Тел

Ирӹкӓн энциклопеди Википеди гӹц материал
Тел
Рӓдӹ семӹнь анзыцшы Шӹжӹ[d]
Мӹнгешлӓ Кӓнгӹж
Тӹлзӹ Декабрь, Январь дӓ Февраль
Зимнее изображение
Рӓдӹ семӹнь пакылашы Шошым
Изображени
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Тел (руш. Зима, праславян *zima гӹц, тидӹжӹ индоевропейский *-gheim-/-ghim-/-ghoim- важ гӹц лӓктӹн — «ӱштӹ/юр/лым жеп») — идӓлыкын нӹл жепшӹ гӹц иктӹжӹ, шӹжӹ дон шошым лошты.

Имӓн шӹргӹ телӹм
Тел пӧрттӱ
Болгариштӹшӹ Шипка перевал телӹм
Темзаштышы ӱштӹ йӓрмингӓ, 1683

Идӓлыкыштышы ти жепӹн тӹнг пӓлӹкшӹ — Мӱлӓндӹн шукы кымдемӹштӹжӹ со изи температура (Цельси доно 0 градус гӹц ӱлнӹ). Шӹренок лым лымеш дӓ мӱлӓндӹ вӹкӹ вазеш.

Идӓлык жепӹн вашталтмыжы Мӱлӓндӹ пӧрдмӹ шӹдӹрӹн (осьын) эклиптика плоскость докы кыце тӹрӹнялтмӹжӹ доно кӹлдӓлтеш.

Астрономи тел

Астрономи тел планета вӹлнӹ телӹм Кечӹ сек ӱлнӹ ылмы вырт гӹц шошым кечӹ дон йыд икань кытан лимӹ вырт якте шыпшылтеш[1], вес семӹньжӹ, Мӱлӓндӹн Йыдпелвел пелешарыштыжы — 21-22 декабрь гӹц 20-21 март якте, Кечӹвӓлвел пелешарыштыжы — 20-21 июнь гӹц 22-23 сентябрь якте[2]. Пасна ивлӓн Мӱлӓндӹ вӹлнӹ техень, кечӹ сек ӱлнӹ ылмы дӓ кечӹ дон йыд икань кытан лимӹ, астрономи выртвлӓ лач ик жепӹнок агыл, но седок ик сутка лошты лит.

Календарь тел

Календарь тел астрономи тел гӹц анзыц тӹнгӓлеш. Кым тӹлзӹ гӹц шалга: Йыдпелвел пелешарышты тидӹ тел тӹлзӹ, шартял тӹлзӹ дӓ поран тӹлзӹ, Кечӹвӓлвелӹштӹ — пеледӹш тӹлзӹ, шӹрхӓ тӹлзӹ дӓ сарла тӹлзӹ[2][3].

Тел игечӹ (климат тел)

Ти кымдемӹштӹ сек изи темературан идӓлык жеп ылшы телӹн кужыцшы географи кымдык (широта), Мӱлӓндӹ Кечӹ дорц маняры мӹндӹрнӹ ылмы, юр дӓ лым маняры вацмы, тангыж йогывлӓ докы маняры лишӹл ылмы дӓ т. м. доно кӹлдӓлтӹн айыртемӓлтеш. Географи кымдык экватор докы маняры лишылрӓк, тел тӹнӓрӹ кӹтӹкрӓк. Субтропик кымдыквлӓштӹ тел 1-2 тӹлзӹ шыпшылт кердеш, умеренныйвлӓштӹ — 3-4, полярныйвлӓштӹ — 6-7 дӓ утларак тӹлзӹ, а тропик кымдыквлӓштӹ тенге ынгылымы тел ак ли[2].

Климатым шӹмлӹшӹвлӓ шотлат: тел воздухын суткаштышы икпоратка температурыжы Цельсин ноль градус гач ӱлӹкӹлӓ ванжымыжы паштек тӹнгӓлеш. Российӹштӹшӹ кымдемвлӓштӹ ти жеп икань агыл: тел игечӹ сек ирӹ сентябрь мычашты тӹнгӓлеш (Якути), сек вара — январь тӹнгӓлтӹшты (Краснодар край). Покшал полосашты суткаштышы икпоратка температура ноль градус гач со ганьок ноябрьын кокшы пелӹштӹжы ванжа.

Кечӹ дорцынла Мӱлӓндӹ вӹкӹ ви (энерги) маняры толмы доно анжаш гӹнь, телшӹ Кечӹн сек ӱлнӹ лимӹжӹ (21-22 декабрь) — идӓлыкышты сотыгечӹ сек чӹдӹ цӓш ылман кечӹ тел жеп кӹдӓлнӹ лишӓшлык[4][5]. Дӓ цилӓ декабрь — сек пӹцкемӹш тӹлзӹ. Но температурын инерци доно вараш кодын вашталтмыжы велдӹк тел игечӓт шӹкӓлӓлтеш, ӱкшӹктӓш ак цӓрнӹ, дӓ телӹн кого ӱштӹ жепшӹ со ганьок Кечӹн сек ӱлнӹ ылмыжы паштек икманяр ӓрня гӹц веле толеш.

Йыдпелвел пелешарышты сек ӱштӹ тӹлзӹ со ганьок январь ылын (тангыж сирвлӓштӹ, тангыж кого температура инерциӓн ылмыжы велдӹк, сек ӱштӹ тӹлзеш шӹренок февраль шотлалтын). Но 1981—2010 ивлӓштӹшӹ у нормывлӓ доно сек ӱштӹ тӹлзӹ андакшы семӹнь январь агыл, а февраль ылеш.

Идӓлыкыштышы тел жепӹн утларакшы кужы йыдвлӓ лит.

Юж кымдемвлӓштӹ тел лым сек шукы вацмы доно, тенгеок воздухын относительный манмы вӹдӹжгӹжӹ кужы жеп шалгымы дӓ кӱкшӹ ылмы доно айыртемӓлтеш. Тидӹжӹ со кишӹ лым велдӹк ӓль лымшы кого лым дӓ тӹдӹлӓн парланаш пудымы изи температура велдӹк лиэш. Поран гишӓн шӹренок транспорт шалга, кыдал ак керд. Ӱштӹ тел игечӹ годым алмаз пырак (иӓн имвлӓ) лиэш, тидӹ воздухышты пиш тыгыды и пӹрцӹк (кристалл) гань пингӹдӹ вӹдӹжгӹ (осадки) ылеш[6].

Метеорологвлӓ телӹм тенгежӹ кым йишеш шелӹт: пышкыды (ливӹ, утларак ливӹ игечӓн лиэш), лыман (лым шукы вазеш, но кого ӱштӹ ак ли) дӓ ӱштӹ.

Российӹштӹ тел игечӹ

Российӹн шукы кымдемӹшкӹжок тел йыдпелвел-ирвел гӹцлӓ толеш. Якутиштӹ, Чукоткышты дӓ Красноярск крайын йыдпелвелнӹжӹ игечӹ тел жепӹш сентябрь мычашток — октябрь тӹнгӓлтӹшток ванжа. Оймякон якут солашты («ӱштӹ полюсвлӓ» логӹц иктӹжӹ) сентябрьӹн хоть-махань кечӹнжӹ суткаштышы икпоратка температура ноль гӹц ӱлӹкӹ лин кердеш: тенге, шамак толшы, 2001 ин суткаштышы икпоратка температура 0 °C гач 13 сентябрьӹн соэшок ванжен. Оймяконышты тидӹ вӓк август мычашток лин кердеш: 2016 ин 28 августын, 1985 ин 29 августын, 1969 ин 31 августын. 1962 дӓ 1984 ивлӓн ти солашты идӓлыкыштышӹ пӹтӓртӹш ливӹ кечӹ 22 сентябрьӹн ылын.

Ноябрь тӹнгӓлтӹшеш тел сӓндӓлӹкнӓн Азиштӹшӹ цилӓ кымдемӹшкӹжок толеш (Курил островвлӓ, Приморье дӓ Хабаровск крайын кечӹвӓлвел кымдемвлӓжӹ гӹц пасна, тӹштӹ лишнӹ тангыж ылмы гишӓн игечӹ икманяры пышкыдырак; тенгеок Байкалын кечӹвӓлвел сиржӹ, Сибирьӹн кечӹвӓлвелжӹ дӓ Алтай край гӹц пасна).

Финляндиштӹ тел

Российӹн покшал полосаштыжы шӹжӹ кӹдӓл гӹц яжонок ӱкшӹктӓш тӹнгӓлеш (14 октябрь — Йымым Шачыктышы Пиш Святой Ӹдӹрӹн Леведмӹ айожы, ӓль Похыро; ти кечӹ гӹц игечӹ ӹнянӹн тел векӹ сӓрнӓлтеш манын шотлат). Икшӹ яжо ӱштӹ (йыд йӹде −5..-7 °C якте) Российӹн покшал полосашкыжы тӹнг шотышты октябрьын кокшы пелӹштӹжӹ толеш. Ти жепӹн сотыгечӹн температура эче когоракок кодеш (+15 °C якте). Иктӓ октябрь мычаш гӹц лым лымаш тӹнгӓлеш — пӹтӓри начкы (юр яре) дӓ шӹрӓш гань, вара (температура валымы семӹнь) пингӹдӹ веле. Ти жеп кытларакынок (октябрьын пӹтӓртӹш — ноябрьын тӹнгӓлтӹш числавлӓштӹ) мӱлӓндӹм пӹтӓриш лым леведеш, вӹд вӹлнӹ сир тӹр мычкы вӹцкӹж и нӓлеш, ӹлӹшӹ пӧрттӱ тырла, тел ом доно амален колта. Тенге гӹнят ӱштӹвлӓ эче когоок агылеп, соок ак шалгеп дӓ шӹренок ливӹ игечӹ доно вашталтыт, тидӹжӹ ноябрьын икшӹ пелӹштӹжӹ атлантика циклонын сек кого виӓн ылмыжы доно кӹлдӓлтеш. Ноябрьын кокшы пелӹжӹ кытлаштырак — ноябрь мычашты содыки тел игечӹ толеш. Температура седок ноль гӹц ӱлнӹ лиэш, тир корны пачылтеш (мӱлӓндӹ вӹлнӹ лым со киӓ).

Южнам ти жеп гӹц карангмашат лиэш: юж инжы тел ӓль утлаок андак (октябрь мычашты −1993, 2016), ӓль мӹнгешлӓ, утлаок вара (декабрь мычашты — 2015, январь кӹдӓлнӹ — 2007, 2012, 2014, 2018) толын, ӓль мӱландӹ вӹлнӹ соэшок вацшы лым цӹлт ак ли (2008, 2019).

Тел (Альфонс Муха, 1896)

Халык календарь, негӹцеш пӧрттӱштӹ ма ӹштӓлтмӹм нӓлӹн, тел толмым кӹлмӹктӓш тӹнгӓлмӹ доно, а эртӹмӹм лым шылаш тӹнгӓлмӹ доно кӹлдӓ.

Идӓлыкыштышы фенологи жеп доно тел 111 кечӹ нӓрӹ шыпшылтеш (17 ноябрь гӹц 7 март якте). Кым кӹтӹк жепеш (подсезонеш) шелӓлтеш. Тенге шелӓлтмӹн ик вариантшӹ:

  • тел тӹнгӓлтӹш — 35 кечӹ (17 ноябрь — 22 декабрь);
  • тӹнг (креной) тел — 55 кечӹ (22 декабрь — 15 февраль);
  • тел сӓрнӓлтӹш (шошым анзыцшы жеп) — 21 кечӹ (15 февраль — 7 март).

Тел тӹнгӓлтӹш тенгеок шӹжӹн пӹтӓртӹш кӹтӹк жепшӹ семӹнят анжалт кердеш.

Тел тӹнгӓлтӹшӹм (пӹтӓришӹ тел кечӹвлӓм) южнам тел анзыцшы жеп манын кердӹт, тенгежӹ кымдан пӓлӹмӹ ынгылымашты тел анзыцшы жеп — тидӹ анзыцшы идӓлык жепӹн, шӹжӹн, пӹтӓртӹш жепшӹ (ноябрьын икшӹ пелӹжӹ).

Южнам тенге шотлат: тел тӹнгӓлтӹш 35 кечӓн агыл, а 25 кечӓн веле лиэш дӓ 17 ноябрь гӹц агыл, а 27 ноябрь гӹц тӹнгӓлеш[7]. Шошым анзыцшы жеп гӹнь, юж источник доно, 7 март якте агыл, а 17 март якте шыпшылтеш.

Пасна культурывлӓштӹ телӹн цикшӹ (тӹнгӓлтӹш дон мычашыжы)

Российӹштӹ шотлат: тел 1 декабрьын тӹнгӓлеш, ӓль вес семӹньжӹ, тел жеп, эче андакок пӓлдӹртӹмӹ семӹнь, календарь тел доно икань лиэш.

Йыдпелвел Америкӹштӹ, эче андакок пӓдӹртӹмӹ семӹнь, тел астрономи тел доно икань лиэш: тел Кечӹн сек ӱлнӹ ылмыжы гӹц тӹнгӓлеш дӓ шошым кечӹ дон йыдын икань кытан лимӹштӹ доно пӹтӓ.

Тел тӹнгӓлмӹм тел Кечӹн сек ӱлнӹ ылмы кечӹ доно, ӓль, вес семӹньжӹ, астрономи тел тӹнгӓлтӹш доно, кӹлдӹмӓш Христос Шачмы дӓ У и айовлӓм дӓ нӹнӹн доно икань лишӹ мары верӓ айовлӓм эртӓрӹмӹ овуцаэшӓт пингӹдемӹн.

XVIII курым якте Москва кугижӓншӹштӹ телӹм Христосын Шачмы кечӹжӹ гӹц (25 декабрь) Йымым Шачыктышы Пиш Святой Ӹдӹрлӓн пурым увертӓрӹмӹ (Благовещени) кечӹ якте (25 март) шыпшылтшеш шотленӹт. Идӓлыкын каждый жепӹштӹжӹ, кыце шотленӹт, 91 сутка дӓ цӓшӹн пел церпетшӹ (шӹм минут дӓ пелӹ) ылын[8].

Тел шотышты руш халык пӓлӹвлӓ

Пӹсӹн ливӹктӓ — кужы ӱштӹ лиэш. Телӹм кукшы дӓ ӱштӹ — кӓнгӹжӹм кукшы дӓ шокшы. Телӹм поранан — кӓнгӹжӹм юран. Тел мычкы пӧрш шукы — кӓнгӹж шулыклан нелӹ лиэш. Лыман тел яжо шуды кушшашлыкым сӧрӓ. Телӹм кечӹ йӹр крӱгӓ лиэш — игечӹ худаэмеш.

Тел ливӹ — кӓнгӹж юалгы. Тел ӱштӹ — кӓнгӹж шокшы. Тел лыман — кӓнгӹж юран. Тел пиш ӱштӹ — кӓнгӹж пиш шокшы. Телӹм лым келгӹ — кӓнгӹжӹм шурны кӱкшӹ. Телӹм лым уке — кӓнгӹжӹм киндӹ уке. Шукы лым — шукы киндӹ. Лым келгӹ — шурны яжо. Пӹлвлӓ мардеж ваштареш кеӓт — лым лиэш. Телӹм шӹдӹрвлӓ когон йӹлгӹжӹт — кого ӱштӹ лишӓшлык. Кок пачаш ылшы окня шершӓнгӓш тӹнгӓлеш — эче утларак ӱкшӹктӓ. Телӹм шӹргӹ шужга — ливӹктӹмӹм вычы. Коти камака вӹлнӹ — кого ӱштӹ лишӓшлык; коти седӹрӓ вӹлнӹ — ливӹктӹшӓшлык. Телӹм ӧрш окня лӹвӓлнӹ тьогымакта — ливӹктӹшӓшлык. Оравивлӓ цуцан тьогымактат — ливӹктӹшӓшлык. Карак дон цӓнгӓвлӓ нерӹштӹ доно кечывӓлвекӹлӓ шӹнзӹт — ливӹктӹшӓшлык, йыдпелвекӹлӓ — ӱштӹ толшашлык.

Покшым – лым толшашлык. Пӹсӹн ливӹктӓ – кӓнгӹжӹм юр чӹдӹ лиэш. Тел тӹнгӓлтӹшӹн кого лым лымын – кӓнгӹж тӹнгӓлтӹшӹн кого юр лиэш. Йыдым пӧршӓнгӹн – сотыгечӹн лым ак ли. Телӹм пӧрш шукы – кӓнгӹжӹм лыпш шукы. Сотыгечӹн йожтышы лыман поран йыдым кого ӱштӹ лишӓшлык гишӓн шижтӓрӓ. И когон шелӹштӓлтеш – кого ӱштӹ лиэш. Шалдыра лым пӹрцӹвлӓ вилӹт – ливӹктӹшӓшлык. И шимӓлген, шӹргӹ шужга — ливӹктӹмӹм вычы[9].

Тел гишӓн руш халык шаявлӓ

  • Тел шӹргӹштӹ веле агыл, а мӓмнӓн нернӓ вӹлнӓт мадеш.
  • Телӹм калявонгым качкам ыльы, дӓ лым келгӹ.
  • Телӹм тылыпым цилӓн яратат.
  • Тел вуй сӓкен мытька, кӓнгӹж тӧргӹшдон кыргыжеш.
  • Тел кечӹ варашӓвӓ гань: сотемдӓрӓ, дӓ ак ӹрӹктӹ.
  • Тел кечӹ оравин тӹргештӹмӹжӹ нӓрӹ веле.

Тел гишӓн мары халык шаявлӓ

  • Тел ак тол ылгецӹ, кӓнгӹж шалга.
  • Тел кужы, мӧскӓлӓ лапам шыпшын ӹлӓш ак ли.
  • Тел эртен, ыжгажым выжала.
  • Телӹм аравам йӓмдӹлӹ, кӓнгӹжӹм — тирӹм.
  • Телӹм жеп кужын шыпшылтеш.
  • Телӹм кӓнгӹжеш йӓмдӹлӹ, кӓнгӹжӹм — телеш.

Тел шотышты кырык мары халык пӓлӹвлӓ

  • Похыро кечӹн аяран лиэш гӹнь, тел ӱштӹ лиэш.
  • Тум эхель шукы шачеш гӹнь, тел ӱштӹ лиэш.

Эдем йӹр ылшы ӹлӹмӹ вӓрлӓн яжом ӹштӹмӓш

Жеп йӧнӓн агыл гӹнят, тел эдем йӹр ылшы ӹлӹмӹ вӓрлӓн яжом ӹштӓ.

  • Йыдпелвел кымдыквлӓштӹ ылшы ире вӹдӓн ӓнгӹр дон йӓрвлӓ шукыжы годым вим лым гӹц нӓлӹт.
  • Тел жепӹн изи температура шукы йиш лӱдӹшлӓ дӓ ядан шӹнгӓ-капшангылан, авалянен (шӹдӹрнен) каштшылан, кушкыш дон микроорганизмлӓн пашашышты ӓль ӹлӓшӹштӹ ак пу.
  • Пӹтӓртӹш и эпоха жепӹн толшы ӱштӹ (лачшым, тел) игечӹ эдемлӓн дӓ технологилӓн пӹсӹн виӓнгӓшӹштӹ палшен.

Кымдан пӓлӹмӹ тел айовлӓ

Примечани

  1. ↑ Making government services easier to find | USAGov (англ.). answers.usa.gov. Тергӹмӹ кечӹ: 11 декабрьын 2025.
  2. ↑ 1 2 3 БРЭ, 2008.
  3. ↑ When does Autumn start? Defining seasons (20 сентябрьын 2012). Тергӹмӹ кечӹ: 2 декабрьын 2025. Архивируйымы 23 февральын 2013 года.. In When does Autumn start? Defining seasons. Retrieved 20 December 2012
  4. ↑ Ball, Sir Robert S. Elements of Astronomy(неопр.). — London: The MacMillan Company, 1900. — С. 52. — ISBN 978-1-4400-5323-8.
  5. ↑ Heck, Andre. Organizations and strategies in Astronomy Volume 7(англ.). — Springer, 2006. — P. 14. — ISBN 978-1-4020-5300-9.
  6. ↑ Glossary of Meteorology. Diamond Dust. American Meteorological Society (июнь 2000). Тергӹмӹ кечӹ: 2 декабрьын 2025. Архивировано из оригинала 3 апрельӹн 2009 года.
  7. ↑ Победаш Евгения Владимировна. Отражение календарного и сезонного членения времени в русской, английской и китайской лингвокультурах // iPolytech Journal. — 2013. — № 6 (77).
  8. ↑ Иван Забелин. Домашний быт русских царей в XVI и XVII столетиях. — М.: Транзиткнига, 2005. — 162 с. — ISBN 5-9578-2773-8
  9. ↑ Русский дом. (Универсальный свод календарей 1994—2000 гг.) — Нижний Новгород: 1994. С. 172—173.

Литература

  • Иван Забелин. Домашний быт русских царей в XVI и XVII столетиях. — М.: Транзиткнига, 2005. — 162 с. — ISBN 5-957-82773-8.
  • Зима // Железное дерево — Излучение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2008. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 10). — ISBN 978-5-85270-341-5.
«https://mrj.ruwiki.ru/w/index.php?title=Тел&oldid=315112» гӹц нӓлмӹ