыжы шокта. Нӹнӹ логӹц 39 депутатшы ик мандатат айырымы округвлӓштӹ айыралтыт, вес 13-шы республикӹштӹшӹ айырымы округышты айырымы ушемвлӓ, айырымы блоквлӓ доно депутатыш лыкмы кандидатвлӓн спискывлӓ верц пумы юк шот доно айыралтыт. Депутатвлӓн ик созывын полномочи жепӹштӹ — вӹц и.

Исполнительный властьым ӹштӓт:

  • Мары Эр Республикӹн главажы, республикӹн главажы дӓ исполнительный власть системӹштӹ кӱшӹл должностян лицӓжӹ ылеш
  • Мары Эл Республикӹн правительствыжы
  • Мары Эл Республикӹн главажын администрацижӹ[25]
  • Исполнительный органын молы органвлӓжӹ

Судебный властьым ӹштӓт: Мары Эл Республикӹн кӱшӹл судшы, Мары Эл Республикӹн Арбитраж судшы, Мары Эл республикӹн Конституциӓн судшы, Россий Федерацин судебный системӹш пырышы районвлӓштӹшӹ судвлӓ дӓ мировой судьявлӓ.

Экономика

Маристатын данныйвлӓ семӹнь, Мары Эл Республика мычкы 2020 иӓш регионыштышы валовой продукт 197 миллиард тӓнгӓ лин[26].

Ӱдӹмӹ площадь:
год 1959 1990 1995 2000 2005 2010 2015
тыс. гектар 656[27] 603[28] 585,6 500,5[28] 400,8[29] 299,5 292,3[29]

Инфраструктура

Республикӹн территориштӹ федеральный значениӓн ик аэропорт пӓшӓлӓ (Йошкар-Ола). Мары Элӹштӹ кӹртнигорны вокзал (Йошкар-Ола) дӓ кок автовокзал (Йошкар-Ола, Волжск), 14 кӹртнигорны станци, 51 пассажирвлӓлӓн автостанци, Цикмӓ халашты Йыл вӹлнӹ ӓнгӹр порт, баржывлӓм йӓстӓрӓш йӧнештӓрӹмӹ вӓрӹштӹшӹ значениӓн нӹл порт. Йыл, Вӹтлӓ дӓ Шур ӓнгӹрвлӓ мычкы суднывлӓ каштыт.

66 туроператор дӓ турагент фирмӹвлӓ пӓшӓлӓт, 44 гостиница, хына пӧрт дӓ хостел, 30 санатори, здороваэмдӹшӹ комплекс дӓ лицӹмӓшӓн пансион, 9 туристический комплекс дӓ 18 кӓнӹмӹ база, тенгеок сӹлнештӓрӹмӹ халык промысел хӓдӹрвлӓм дӓ сувенирвлӓм ӹштӹмӹ дӓ выжалымы 82 вӓр[30].

Промышленность

Промышленностьын тӹнг отрасльвлӓжӹ — машинӓм ӹштӹмӓш дӓ металлым обрабатывайымаш (металл пӹчмӹ инструментвлӓ, приборвлӓ, автоматизаци хӓдӹрвлӓ, выжалышы дӓ халыкым пукшышы предприятивлӓн оборудовани), шӹргӹ, пум обрабатывайышы дӓ целлюлоза-пумага, куштылгы дӓ качкыш (пай-шӹшер). Тӹнг промышленный центрвлӓ — Йошкар-Ола дӓ Волжск халавлӓ.

Энергетика

2020 и тӹнгӓлтӹшеш Мары Эл территориштӹ 252,5 МВт цымыр мощностян кым тепловой электростанци эксплуатируялтыныт. 2019 ин нӹнӹ 885,3 млн кВт.ч электроэнергим лыктыныт[31].

Сола хозанлык

2021 и 1 январеш солавлӓштӹ 219 755 эдем ӹлен, тидӹ Мары Элӹн цымыр населенижӹн 33%-шӹ ылеш[32].

Сола хозанлыкын видӹшӹ отрасльжы — вольык хозанлык (шӹшер дӓ пай-шӹшер вольыкым, саснам, шарыкым, кекӹм, кесӹм урдымаш). Пӹрцӹ (шож, шӹльӹ, ыржа, шӓдӓнгӹ) дӓ кормы кульурывлӓм, долгунец итӹнӹм, ымылам, кавштавичӹ хӓдӹрвлӓм, турим куштат.

2020 ин цилӓ сельхозпроизводительвлӓн сола хозанлык продукцин объёмжы 50,2 млрд тӓнгӓш шон, нӹнӹ логӹц вольык хозанлык продукци 36,6 млрд тӓнгӓ, кушкыш хозанлыкын — 13,6 млрд тӓнгӓ. 2019 иэш индекс 104,1 %[33]. Вольык хозандык продукцин удельный нелӹцшӹ — 72,9 %.

Агропромышленный комплексӹн продукцижӹ республикӹн ВВП-ты 18 % утла ылеш. 5 иштӹ сола хозанлык продукцим ӹштӹмӓшӹн объёмжы 1,2 пачаш кушкын. Продовольствин тӹнг видвлӓжӹм Мары Эл ӹшкӹлӓнжӹ ӹшке тӹрӹс ситӓрӓ. Продукцим Российӹн 70 утла регионыш колтат, тенгеок вескид сӓндӓлӹквлӓшкӓт. Пай шотышты производство уровень 405 %, тури доно — 123 %, мыны — 110 %. Мары Эл ӹшкӹмжӹм ӹшке шӹшер дон кавштавичӹ хӓдӹрвлӓ доно обеспечивая[34].

2015 ин Мары Эл гӹц делегаци «Шӧртньӹ шӹжӹ-2015» агропромышленный выставкышты участвуен дӓ отраслян конкурсвлӓштӹ участвыйымы гишӓн икманяр медальым нӓлӹн[35].

Вольык хозанлык

2021 и 1 январеш КРС вуй шот 81,0 тӹжем ылын (+ 5,3 %), тӹшец 30,5 тӹж. вуй ышкал (+3,1 %), 319,4 тӹж. вуй сасна (+12,9 %), 34,5 тӹж. вуй шарык дон кесӹ (-0,2 %), 1,0 тӹж. вуй имни (+16,2 %), 13,738 млн вуй кек (+8,2 %)[36].

2020 ин пайлан урдымы вольык дон кекӹн ӹлӹшӹ нелӹцшӹ 350 тӹж. тонн ылын (+4 %), мыны — 362 млн штук (+12 %). Ышкал вуй шотым чӹдемдӹмӓшӹм цӓрӹмӹ. 2020 ин тӹдӹн шотшы 1461 вуеш кушкын. Тидӹн гишӓнӓт шӹшерӹм ӹштӹмӓш шукеш кушкын — 10 тӹж. тоннеш, и пӹтӹмӓшеш валовый шыпшылмаш 186 тӹж. тонн ылын. Ик ышкал гӹц кӹдӓлӓш шыпшылмаш- 7136 кило (+673 кило). Хозанлыквлӓ лошты сек кого продуктивностьым анжыктенӹт: Медведево районын «Семёновский» Племзавод ЗАО 9358 кило ышкалеш; У Троъял районын «Икшӹ май» СХПК-СХА (колхоз) — 9020 кило; Мари-Турек районын «Акпарс» ООО Агрофирма — 8047 кило[37].

Кушкыш хозанлык

2020 ин сола хозанлык культурывлӓн цилӓ категори хозанлыквлӓштӹ лӓктӹшлӓн шӹндӹмӹ цымыр кымдыкышты — 292,7 тӹжем гектар, тидӹ ик и перви шӹндӹмӹ доно тӓнгӓштӓрӹмӓштӹ 1,9 тӹж. гектареш шукырак (0,7%-еш). 2019 и доно тӓнгӓштӓрӹмӓштӹ, пӹрцӹ дӓ пӹрцӹ-пырса культурывлӓм ӱдӹмӹ площадь 9,4%-еш кушкын, турин — 0,4%-еш, кавштавичӹ хӓдӹрвлӓн — 1,8%-еш, технический культурвлӓм ӱдӹмӓш 3,4%-еш вален, кормовой культурвлӓн — 6,7%-еш. 2020 ин пӹрцӹ дӓ пӹрцӹ-пӹрса культурвлӓ цилӓ ӱдӹмӹ площадь гӹц 46, 2 %-ӹм йӓшненӹт, кормовой культурывлӓ — 45,3 %, тури — 4,1 %, технический культурывлӓ — 3,1 %, кавштавичӹ хӓдӹрвлӓн пай — 1,3 %[38][39].

2022 ин 300 тӹжем га-м ӱдаш шанен пиштӹмӹ. 2021 ин ӱдӹмӹ пӹрцӓн кокиӓшӹм — 47 тӹж га (117 %), технический культурывлӓм — 12 тӹж. га (111 %), турим — 12,3 тӹж. га (102 %) дӓ кавштавичӹ хӓдӹрвлӓм — 4 тӹж. га (111 %) ӱдӹмӹ гӹц шукырак[34].

Органикӓн дӓ минералан удобренивлӓм кычылтмым чӹдемдӹмӹ гишӓн, тенгеок химиӓн мелиораци пӓшӓм цела хӓлӓ цӓрӹмӹ гишӓн мӱлӓндӹн шурны лӓктӹшӹжӹ худаэмӓш тӹнгӓлӹн[40].

Образовани

Кӹдӓлӓш образовани

Республикӹштӹ 250 нӓрӹ кӹдӓлӓш тымдымы заведени улы[41], нӹнӹ логӹц 5 нӓрӹжӹ седок Российӹн 500 сек яжо школ рейтингӹш попазат[42].

Йошкар-Олашты, проста школвлӓ гӹц пасна, тенгеок икманяр лицей дӓ гимнази улы, тӹштӹ физикӹм дӓ математикӹм, мары, англ, немӹц дӓ француз йӹлмӹвлӓм, православим, гуманитарный наукывлӓм, информатикӹм дӓ программированим, биологим дӓ химим келгӹнрӓк тымдат[43]. Тенгеок юж школвлӓштӹ сакой кадет классвлӓ улы.

Кӱшӹл образовани

Республикӹштӹ нӹл кӱшӹл тымдымы заведени улы:

Тӹлец пасна 2015 иэш Россий Федерацин вес субъектвлӓштӹжӹ вӓрлӓнӹшӹ организацивлӓн вӹц вузын филиалвлӓштӹ формально пачылтыныт, но действуйышы лицензижӹ лач иктӹн веле ылын — ПГТУ-н Волжскыштышы филиалжын[45].

Культура

Театрвлӓ

Музей дон галерейвлӓ

Концерт площадкывлӓ

Национально-культурный центрвлӓ

  • Республикӹштӹшӹ мары культурын центр
  • Республикӹштӹшӹ руш культурын центр
  • Республикӹштӹшӹ тадар культурын центр
  • Республикӹштӹшӹ халык творчество дӓ кульнурно-кӓнӹмӹ пӓшӓн научно-методический центр

Библиотекӹвлӓ

  • С. Г. Чавайн лӹмеш национальный библиотека
  • Слӧпӧйвлӓлӓн республикӹштӹшӹ библиотека
  • Республикӹштӹшӹ В. Х. Колумб лӹмеш тетя дон сӓмӹрӹквлӓлӓн библиотека

Нумизматика

  • 2020 ин 7 сентябрьын Россий Банк «Мары Эл Республикӹлӓн 100 и» 3 тӓнгӓн шӓрнӹмӹ ши оксам лыктын[46].

Юбилейный медальвлӓ

  • «Мары Эл Республикӹм ӹштӹмӹлӓн 100 и» юбилейный медаль — Мары Эл Республикӹн Вуйлатышыжы Александр Евстифеевӹн 2020 ин 19 августын лыкмы 162-шы №-ӓн указшы доно ӹштӹмӹ ӓшӹндӓрӹмӹ медаль;
  • «Мары Эл Республикӹм ӹштӹмӹлӓн 105 и» юбилейный медаль — Мары Эл Республикӹн Вуйлатышыжы Юрий Зайцевӹн 2025 ин 15 октябрьын лыкмы 250-шӹ №-ӓн указшы доно ӹштӹмӹ ӓшӹндӓрӹмӹ медаль.

Пӓлӹмӹ эдемвлӓ

Примечани

  1. ↑ Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг. (руш.) (xls). Росстат.
  2. ↑ Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг. (руш.) (xls). Росстат.
  3. ↑ Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг. (руш.) (xls). Росстат.
  4. ↑ 1 2 Оценка численности постоянного населения на 1 января 2024 г. и в среднем за 2023 г. и компоненты её изменения. Федеральная служба государственной статистики (руш.) (22 мартын 2024). Тергӹмӹ кечӹ: 25 мартын 2024.
  5. ↑ Конституция Республики Марий Эл (принята Конституционным Собранием Республики Марий Эл 24 июня 1995 г.) / Статья 1. constitution.garant.ru. Тергӹмӹ кечӹ: 11 декабрьын 2020. Архивируйымы 16 январьын 2021 года.
  6. ↑ Конституция Российской Федерации. Ст. 5, пп. 1, 2
  7. ↑ Конституционное Собрание Марий Эл. Конституция Республики Марий Эл (принята Конституционным Собранием Республики Марий Эл 24 июня 1995 г.) (с изменениями и дополнениями) (руш.). Сайт Конституции РФ. Марий Эл (24 июньын 1995). Тергӹмӹ кечӹ: 11 декабрьын 2020. Архивируйымы 16 январьын 2021 года.
  8. ↑ МАРИ́Й ЭЛ : [арх. 15 майын 2022] / Н. О. Тельнова, М. Д. Горячко, В. С. Патрушев, Г. Н. Айплатов, И. Ф. Ялтаев // Большая российская энциклопедия [Электронный ресурс]. — 2020.
  9. ↑ Официальный сайт Госсобрания Республики Марий Эл. old.gsmari.ru. Тергӹмӹ кечӹ: 3 декабрьын 2025.
  10. ↑ С. Герберштейн о занятиях марийцев и их участии в русско-казанских отношениях конца XV — начала XVI веков, 1523.
  11. ↑ Старикова Е. П. Голод 1921—1922 гг. и изъятие церковных ценностей (на примере Марийского края) // Вестник Православного Свято-Тихоновского гуманитарного университета. Серия 2: История. История Русской Православной Церкви. — 2015. — № 2 (63). — С. 54
  12. ↑ История // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 99. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
  13. ↑ Закон РФ от 9 декабря 1992 г. N 4061-I «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) Российской Федерации — России». Тергӹмӹ кечӹ: 3 июньын 2009. Архивируйымы 23 декабрьын 2008 года.
  14. ↑ «Российской газете» 12 января 1993 года С. 4.(недоступная ссылка — история).
  15. ↑ Численность населения по полу по субъектам Российской Федерации на 1 января 2022 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.). Федеральная служба государственной статистики (руш.) (30 декабрьын 2022). Тергӹмӹ кечӹ: 16 январьын 2023.
  16. ↑ Маристат. Окончательные итоги ВПН-2010. Национальный состав населения(недоступная ссылка — история). Тергӹмӹ кечӹ: 19 февральын 2011. Архивируйымы 30 майын 2012 года.
  17. ↑ Татарский энциклопедический словарь. — Казань, 1999.
  18. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2024 года. Федеральная служба государственной статистики (руш.) (27 апрельӹн 2024). Тергӹмӹ кечӹ: 2 майын 2024.
  19. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX).
  20. ↑ Паспорт Кундышского сельского поселения Медведевского муниципального района Республики Марий Эл на 01 января 2020 года (руш.). Тергӹмӹ кечӹ: 30 декабрьын 2021.
  21. ↑ 1 2 Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения городов, районов, городских и сельских населённых пунктов
  22. ↑ Паспорт муниципального образования «Пекшиксолинское сельское поселение» Медведевского района Республики Марий Эл (по состоянию на 1 января 2018 года) (руш.). Тергӹмӹ кечӹ: 5 февральын 2020.
  23. ↑ Куженер хала типӓн посёлкы > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник
  24. ↑ Республика Марий Эл. Общая площадь земель муниципального образования
  25. ↑ ​Администрация Главы Республики Марий Эл (руш.). Тергӹмӹ кечӹ: 31 январьын 2020. Архивируйымы 1 февральын 2020 года.
  26. ↑ Понятная статистика Валовой региональный.. &124; Маристат &124; ВКонтакте (руш.). vk.com. Тергӹмӹ кечӹ: 23 мартын 2022.
  27. ↑ Основные показатели сельского хозяйства по республикам, краям и областям // Сельское хозяйство СССР. Статистический сборник (1960). — Москва: Госстатиздат ЦСУ СССР, 1960. — С. 498. — 667 с. — 10 000 экз.
  28. ↑ 1 2 Госкомстат России. Растениеводство. 14.1 Посевные площади всех культур // Регионы России. Социально экономические показатели. 2002. — Москва, 2002. — С. 490. — 863 с. — 1600 экз. — ISBN 5-89476-108-5. Архивированная копия. Тергӹмӹ кечӹ: 28 ноябрьын 2019. Архивировано из оригинала 19 апрельӹн 2019 года.
  29. ↑ 1 2 Федеральная служба государственной статистики. Растениеводство. 14.5 Посевные площади сельскохозяйственных культур // Регионы России. Социально экономические показатели. 2016. — Москва, 2016. — С. 726. — 1326 с. — ISBN 978-5-89476-428-3.
  30. ↑ О развитии сферы туризма в Республике Марий Эл. Комитет Республики Марий Эл по туризму. Тергӹмӹ кечӹ: 21 апрельӹн 2016. Архивируйымы 4 январьын 2018 года.
  31. ↑ Схема и программа перспективного развития электроэнергетики Республики Марий Эл на 2021—2025 годы. Официальный интернет-портал правовой информации. Тергӹмӹ кечӹ: 2 июльын 2020. Архивируйымы 3 июльын 2020 года.
  32. ↑ Население регионов России 2021. Тергӹмӹ кечӹ: 4 майын 2021. Архивируйымы 4 майын 2021 года.
  33. ↑ Продукция сельского хозяйства Республики Марий Эл в 2020 году. Тергӹмӹ кечӹ: 11 январьын 2022. Архивируйымы 17 июньын 2021 года.
  34. ↑ 1 2 Посевные площади расширяются: жителям Марий Эл не надо опасаться дефицита продовольствия. 25.04.2022. Тергӹмӹ кечӹ: 25 апрельӹн 2022. Архивируйымы 25 апрельӹн 2022 года.
  35. ↑ Итоги XVII Российской агропромышленной выставки «Золотая осень – 2015» (руш.). Министерство сельского хозяйства и продовольствия Республики Марий Эл (14 октябрьын 2015). Тергӹмӹ кечӹ: 19 ноябрьын 2024.
  36. ↑ Поголовье скота и птицы в Республике Марий Эл на 1 января 2021 года. Тергӹмӹ кечӹ: 11 январьын 2022. Архивируйымы 17 июньын 2021 года.
  37. ↑ Подведение итогов работы сельскохозяйственных предприятий и крестьянских фермерских хозяйств по производству молока в Республике Марий Эл. 07.04.2021. Тергӹмӹ кечӹ: 4 майын 2021. Архивируйымы 4 майын 2021 года.
  38. ↑ Посевные площади сельскохозяйственных культур по Республике Марий Эл под урожай 2020 года. Тергӹмӹ кечӹ: 11 январьын 2022. Архивируйымы 17 июньын 2021 года.
  39. ↑ Ход уборочной кампании 2020 в РФ по областям. Тергӹмӹ кечӹ: 4 майын 2021. Архивируйымы 4 майын 2021 года.
  40. ↑ Мониторинг плодородия почв Республики Марий Эл и пути его повышения. Тергӹмӹ кечӹ: 11 майын 2022. Архивируйымы 11 майын 2022 года.
  41. ↑ Людмила СУСЛОВА. Стало известно, сколько школ в Марий Эл готовы к учебному году (руш.) (19 августын 2019). Тергӹмӹ кечӹ: 25 июньын 2022.
  42. ↑ Рейтинг ТОП-500 лучших школ России 2021 - 2022 - полный список (руш.). Тергӹмӹ кечӹ: 25 июньын 2022. Архивируйымы 2 августын 2021 года.
  43. ↑ RAEX. Топ-10 школ республики Марий Эл (руш.). RAEX (21 сентябрьын 2021).
  44. ↑ Университет iSpring в Йошкар-Оле как поступить и сколько стоит обучение. www.marpravda.ru. Тергӹмӹ кечӹ: 25 июньын 2022. Архивируйымы 8 февральын 2022 года.
  45. ↑ Информационно-аналитические материалы по результатам проведения мониторинга деятельности образовательных организаций высшего образования 2015 года — Республика Марий Эл. Министерство образования и науки Российской Федерации. Тергӹмӹ кечӹ: 30 декабрьын 2015. Архивировано из оригинала 15 февральын 2016 года.
  46. ↑ Банк России выпускает в обращение памятные монеты из драгоценного и недрагоценного металлов. Тергӹмӹ кечӹ: 19 сентябрьын 2020. Архивируйымы 28 ноябрьын 2020 года.

Литература

  • Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
«https://mrj.ruwiki.ru/w/index.php?title=Мары_Эл_Республика&oldid=312094» гӹц нӓлмӹ