Вӹтлӓ

Ирӹкӓн энциклопеди Википеди гӹц материал
Вӹтлӓ
Хала лишнӹ Шарья ӓнгӹрХала лишнӹ Шарья ӓнгӹр
Характеристика
Кужыц 889 км
Бассейн 39 400 км²
Вӹдӹн роскотшы 255 м³/с
Вӹд йогы
Ӓнгӹр тӹнгӓлтӹш  
 • Вӓрлӓнӹмӓш Робяши сола шайылны
 • Кӱкшӹц 170 м
 • Координатвлӓ 58°20′31″ с. ш. 47°13′59″ в. д.GЯO
Ӓнгӹр ӓнг Чебоксарский вӹд перегӹмӹ вӓр
 • Кӱкшӹц 63 м
 • Координатвлӓ 56°25′00″ с. ш. 46°15′08″ в. д.GЯO
Вӓрлӓнӹмӓш
Вӹдӹм погымы система Чебоксарский вӹд перегӹмӹ вӓр → Йыл → Каспийский тӓнгӹж

Сӓндӓлӹк
Регионы Кировский область, Костромской область, Угарман область, Мары Эл
Код ГВР-шты 08010400112110000040564[1]
Номер ГКГН-шты 0006369
Вӹтлӓ (Приволжский федеральный округ)
Blue 0080ff pog.svg
исток
Blue pog.svg
устье
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Вӹтлӓ[2] (руш. Ветлуга; а. м. Вӱтла)[3] — Российӹн Европейский лаштыкшын покшалныжы йогышы ӓнгӹр, Йылын шалахай йогыжы. Кировский, Костромской дӓ Нижегородский кымдемвлӓштӹ, Мары Эл Республикӹштӹ йога[2].

Ӓнгӹрӹн кужыцшы — 889 км, вӹд погымы кымдыкшы — 39 400 км²[4]. Ик иштӹ покшал кытла вӹд кемӹжӹ — ӱлнӹ йогымы вӓрӹштӹ 255 м³/с. Шалахай сиржӹ лап ылеш, вургымлажы кӱкшӹ (100 м якте), шун ярелӓ (мергель) ошмаан ылеш. Вӹд йогыжы олен кеӓ, шукы пасна тошты вӹд вӓрвлӓ (старица) вӓшлиӓлтӹт. Йоген пырышы изи ӓнгӹрвлӓ: Нея, Кого Какша, Уста, Юронга — шалахайвлӓ; Вохма, Люнда — вургымлавлӓ. Тӹнг шотышты лым вӹд доно темеш. Кӹлмӹ тӹлзӹ (ноябрь) гӹц вӹдшор тӹлзӹ (апрель) якте и доно леведӓлтеш. Пыш доно ин кашташ лиэш. Вӹд кемӹ жепӹн пышвлӓ вӹд мычаш гӹц 700 уштыш якте каштын кердӹт. Вӹд мычашыжы тангыж гӹц 170 м нӓрӹ кӱшнӹрӓк ылеш[5].

Ӓнгӹр сирыштӹ Шарья дӓ Ветлуга халавлӓ, хала сӹнӓн Варнавино, Ветлужский (Костромской кымдем), Ветлужский (Нижегородский кындем), Красные Баки, Воскресенское посёлкывлӓ вӓрлӓнӓт. Шупашкар вӹдкычемӹн сирӹштӹжӹ, Вӹтлӓ ӓнгӹрӹн йоген пырымы вӓрӹштӹ, Йӱрнӹ хала сӹнӓн посёлок вӓрлӓнӓ. 2005-шӹ ин кӹлмӹ тӹлзӹн (ноябрь) 9-шӹ кечӹнжӹ Мары Эл Республикӹштӹ ӓнгӹр гыч кӹверӹм пачмы.

Вӹтлӓ сага ӹлӹшӹвлӓ ӹшкӹмӹштӹм рушла «ветлугаи» («ветлугай») — «вӹтлӓ мары» ӓль «вӹтлӓ марынвлӓ» маныт[6]. Кокшы шаяжы кымданрак шӓрлен, пӹтӓришӹжӹ шоэн веле вӓшлиӓлтеш.

Ӓнгӹрӹн лӹмжӹ тагынам и перви колышы ветлугозаврын лӹмӹшкӹжӹ пиштӹмӹ, тӹдӹм Анатолий Николаевич Рябинин Вӹтлӓ ӓнгӹр сирӹштӹ мон[7][8]. Вӹтлӓ ӓнгӹрӹн йогы вӓрӹштӹжӹ пермский жеп годшаш вятский ярусыштышы вулканын туфшы пӓлемдӓлтӹн, тӹдӹ 253,95 ± 0,06 млн и анзыц лин[9][10].

Лӹмӹн лимӹжӹ (этимологи)

Вӹтлӓ ӓнгӹрӹн лӹмжӹ мары шамак гӹц лӓктӹн: Вӱтла (алык мары диалект) ӓль Вӹтлӓ (кырык мары диалект) «шукы вӹдӓн» ынгылымашым рушангдымы, -га суффиксӹм привайымы доно ӹштӹмӹ, Свияга, Кокшага да тӹлец молы семӹнь[11].

Йоген пырышы изи ӓнгӹрвлӓ

  • 21 км: Сӹгӹрем ӓнгӹр (шалахай)
  • 27 км: Мелковка (вургымла)
  • 42 км: Шӹды (шалахай)
  • 60 км: Окна (вургымла)
  • 77 км: Инея (вургымла)
  • 80 км: Люнда (вургымла)
  • 85 км: Вӹжӹнг ӓнгӹр (шалахай)
  • 86 км: Икша (шалахай)
  • 105 км: Йырыҥ (Йӱроҥ)(шалахай)
  • 121 км: Ноля (шалахай)
  • 141 км: Перенга (шалахай)
  • 163 км: Швея (вургымла)
  • 187 км: Медяна вӹд йогы (вургымла)
  • 189 км: Янушка (вургымла)
  • 199 км: Лопшанга (вургымла)
  • 227 км: Беленькая (вургымла)
  • 239 км: Кундала (шалахай)
  • 245 км: Курдомка (вургымла)
  • 251 км: Нелидовка (шалахай)
  • 260 км: Мурановка (шалахай)
  • 265 км: Осиновка (шалахай)
  • 266 км: лӹмдӹмӹ, Анисимово сола ваштареш (шалахай)
  • 267 км: Лапшанга (вургымла)
  • 270 км: Ивановка (шалахай)
  • 284 км: Полевая Ляленка (шалахай)
  • 294 км: Ужгур (вургымла)
  • 304 км: Мальцевка (шалахай)
  • 310 км: Шуда (вургымла)
  • 315 км: Елгаевка (шалахай)
  • 320 км: Пижуг (вургымла)
  • 343 км: Старица (шалахай)
  • 352 км: Вол (вургымла)
  • 389 км: Кумышевка (шалахай)
  • 392 км: Красница (вургымла)
  • 393 км: Юрьевка (шалахай)
  • 401 км: Изи Какша (шалахай)
  • 403 км: Кугу Какша (Какша) (шалахай)
  • 411 км: Луданга (шалахай)
  • 420 км: Чадра (шалахай)
  • 427 км: лӹмдӹмӹ, Алешиха сола ваштареш (шалахай)
  • 434 км: Нея (шалахай)
  • 447 км: Кугу Якшан (шалахай)
  • 459 км: Кугу Ичма (шалахай)
  • 467 км: Павловица (шалахай)
  • 483 км: Кугу Утрас (вургымла)
  • 495 км: Карцеуха (вургымла)
  • 507 км: лӱмдымӧ (вургымла)
  • 510 км: Шарьинка (шалахай)
  • 530 км: Кугу Шанга (шалахай)
  • 548 км: Истомка (шалахай)
  • 558 км: Нюрюг (шалахай)
  • 566 км: Шистом (вургымла)
  • 569 км: лӹмдӹмӹ, Бережок сола сага (вургымла)
  • 575 км: Петровский Фёрдос (вургымла)
  • 588 км: Уржунка (шалахай)
  • 589 км: Белый Фёрдос (вургымла)
  • 594 км: Пыщуг (вургымла)
  • 602 км: Пызмус (вургымла)
  • 637 км: Шайма (вургымла)
  • 643 км: Жильская Шайма (вургымла)
  • 662 км: Якшан (шалахай)
  • 674 км: Лёком (вургымла)
  • 681 км: Сырденка (шалахай)
  • 682 км: Вохма (вургымла)
  • 692 км: Шортюг (шалахай)
  • 722 км: Калюг (вургымла)
  • 726 км: Луптюг (вургымла)
  • 736 км: Берёзовка (вургымла)
  • 748 км: Лаптюжка (шалахай)
  • 751 км: Паозер (шалахай)
  • 776 км: Чахловка (шалахай)
  • 798 км: Чернушка (вургымла)
  • 816 км: Ачуг (шалахай)
  • 818 км: Матюг (вургымла)
  • 825 км: лӹмдӹмӹ, Берёзовка сола сага (шалахай)
  • 839 км: Матюг (вургымла)
  • 840 км: Даровка (шалахай)
  • 869 км: Быстрая (шалахай)

Галерей

Примечани

  1. Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 10. Верхне-Волжский район / под ред. В. П. Шабан. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 528 с.
  2. 1 2 Ветлу́га // Словарь названий гидрографических объектов России и других стран — членов СНГ / под ред. Г. И. Донидзе. — М.: Картгеоцентр — Геодезиздат, 1999. — С. 88. — ISBN 5-86066-017-0.
  3. А. А. Зализняк. Ве́тлу́га / Топонимы и этнонимы / Акцентологический словарь имён собственных // Древнерусское ударение: Общие сведения и словарь / отв. ред. Анна А. Зализняк. — 2-е изд., расширенное и переработанное. — М.: Издательский Дом ЯСК, 2019. — С. 727.
  4. Ветлуга : [руш.] / verum.wiki // Государственный водный реестр : [арх. 15 октября 2013] / |Минприроды России. — 2009. — 29 марта.
  5. Лист карты O-38-59-D — ФГУП «ГОСГИСЦЕНТР»
  6. Странные монстры реки Ветлуги (руш.). www.liveinternet.ru. Тергӹмӹ кечӹ: 2 декабрьын 2025.
  7. Какие существа населяли территорию Нижегородского края до появления динозавров (руш.). Тергӹмӹ кечӹ: 2 декабрьын 2025. Архивируйымы 25 августын 2017 года.
  8. Современность. Ветлугазавр (руш.). Беляна баковская. Тергӹмӹ кечӹ: 2 декабрьын 2025. Архивируйымы 30 августын 2017 года.
  9. Davydov V. I. et al. Radioisotopic and biostratigraphic constraints on the classical Middle-Upper Permian succession and tetrapod fauna of the Moscow syneclise, Russia (англ.). pubs.geoscienceworld.org (29 апрельӹн 2020). Тергӹмӹ кечӹ: 2 декабрьын 2025. Архивируйымы 23 январьын 2022 года.
  10. На севере европейской части России найден вулканический туф (руш.). scientificrussia.ru (31 июльын 2020). Тергӹмӹ кечӹ: 2 декабрьын 2025. Архивируйымы 13 августын 2020 года.
  11. Поспелов, Евгений Михайлович. Географические названия России: топонимический словарь. — Москва: АСТ; Астрель, 2008.. — С. 96. — 523 с. — ISBN 978-5-17-054966-5.

Литература

  • Загумённов В. А. На истоках Вятки, Камы и Ветлуги: Физико-географический очерк / Фотографии к первому разделу сделаны К. А. Селивановским, ко второму и третьему — автором. — Киров: Кн. изд-во, 1957. — 68 с. — 5000 экз.
  • Белоусов А. В., Морохин Н. В. По реке Ветлуге. — Нижний Новгород: Литера, 2012. — 280 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-905163-12-8.
  • По реке Ветлуге: Атлас-путеводитель / Сост. Н. В. Морохин. — Нижний Новгород: ВАГП, 2014. — 36 с.
  • Ветлуга (река) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  • Ветлуга // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.