Шошым

Ирӹкӓн энциклопеди Википеди гӹц материал
Шошым
Тӹлзӹ Март, Апрель дӓ Май
Рӓдӹ семӹнь анзыцшы Тел
Изображени
Рӓдӹ семӹнь пакылашы Кӓнгӹж
Мӹнгешлӓ Шӹжӹ[d]
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа
Шошым картин
Шӹргӹ март тӹлзӹн

Шошым (руш. Весна) — идӓлыкын нӹл жепшӹ гӹц иктӹжӹ, тел гӹц кӓнгӹжӹш ванжымы жеп. Шошым тӹнгӓлмӹ дӓ мычашым пӓлемдӹмӹ сакой йӧн улы, нӹнӹ вӓрӹштӹшӹ игечӹ, культура дӓ овуцалан келшӹшӹн айыртемӓлтӹт. Кынам Йыдпелвел полушариштӹ шошым, Кечӹвӓлвелӹштӹ шӹжӹ шалга дӓ анешлӓ.

Этимологи

«Весна» руш шамак тошты индоевропейский негӹцӓн ылеш дӓ лит. vasarà vasarà «кӓнгӹж», латышла латв. pavasaris, др.-инд. vasantás «шошым», vasar «анзыц» доно лишӹл ылеш[1].

Шошым календарь

Левитан И. И. Март. 1895. Третьяковский галерей, Москва

Кым тӹлзӹ гӹц шалга: Йыдпелвел полушариштӹ — ӱӓрня тӹлзӹ, вӹдшуа дӓ шага тӹлзӹ, Кечӹвӓлвелӹштӹ — йӹдӹм тӹлзӹ, похыро тӹлзӹ дӓ кӹлмӹ тӹлзӹ.

Шошым — ванжымы жеп, тӹнӓм кечӹн валгыды жепшӹ пӓлӹнок кужемеш, йӹр ылшы средашты температура куза дӓ ӹлӹшӹ существавлӓн дӓ кушкышвлӓн пӧрттӱ ӹлӹмӓшӹштӹ у вим нӓлеш.

Славянвлӓ тенге шаненӹт, «шошым — Благовещени гӹц Купальница якте»[2]. Благовещени — шошым толмым шижтӓрӹшӹ остатка тел айо ылын[3], вет ти кечӹн «шошым телӹм сӹнген»[4].

Тошты пасхаливлӓштӹ шошымым тенге анжыктенӹт:

Весна наричется яко дева украшена красотою и добротою, сияюще чудно и преславне, яко дивитися всем зрящим доброты её, любима бо и сладка всем, родится бо ся всяко животно в ней радости и веселия исполнено. Сицева есть весна.

Шошым игечӹ

Метеорологвлӓ утларакшым нӹл жепӹм пӓлемдӓт: шошым, кӓнгӹж, шӹжӹ дӓ тел. Нӹнӹ каждый тӹлзӹн ик лады температурыжы доно пӓлӹмӹ лит, тенгеок каждый жеп кым тӹлзӹ шыпшылтеш. Сек шокшы кым тӹлзӹ — кӓнгӹж, сек ӱштӹ — тел, а нӹнӹ лоштышы жепшӹ — шошым дӓ шӹжӹ. Седӹндон игечӹ шот доно шошым сакой вӓрвлӓштӹ сакой жепӹн тӹнгӓлеш.

Российӹштӹ шошым игечӹ вашталтмы доно толын шалга, кынам суткашты южын ик лады температурыжы +0 °С гӹц кӱшнӹ лиэш. Российӹн кечӹвӓлвел кымдемвлӓштӹжӹ шошым шӹжӹ доно икань (субтропика игечӹ, климатический тел уке). Российӹн средний полосаштыжы, тӹнг шотышты, шошым март тӹлзӹ мычашын тӹнгӓлеш. Ӱштӹ игечӓн вӓрвлӓштӹ шошым тенгеок шӹжӹ доно икань (климатический кӓнгӹж уке, субарктический игечӹ шалга).

Европын шукы лаштыкыштыжы (Великобритани дӓ молы) тенгеок Йыдпелвел Америкӹштӹ шошым тӹлзӹлӓн март, апрель дӓ май шотлалтыт[5][6]. Ирландиштӹ гаэльский календарьлан келшӹшӹн, шошым тӹлзӹвлӓлӓн февраль, март дӓ вӹдшу шотлалтыт[7][8][9][10]. Швециштӹ метеорологвлӓ шошым тӹнгӓлтӹшлӓн кечӹн ик лады температурыжы 0°С гӹц когорак шӹм кечӹ пачелӓ лимӹм шотлат, седӹндон шошым толмы кечӹ кымдемӹштӹшӹ кымдык дон кужыц доно кӹлдӓлт вашталтеш[11].

У Зеландиштӹ[12] дӓ Австралиштӹ[13], шошым утларакшым 1 сентябрьӹн тӹнгӓлеш дӓ 30 ноябрьын пӹтӓ.

Шошымын айыртемжӹ (фенологический шошым)

Россий кымдыкышты шошым фенологим шӹрен «пӧрттӱн ӹлӹжмӹжӹ» доно кӹлдӓт: кушкышын кушкаш тӹнгӓлмӹжӹ (вегетаци), кеквлӓн пӧртӹлмӹштӹ, зверьвлӓн амален кӹньӹлмӹштӹ доно пӓлемдӓт.

Шӹмлӹшӹ авторвлӓ шошымын фенологический пӓлӹвлӓжӹм, шошымын тӹнгӓлмӹжӹм дӓ пӹтӹмӹжӹм и йӹде вашталтшы пӧрттӱ гач анжаш предлагаят. Тенге, шошымын толмыжым шокшы кечӹн лымым шылаташ тӹнгӓлмӹжӹ гӹц шотлаш предлагаят, нырышты пӹтӓри цӓрӓ вӓрвлӓ кайыт, олтыдымы здани левӓшвлӓштӹ ивлӓ кечӓлтӹт, йыдым изи ӓнгӹр ак кӹлмӹ, кушкышвлӓн ӓль пасна пушӓнгӹн, шудын тӓрвӓнӹмӹжӹ доно тӹшлӓт. Шошымын фенологический пасна пӓлӹжӹ уке, вет кымдемвлӓн пӧрттӱ игечӹштӹ пишок айыртемӓлтшӹ: тенгелӓ раскыдын каеш, шошым техень вӓрвлӓш толеш, кышты телшӹ лым леведӹш ак лиӓлт ӓль вӹдкорнан (сосудистый) кушкышвлӓ уке ылыт[14].

Тидӹм шотыш нӓлӹн, шошымын фенологический пӓлӹвлӓжӹ гишӓн иктӓ-махань кымдем ӓль пӧрттӱ объект шотышты веле попаш лиэш.

Шошым культурышты

Сем

Классика

  • Антонио Вивальдин «Идӓлыкаш жеп / Времена года» цикл гӹц Концерт № 1: Часть 1: Аллегро (инф.), Часть 2: Ларго (инф.), Часть 3: Аллегро (инф.)
  • Пётр Ильич Чайковский. «Идӓлыкаш жеп / Времена года» фортепиано цикл: 3 № Март «Тьырин мырыжы»; 4 № Вӹдшу «йӹлгӓ пеледӹш»; 5 № Ага «Ош йыдвлӓ»
  • Эдвард Григ. «Шошым» фортепиано пьеса
  • Самуил Моисеевич Майкапар. «Шошым» фортепиано пьеса
  • Сергей Васильевич Рахманинов. Ф. Тютчевӹн лыдышыжылан «Шошым вӱдшуа» романс, «Шошым» кантата
  • Николай Андреевич Римский-Корсаков. «Лым ӹдӹр» оперӹштӹ геройвлӓ логӹц иктӹжӹ

Весӹ

«Бутырка» группын «Запахло весной» мырыжын припевшӹ

Запахло весной, метелям отбой,
Хозяин седой, ворота открой,
Запахло весной, боль снимет рукой,
Знакомой тропой, вернусь я домой!

  • «Кино» — «Шошым» («Это не любовь» альбом, 1985)
  • «Вопли Видоплясова» — «Шошым» (1997 иӓш «Музіка» альбом)
  • Валерий Миляев — «Шошымшы танго» (С. ден Т. Никитинвлӓ мырат)

Кинематограф

  • Шошым — 1947 иӓш советский музыкальный комеди.
  • Заречный ӧлицӓштӹ шошым — 1956 иӓш советский сӹлнӹ фильм.

Изобразительный искусство

  • Шошым (Боттичеллин картинжӹ)
  • Шошым (Пластовын картинжӹ)

Поэзи

  • Шӹргӹштӹ шошым (1956), Шошымшы и жепӹн (1931), Март (1947), И кемӓш (1916) — Борис Пастернакын лыдышвлӓжӹ

Примечани

  1. ↑ весна, этимология весна, весна этимология и происхождение « Этимологический словарь русского языка. Фасмер Макс (online онлайн версия) « Русский язык « Classes.ru. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 5 ноябрьын 2025.
  2. ↑ Чичеров, 1957, с. 15.
  3. ↑ Коринфский, 1901.
  4. ↑ Даль, 1880.
  5. ↑ Spring. Glossary of Meteorology. Тергӹмӹ кечӹ: 5 ноябрьын 2025. Архивируйымы 26 мартын 2021 года.
  6. ↑ Met Office: Spring. Тергӹмӹ кечӹ: 5 ноябрьын 2025. Архивируйымы 22 мартын 2021 года.
  7. ↑ Sean Moncrieff: ‘When does spring start? I don’t know and neither do you’, The Irish Times. Дата обращения: 5 ноябрьын 2025.
  8. ↑ Get ready for the seasons in Ireland. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 5 ноябрьын 2025.
  9. ↑ Column: When does spring really start? Let's clear this is up once and for all., TheJournal.ie. Дата обращения: 5 ноябрьын 2025.
  10. ↑ The first day of Spring – the Spring Equinox ... or is it? (13 мартын 2014). Тергӹмӹ кечӹ: 5 ноябрьын 2025. Архивируйымы 7 июньын 2020 года.
  11. ↑ Sweden braces for warm spring weather - The Local (англ.). web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 5 ноябрьын 2025.
  12. ↑ POLL: Do you want the dates of our seasons changed? (англ.). WeatherWatch.co.nz. Тергӹмӹ кечӹ: 5 ноябрьын 2025.
  13. ↑ Climate Glossary - Seasons. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 5 ноябрьын 2025.
  14. ↑ Селезнёв В. В. Фенология в пчеловодстве. Медоносные растения. Тергӹмӹ кечӹ: 5 ноябрьын 2025. Архивируйымы 4 июльын 2012 года.

Литература

  • Весна // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880. — Т. 1.
  • Весна : [арх. 3 январьын 2023] // Великий князь — Восходящий узел орбиты [Электронный ресурс]. — 2006. — С. 206. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 5). — ISBN 5-85270-334-6.
  • Забелин И. Е. Домашний быт русских царей в XVI и XVII столетиях. — М.: АСТ, АСТ Москва, Транзиткнига, 2005. — С. 162. — 1136 с. — (Классическая мысль). — ISBN 5-9578-2773-8.
  • Петров В. В. Весна в жизни леса / АН СССР; Отв. ред. д.б.н. Н. П. Соколова; Художник М. М. Бабенков. — М.: Наука, 1981. — 144, [10] с. — (Человек и окружающая среда). (обл.)
  • Коринфский А. А. Сказ о Благовещении // Народная Русь : Круглый год сказаний, поверий, обычаев и пословиц русского народа. — М.: Издание книгопродавца М. В. Клюкина, 1901. — С. 190—197.
  • Чичеров В. И. Зимний период русского народного земледельческого календаря XVI – XIX веков. — М.: Издательство Академии Наук СССР, 1957. — 237 с.

Ссылкывлӓ

«https://mrj.ruwiki.ru/w/index.php?title=Шошым&oldid=314980» гӹц нӓлмӹ