Кырык мары кымдем

Ирӹкӓн энциклопеди Википеди гӹц материал
район / муниципальный район
Кырык мары район
Кырык мары муниципальный район

мар. Курыкмарий кундем

руш. Горномарийский район
Paiskyryk.jpg
Флаг Герб[d]
Флаг Герб[d]
56°20′00″ с. ш. 46°34′00″ в. д.GЯO
Сӓндӓлӹк
Пыра 10 сола округ
Адм. ӹрдӹ Цикмӓ
Муниципальный районын главажы Смелов Евгений Валерианович
Муниципальный район администрацин главажы Арганякова Наталья Николаевна
Истори дӓ географи
Площадь

1971,47[1] км²

  • (6 вӓр)
Цӓшӹн ӹштӹ MSD[d] дӓ UTC+3:00[d]
Халык
Халык

↘20 308[2] эдем (2021)

  • (3,03 %)
Плотность 10,3 эдем/км²
Цифран идентификатор
Телефон код 83632
Официальный сайт
Кырык мары район Кырык мары муниципальный район на карте
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Кырык мары кымдем ((мар. Курыкмарий кундем[3], руш. Горномарийский район[4]) — Россий Федерациштӹ Мары Эл Республикӹн административно-территориальный единицӹжӹ. Вӓрӹштӹшӹ самоуправленин организацижӹ семеш районын границӹштӹжӹ Кырык мары муниципальный районым ӹштӹмӹ.

Административный покшал ӹрдӹ — Цикмӓ (Козьмодемьянск) хала (районышкы ак пыры).

Географи

Мары Эл Республика

Кырык мары кымдем республикӹн кечӹвӓлвел-вадывел монгырыштыжы вӓрлӓнӓ, сагажы Йӱрнӹ дӓ Кӹлемар районвлӓ вӓрлӓнӓт, тенгеок вадывелнӹ Угарман (Нижегородский) кымдемӹн Воротынский район доно, кечӹвӓлвелнӹ Суасламары (Чувашия) кымдем доно цикӹм кыча. Районын шукырак лаштыкшы Йылын вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ («Кырык сир»), кодшы лаштыкшы — Йылын дӓ Вӹтлӓн шалахай сирӹштӹ.

Районын кымдыкшы — 1730 км². Тӹдӹн территориштӹжӹ «Васильсурские дубравы» дӓ «Емешевский» заказниквлӓ пӓшӓм ӹштӓт. Пӧрттӱн памятниквлӓ: Нагорная дубрава, Кедр роша, Карасьяр куп, Большеозерское куп, Нужьяр йӓр, Карасьяр йӓр, Волчье куп, Аламнер кырык.

Районын вургымла сиржӹ («Кырык сир») тӧр агыл, кӱкшикӓ вӓрӓн (абсолютный кӱкшӹцшӹ 204 м якте), тӹдӹм Йылыш йоген пырышы изи ӓнгӹрвлӓ пӹчкедӓт: Шур, Сумка, Йынгы, Изи Йынгы, Шӹндӹр, Изи Шӹндӹр. Йыл вес сир лаштыкшы («Алык монгыр») тӧр дӓ икань ылеш. Районын ти лаштыкшы шӹргӹвлӓ, йӓрвлӓ, купвлӓ, Йылыш йоген пырышы изи ӓнгӹрвлӓ доно паян ылеш.

Эртӹмӹ корны

Районлан лӹмӹм пушы кырык марывлӓн эртӹмӹ корнышты гишӓн К. Г. Юадаровын «Горномарийский язык» («Кырык мары йӹлмӹ») книгӓжӹ гӹц лаштык-влӓ кандымы ылыт.

Князь Андрей Курбский, полководец дӓ политик; анзыц Иван Грозный кугижӓ семеш кешӹ, вара, ма лиӓлтмӹм ынгылаш цацымы велдӹк, ваштарешӹжӹ шалгышы, — «Кого Московский князь гишӓн истори» («История о великом князе Московском») пӓшӓм сирен, тӹштӹ черемисвлӓ гишӓнӓт сирӹмӹ вӓшлиӓлтеш (нӹнӹ доно Курбскийлӓн шиэдӓлӓшӓт вӓрештӹн): «Нӹнӹ ӹшке семӹньӹштӹ ӹленӹт», «иктӹлӓнӓт ярал лиӓш цацыделыт (иктӹнӓт подданный лиделыт)», «политический монгыр гӹц ӹшке ирӹкӹштӹм цилӓ семӹнь переген кодаш цаценӹт»[~ 1].

«Ветлужский летописец» шайыштеш[~ 2]: «1114-шӹ ин Новгородский повольниквлӓ черемисвлӓ гӹц Вятка ӓнгӹр сирӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ Кӓкшӓр (Кокшаров) халаштым сӹнген нӓлӹнӹт дӓ тӹдӹм Котельнич манын лӹмденӹт, а черемисвлӓ ӹшке монгырышты гӹц Йынгы дон Вӹтлӓ докыла кенӹт…». Варажым кӱшӹл ветлужский мӱлӓндӹвлӓм кыченӹт: 1247-шӹ и гӹц — Александр Невский, 1280-шы и гӹц — галичский князьвлӓ, 1393-шы и гӹц — Угарман (Нижегородский) князьвлӓ. А Ӱл Поветлужье алык марывлӓ доны кодын, тидӹм 1497-шӹ иӓш картышты анжыктымы. Кырык марывлӓн засурский мӱлӓндӹвлӓштӹм тадарвлӓ толмешкок рушынвлӓ (тӹнг шотышты нижегородецвлӓ) хватен нӓлӹнӹт, вара нӹнӹм, тошты годшым ӓштӹмӹ велдӹк, Московишкӹ (Угарманым (Нижний Новгород) ӹшкежы лӹвӓкӹ нӓлшӹ) пырышывлӓлӓн шотленӹт. Кырык марывлӓн у мӱлӓндӹвлӓ верц шиэдӓлмӓш ваштареш шалгымышты велдӹк, кугижӓ нӹнӹм тӹшец поктыл колтен.

Тӹ жепӹн кырык мары монгыр черемис вуйлатышывлӓн шалгымы вӓрӹштӹ Цепель (кӹзӹт тидӹ Нижегородский областьыштышы Васильсурск посёлкын тӹржӹ) ылын.

Тагачшы Кырык мары кымдемӹштӹ (кӹзӹтшӹ Йынгы-Кушыргы сола сага) эдемвлӓ 30-40 тӹжем и перви ӹлӓш тӹнгӓлӹнӹт. Йынгы-Кушыргыштышы стоянка — тидӹ кого зверьвлӓ (мамонтвлӓ дӓ носорогвлӓ) вӹкӹ каштшы первобытный охотниквлӓн ӹлӹмӹ вӓрӹштӹ[5]. Кремний инвентарьын иканьлык ылмы улы велдӹк, первобытный эдемвлӓ Дон монгыр гӹц толыныт манын, шаналташ лиэш.

X-XIII-шы курымвлӓ — марынвлӓн пашкуды, тенгеок мӹндӹр мӱлӓндӹвлӓ донат выжалымы вӓш кӹлӹн кымдан виӓнгмӹ жепшӹ. Тидӹлӓн кого палшыкым Йылыштышы выжалымы корны (Волжский торговый путь) пуэн, тӹдӹ Кырык сирӹм шукы молы монгыр доно ушен, тенгеок Волжский Булгари дон, кыды Прикамьештӹ дӓ Покшал Поволжьештӹ ӹлӹшӹ халыквлӓн виӓнгмӓшӹштӹ келгӹ кишӓм коден, нӹнӹ лошты марынвлӓӓт ылыныт (Марын вургымла сирӹштӹ кого булгар халавлӓ ылделыт гӹнят).

X-XI-шӹ курымвлӓн марынвлӓн ӹлӹмӹ вӓрӹштӹ раскыдын кайын. Ти жепеш нӹнӹ Йылын вургымла (Кырык сир) дӓ шалахай (Алык монгыр) сирвлӓшкӹ пингӹдӹн вазалыныт. XIII-XIV-шӹ курымвлӓн нӹнӹ лоштышы кӹл чӹдемӓш тӹнгӓлӹн. Тидӹлӓн молы лошты ик ӓмӓлжӹ ӹшке шотан лин — XV-шӹ курым гӹц Кырык сир Московский княжество лӹвӓлнӹ ылын, а Алык монгыр — Казанский ханствышты. XV-XVI-шы курымвлӓэш марынвлӓн кок тӹшкӓ раш пӓлемдӓлтӹн.

XVI-шы курымын покшалныжы Марын вургымла сир мӱлӓндӹ Руш кугижӓншӹшкӹ пырен.

XVI-шы курымын мычашышты — XVII-шӹ курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹ кымдемӹштӹ (Цикмӓ (Козьмодемьянск) халашты дӓ руш халык ӹлӹмӹ солавлӓштӹ) пӹтӓришӹ православный храмвлӓ лӓктӹнӹт. XVIII-шӹ курымын, халык лошты христианизацим шӓрӹмӹ велдӹк, православный церкӹвлӓ шукы вӓреок лӓктӓш тӹнгӓлӹнӹт.

Петр I-ын губернский реформыжы семӹнь Азан (Казанский) губерня шачын, тӹшкӹ Цикмӓ (Козьмодемьянск) уездӹмӓт пыртымы. А кӹзӹтшӹ Кырык мары кымдемӹн ик лаштыкшы Угарман (Нижегородский) губернишкӹ пыртымы лин.

1786-шы ин Российӹштӹ «Халык училищӹвлӓн устав» («Устав народных училищ») пецӓтлӓлт лӓктӹн. Устав негӹцеш 1791-шӹ ин Мары кымдемӹштӹ пӹтӓришӹ Цикмӓштӹшӹ (Козьмодемьянский) училищӹм пачмы. 1818-шӹ ин Цикмӓштӹшӹ (Козьмодемьянский) изи халык училищӹм уездный дӓ приходской училищӹвлӓшкӹ сӓртӹмӹ (кокшы класс уездный училищӹшкӹ сӓртӹмы лин, а икшӹ — приходскойышкы). XIX-шӹ курым тӹнгӓлтӹшӹштӹ уездӹштӹ общественный дӓ частный школвлӓ лӓктӓш тӹнгӓлӹнӹт. 1812-шы ин Цикмӓ (Козьмодемьянск) уездӹн Пӧртныр солаштышы священник А. Альпидовский ӹшке пӧртӹштӹжӹ школым пачын дӓ ӹшкеок мары тетявлӓм шачмы йӹлмӹ дон тымден. 1824-шӹ ин Изи Шӹндӹр солаштышы священник начальный школым пачын. 1860-шы-1861-шӹ ивлӓн шукы общественный приходской школвлӓ пачылтыныт, тенге гӹнят, нӹнӹ йӹле питӹргӓлтӹнӹт, ӓмӓлжӹ — окса ситӹде. XIX-шӹ курымышты уездӹштӹ шукы тымдымы вӓр лин, ныны лошты вӹзӹт — Цикмӓштӹ (Козьмодемьянск): кым классан халаштышы училище (1791), ӹдӹрӓмӓш училище (1862), монастырь сагашы св. Гурий Братствын черемис ӹдӹрӓмӓшвлӓн школ (1876), пӱэргӹвлӓн церковно-приходской кок школ (1885 дӓ 1888). Кым классан халаштышы училище сага метеорологи станци лин, тӹдӹм 1886-шы ин шӹрхӓ тӹлзӹн (июль) 1-шӹ кечӹнжӹ пачмы.

1861-шӹ ин Цикмӓштӹ (Козьмодемьянск) Мары кымдемӹштӹшӹ пӹтӓришӹ стационарный лечебницым пачмы. Уездӹм кым медицинский лаштыкеш шелмӹ ылын: икшӹ дӓ кокшы Цикмӓштӹшӹ (Козьмодемьянский) линӹт (центржы — Цикмӓ халашты), а кымшы — Изӓрняштӹшӹ (Больше-Сундырский) (центржы — Изӓрня (Большой Сундырь) солашты). 1897-шӹ и якте уездӹшты кым приёмный покойым пачыныт. 1880-шы иэш Цикмӓштӹшӹ (Козьмодемьянск) больницӹштӹ 32 койка лин. 1893-шы ин Цикмӓштӹ (Козьмодемьянск) земской аптека пӓшӓм ӹштӓш тӹнгӓлӹн, тӹштӹ соок сакой лекӓрцӹм нӓлӓш лин. 1897-шӹ ин тӹшток Мары кымдемӹштӹ пӹтӓришӹ бактериологический лабораторим пачмы.

XIX курымаш тӹшлен сирӹмӹ географический пӓшӓвлӓштӹ Йылын кӱкшӹ сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӹшӹ ти район ӹлӓш дӓ мӱлӓндӹ пӓшӓм виӓнгдӓш айыртемӹн келшен толын. 1890-шы ин Кырык сирӹштӹ ӹлӹшӹ халыкын шотшы 1 кв. версташты 43,13 эдем лин.

Земский комиссин (XIX курым) пӓлемдӹмӹжӹ семӹнь, «пасна первишӹ кугижӓншӹ руш хресӓньвлӓн ӹшке шотан айыртемӹштӹ семӹнь тиштӹ нӹнӹн Йыл сирӹштӹшӹ хала (Цикмӓ (Козьмодемьянск) сага ӹлӓш келшӹмӹштӹм анжыктымыла. Цикмӓ (Козьмодемьянск) уездӹштӹ Йылын вургымла дӓ шалахай сирвлӓштӹжӹ Цикмӓ (Козьмодемьянск) хала сага вӓрлӓнӹшӹ цилӓ кого солавлӓштӹ лач рушынвлӓ веле ӹлӓт». Техеньок «лач руш» сӹнӓн Цикмӓ (Козьмодемьянск) волость ылын, тӹштӹ уездӹштӹшӹ цилӓ улы руш халыкын 66%-шӹ цымырген. Мары халык Большеюнгинский дӓ Виловатовражский волостьвлӓштӹ ӹлӹшӹ Кырык сирӹн шукырак лаштыкшым ӹштен (99 %).

XIX курымышты хозяйственно-экономический монгыр шотышты район сек анзыцок мӱлӓндӹ пӓшӓ виӓнгмӹ доно айыртемӓлтӹн, тенге гӹнят, эчежӹ хресӓньӹн сакой кудыло мастарлык пӓшӓжӓт виӓнгӹн дӓ кушкын шалген, ти пӓшӓ халыклан оксам ӹштӹмӹ шотышты кого палшык лин. Вӓрӹштӹшӹ руш халык мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштӹде, тӹдӹ шукыжым промышленный пӓшӓштӹ цацен — шӹргӹштӹ, Йылын ӱл монгыр йогыштыжы. Марынвлӓ шукы вольыкым урденӹт, айыртемӹн — имнивлӓм. Седӹндон, марынвлӓн уты кого оксашты ылде гӹнят, нӹнӹ урдымы вольыкын шукы вуй шот доно рушынвлӓ гӹц айыртемӓлтӹнӹт.

Цикмӓ (Козьмодемьянск) уездӹштӹ ӹлӹшӹ халык лошты шукы йиш пӓшӓ виӓнгӹн — шӹргӹ мӱкшӹм анжымаш, кишӹм йоктарымаш, мацалавлӓм йӓмдӹлӹмӓш. Мацалавлӓм йӓмдӹлӹмӹ пӓшӓм ӹштӹмӹ велдӹк лӓкшӹ сакой хӓдӹрвлӓм выжалымы тӹнг вӓр XIX курымын Коротняк солашты ылын. 1839-шӹ ин тӹшкӹ уездӹн шукы ӹлӹмӹ вӓр гӹц 700 тӹжем нӓрӹ кульым дӓ 120 тӹжем нӓрӹ циновкым кандымы. Халык тенгеок вес пӓшӓмӓт нӓнгеен — ымылам куштен, колым кычен, олма садвлӓм шӓрен. Олмам Цикмӓ (Козьмодемьянск) халашты пиш шукым выжаленӹт. Толшы нӓлшӹвлӓлӓн, айыртемӹн тадарвлӓлӓн, олма выжалымаш пасна тӱлетӓн лӓктӹн, нӹнӹ икарашты тӧрӧк шукым Азан (Казань) дӓ Угарман (Нижний Новгород) халавлӓштӹшӹ пазарвлӓшкӹ нӓлӹн кенӹт. Кырык марынвлӓн кудыло пӓшӓн мастарлыкышты айыртемӓлтӹн (тирвлӓн лаштыквлӓм, йӹр кычымы йӹргешкӓвлӓм, пецкӓ хангавлӓм йӓмдӹлӹмӓш дӓ тӹлец молат). Пасна ломбы укшвлӓ гӹц плетӹмӹ дӓ ӓйӹмӹ хӓдӹрвлӓм ӹштӹшӹ мастарвлӓ айыртемӓлтӹнӹт.

Цикмӓ (Козьмодемьянск) уездӹн вургымла сиржӹ шукы монгырышкы нӓнгешӹ корнывлӓ доно айыртемӓлтӹн, келгӹ лык гӹцӓт лӓктӓш йӧнвлӓ линӹт, тӹштӹшӹ вӓрвлӓ гӹц мӹндӹр вӓреӓт шоаш лин. Сек анзыцок, техень керӓл корнылан Цикмӓ (Козьмодемьянск) дон Йӓдӹрнӓ (Ядрино) халавлӓ лошты кишӹ Московский почтовый тракт шотлалтын (икшӹжӹ гӹц — кечӹвӓлвелкӹлӓ 23 версташты, кокшыжы гӹц — йыдпелвелкӹлӓ 42 версташты). Ти корны ирвел монгыр гӹц вадывел монгырышкы Виловатовражский, Большеюнгинский, Кулаковский дӓ вес волостьвлӓ гач эртен, шыпшылтын. Московский тракт гач Козьмодемьянско-Ядринский почтовый тракт эртен, тӹдӹ йыдпелвел монгыр гӹц кечӹвӓлвел монгырышкы шыпшылтын.

XIX курымын пелӹштӹжӹ шӹргӹ пӓшӓм виктӓрӹмӓш тӹнгӓлӓлтӹн. Цикмӓ (Козьмодемьянск) уездӹштӹ кок лесничествым пачмы: иктӹжӹ вургымла сирӹштӹ лин, весӹжӹ — шалахай сирӹштӹ.

Шӹргӹм йӓмдӹлӹмӓш дӓ тӹдӹм Йыл мычкы йоктарымаш пиш керӓлеш лӓктӹнӹт. XIX курымын кокшы пелӹштӹжӹ шӹргӹштӹ шукы кӓнӹмӹ пӧртвлӓм чангымаш, вӹд корнын яжо ылмыжы шӹргӹ промышленностьлан виӓнгӓш пиш яжо йӧнӹм пуэнӹт. Шӹргӹм Цикмӓ (Козьмодемьянск) халашты эртӓрӓлтшӹ шӹргӹ ярмарка годым выжаленӹт, тӹдӹ Российӹштӹ ӹшке кымдыкшы доно Архангельский гӹц вара кокшылан шотлалтын.

XIX курымын мычашышты Кырык сирӹшты вӓрлӓнӹшӹ солавлӓштӹ ӧлицӓвлӓм стройымаш пингӹдемӓлтӹн.

Ӓвӓсир панорама. Ӓвасир (Новая Слобода, Мары Эл).
Район вашталтмы истори

Административный шелӓлтмӓш семӹнь Козьмодемьянск уезд 1920 и якте Азан губерни составыш пырен. 1920 ин 18 июньын Козьмодемьянск уездӹм молы доно иквӓреш Угарман (Нижегородский) губерни составыш пыртымы, тӹштӹ тӹдӹ МАО-м ӹштӹмӹ якте лин.

1921 ин 15 январьын, Мары автономный областьым ӹштӹмӹ годым, составыштыжы кым кантоным айырымы, нӹнӹ лошток Козьмодемьянск кантоным, ӹрдӹжӹ (центржӹ) Козьмодемьянск халашты лин (Угарман губернин Козьмодемьянск уездшӹм кантон манмы).

1920-шы ивлӓн Вичӹ губерни Санчурск дон Шаранга районвлӓштӹшӹ икманяр солам тенгеок МАО-н Козьмодемьянск кантон составышкыжы пыртенӹт.

1931 ин 10 октябрьын Козьмодемьянск дон Йӱрнӹ кантонвлӓм Кырык мары национальный районыш ушымы. Тӹдӹн составышкыжы Вичӹ губерни гӹц шукы солам пыртымы: Кого Йылейӓл дӓ Изи Йылейӓл, Кого дӓ Изи Пӹньӹж, Кого дӓ Изи Ломбенур, Мары Килемар, Кого дӓ Изи Шудыгуж, Нежныр, Васенькин, Коктуш, Кыцме, Кого дӓ Изи Ӓвӓныр, Мусь дӓ молат.

1936 ин 19 январьын Кырык мары районым кым районеш шелмӹ: Йоласал, Йӱрнӹ дӓ Козьмодемьянск.

МАССР-ӹн 1936 иӓш Конституцижӹ республикӹн территорижӹм 16 район, тӹ шотышток Кырык мары район, составышты пӓлемден.

1939 ин 26 августын Кырык мары район гӹц Йыл вес велнӹшӹ йыдпелвел кымдемӹм пасна айырымы, ӹрдӹжӹм Килемар солаэш ӹштӹмӹ.

1950 ин хозанлыквлӓм когоэмденӹт, тидӹн годым районышты икманяр кого колхозым ӹштенӹт.

1950-шӹ ивлӓ кӹдӓлнӹ Кырык мары районышты кырык мары наречи доно радиовещани тӹнгӓлӹн. Ти жепӹнок районышты труйышывлӓ колхозвлӓ шотеш культура учрежденивлӓм (клуб, библиотека дӓ стадионвлӓм) чангаш тӹнгӓлӹнӹт. Яжо тӹнгӓлтӹшӹш вес районвлӓӓт ушненӹт.

1959 ин 11 мартын Кырык мары районыш Йоласал районым ушенӹт[6].

1960-шы ивлӓ кӹдӓлнӹ Козьмодемьянск халашты «Потенциал» завод дон шӹшер заводым чангенӹт, 1970-шӹ ивлӓн ыргымы фабрикӹм пӓшӓш колтенӹт.

Халык

Кырык мары район республикӹштӹ лач ик техень район ылеш, кышты хала халык уке.

Численность населения
1939[7]1959[8]1970[9]1979[10]1989[11]2002[12]
55 889↗79 918↗99 399↘68 476↘32 949↘29 203
20052009[13]2010[14]2011[15]2012[16]2013[17]
↘28 400↘26 472↘25 869↘25 669↘24 754↘23 997
2014[18]2015[19]2016[20]2017[21]2018[22]2019[23]
↘23 553↘23 027↘22 610↘22 121↘21 742↘21 224
2020[24]2021[25]
↘20 815↘20 308
10 000
20 000
30 000
40 000
50 000
60 000
70 000
80 000
90 000
100 000
1989
2011
2016
2021

Национальный состав

2010 ин эртӓрӹмӹ Россий кӱкшӹцӓн халык перепись доно Кырык мары районыштышы халыкын национальный составшы. Перепись анжыктымы доно, районышты 31 национальностян эдемвлӓ ӹлӓт[26].

№ Халык
эдем
(2010)[26]		 цилӓ гӹц
%		 национальностьым
анжыктышывлӓ
гӹц
%
цилӓжӹ 25 869 100,00 %
1 Марынвлӓ 22 192 85,79 % 87,35 %
Кырык марынвлӓ 21 190 81,91 % 83,41 %
Ирвел марынвлӓ 99 0,38 % 0,39 %
2 Рушынвлӓ 2870 11,09 % 11,30 %
3 Суасламарынвлӓ 165 0,64 % 0,65 %
4 Тадарвлӓ 44 0,17 % 0,17 %
5 Украинецвлӓ 31 0,12 % 0,12 %
6 Азербайджанецвлӓ 14 0,05 % 0,06 %
6 Грузинвлӓ 14 0,05 % 0,06 %
8 Узбеквлӓ 11 0,04 % 0,04 %
молывлӓ 65 0,25 % 0,26 %
национальностьым анжыктенӹт 25 406 98,21 % 100,00 %
национальностьым анжыктыделыт 463 1,79 %

Административный шелӓлтмӓш

Административно-территориальный единица ылшы Кырык мары районыш 10 сола округ пыра[27]. Сола округвлӓ нӹнӹн цикешӹштӹ ӹштӹмӹ сола поселенивлӓ доно икань лӹмӓн ылыт.

Кырык мары муниципальный районыш сола поселени статусан 10 муниципальный образовани пыра[28].

№Муниципальный образованиАдминистративный центрӸлӹмӹ
вӓрвлӓн
чотышты		ХалыкПлощадь,
км2
1Виловат сола поселениВиловат сола38↘3915[29]93,07[1]
2Йоласал сола поселениЙоласал сола33↘2707[29]97,60[1]
3Эмӓн сола поселениЭмӓн сола19↘1344[29]72,20[1]
4Якшар Йыл сола поселениКулаковы сола18↘1628[29]45,69[1]
5Пӹзӹкныр сола поселениПӹзӹкныр сола22↘1626[29]55,64[1]
6Микрӓк сола поселениМикрӓк сола30↘2352[29]73,67[1]
7Озёркадӹр сола поселениОзёркадӹр сола10↘1809[29]921,69[30]
8Пайскырык сола поселениПайскырык сола40↘2196[29]106,09[1]
9Когосола сола поселениКогосола сола16↘1605[29]42,00[1]
10Усола сола поселениУсола сола15↗1294[29]27,18[1]
Кырык мары районын административный шелӓлтмӓшӹжӹ

Населённый пунктвлӓ

Кырык мары районышты 241 населённый пункт улы.

Пӹтӓрӹмӹ населённый пунктвлӓ

2014 ин 20 февральын Кугижӓншӹ Собрани «Мары Эл Республикӹн Кырык мары район кымдемӹштӹ пасна населённый пунктвлӓм ушымы гишӓн» Постановленим принимаен. Тӹдӹн семӹнь, ӹлӹшӹвлӓн инициативӹштӹ доно Пайгусово сола поселеништӹшӹ кок — Кӱшӹл Пӹнгельйӓл дон Ӱл Пӹнгельйӓл сола ушымым пингӹдемдӹмӹ. Когоэмдӹмӹ населённый пунктлан «Кӱшӹл Пӹнгельйӓл сола» лӹмӹм пумы[42].

Экономика

Козьмодемьянск халан Стрелецкий цӓшомняжы
Промышленность

Районын промышленностьшым пӹсӹн виӓнгшӹ предприятивлӓ — «Козьмодемьянскыштышы ӱ завод» ОАО, Озёрка ЛПП, «Кырык мары пай комбинат» ОАО, «Кырык мары РТП» ОАО анжыктат.

Сола хозанлык

Сола хозанлык отрасльышты 16 предприяти лин, тӹ шотышток Мосолов лӹмӓн племзавод СПК, «Кузнецовский» СПК, «Маяк» СПК, «Горномарийский» СКПД. Районышты 567 хресӓнь хозанлык лин.

Транспорт

Республикӹн ӓнгӹр «капкажы» — «Козьмодемьянск порт» ОАО. Тӹдӹ Мары Эл Республикӹштӹ пассажир дон грузвлӓм Йыл дон Вӹтлӓ ӓнгӹрвлӓ мычкы шыпштышы лач ик предприяти веле ылеш.

Культура дон образовани

Мары (алык мары, кырык мары) йӹлмӹ, руш йӹлмӹ семӹньок, Мары Эл Республикӹштӹ кугижӓншӹ статусан ылеш. Кырык марла пӹтӓришӹ литература произведенивлӓм XVIII курым мычашты сирӹмӹ. Нӹнӹм духовный православный школвлӓштӹ тыменьшӹвлӓ, Азан дон Угарманышты кырык марынвлӓ логӹц тыменьшӹвлӓ, сиренӹт. 1767 ин сирӹмӹ ик лыдыш тагачы яктеӓт перегӓлт кодын. Тӹдӹм Екатерина II-н Азаныш толмыжы лӹмеш мактымы ода стиль доно сирӹмӹ. 1821 ин Петербургышты кырык марла икшӹ Евангели лӓктӹн.

Пӹтӓришӹ кырык мары грамматика 1844 ин Финляндиштӹ лӓктӹн. Тӹдӹн авторжы — Матиас Алексантери Кастрéн (1813—1852). Грамматикӹм латынь йӹлмӹ доно сирӹмӹ. XIX курымын икманяр кырык мары букварь дон церкӹ книгӓм лыкмы. Сек кого буквареш Кедровын Букварьжы (1867) шотлалтеш. 1866 ин Лондонышты Матфейӹн сирӹмӹ Евангелим кырык марла пецӓтлен лыкмы, тӹгодым эстон шӹмлӹзӹ Видеманнын лӹмдержӹм кычылтмы. 2006 ин Мары Эл дӓ Эстоништӹ литература докы мелӹн ылшывлӓ ти книгӓлӓн 140 и теммӹм пӓлемденӹт.

Социальный сфера

2001-шӹ ин районышты 43 общеобразовательный школ, нӹнӹ лошты 13 кӹдӓлӓш, 14 ДДУ, шулыкым перегӹмӹ шотышты 4 учреждени, 37 культура пӧрт дӓ клуб учреждени, 31 библиотека, 3 музыкальный школ пӓшӓм ӹштенӹт.

2019-шӹ иэш Кырык мары районышты кым газет лӓктеш — «Край горномарийский», «Жерӓ» дӓ «Йӓмдӹ Ли», нӹнӹм МАУ «Редакция газет „Край горномарийский“ и „Жерӓ“» МО «Горномарийский муниципальный район» пецӓтлӓ. «Край горномарийский» ощественно-политический газет ӓрняэш ик гӓнӓ руш йӹлмӹ доно лӓктеш[43]. «Жерӓ» общественно-политический газет дӓ «Йӓмдӹ Ли» тетя газет ӓрняэш ик гӓнӓ национальный йӹлмӹ доно — кырык мары йӹлмӹ доно — лӓктӹт.

Пӹлӹмӹ эдемвлӓ

  • А. В. Григорьев. 1891-шӹ ин кӹзӹт Кырык мары район Пӧртныр солаэш шачын. Казаньышты, а вара Москвашты тыменьӹн. 1918-шӹ ин Козьмодемьянск халашты картин галерей дон музейӹм ӹштӓш инициатор ылын. 1922-шы ин революционный Российӹн художниквлӓн ассоциациштӹм негӹцлӹшӹвлӓ логӹц иктӹжӹ ылын, вара тӹдӹн председательжӹ ылын. 1926-шы ин совет писательвлӓн делегациштӹм Илья Репин докы Пенатыш вуйлатен[~ 3]. 1938-шӹ ин Григорьевӹм репрессируйымы. 1946-шы ин ссылка гӹц пӧртӹлӹн, 1954-шӹ ин тӹрӹс реабилитируйымы. Москвашты Новодевичий шӹгерлӓштӹ тайымы. Григорьевӹн лӹмжӹм Козьмодемьянскышты музей намалеш.
  • П. Ф. Бычков. 30 и утла, 1879-шӹ гӹц 1912-шы ивлӓ якте, Козьмодемьянск халан вуйлатышыжы ылын. Госдумын IV созывшын депутатшы. Купец сословиш пырен. Сырам ӹштӹшӹ дӓ кӹрпӹц заводвлӓм, вӹд вӓкшӹм, Козьмодемьянский уездӹштӹ йӱмӹ учрежденивлӓн сетьӹм кычен. Меценат, халам олмыкташ ӹшке оксажы гӹц кого суммым айырен. Палшыкым кымдан пумы доно айыртемӓлтӹн.
  • Н. В. Игнатьев. 1895-шӹ ин кӹзӹт Кырык мары район Салымсолаэш шачын. 1918-шӹ и гӹц — Кечӹвӓлвел фронтышты красноармеец. «Марийская деревня» газет редакциштӹ пӓшӓм ӹштен, Козьмодемьянскышты лӓкшӹ «У сем» сӹлнӹшаян журналым тӧрлӓтен. СССР Писательвлӓ ушемӹн членжӹ (1934). Мары организаци гӹц делегат семӹнь советский писательвлӓн Пӹтӓришӹ Всесоюзный съездӹштӹн пӓшӓштӹжӹ участвуен. Тӹдӹн творчествыжы 1930-шы ивлӓн утларак виӓнгӹн. Ти периодын «Вурс мардеж» мары сӹлнӹшаяшты пӹтӓришӹ роман, «Савик» — мары сӹлнӹшаяшты пӹтӓришӹ потикӓ роман, «Туан сӓндӓлӹк» роман, «Комсомол ӹдӹр» дӓ «Тошты кола» повестьвлӓ сирӓлтӹнӹт. 1932-шы ин тӹдӹн пасна книгӓ доно «Мастера-кожевники» публицистический очерк пецӓтлӓлтӹн. Н. В. Игнатьевӹн произведенивлӓжӹ кырык мары литературный йӹлмӹ доно пӹтӓришӹ сӹлнӹшаян книгӓвлӓ ылыныт.
  • З. Ф. Лаврентьев. 1933-шы ин Кырык мары район Эсянсолаэш шачын. 1958-шӹ ин Чебоксарский художественный училищӹм тымень лӓктӹн. Живопись, скульптура дӓ архитектурын И. Е. Репин лӹмӓн Ленинградский институтыштыжы тыменьӹн. Видӹшӹ национальный художник, живописец, график, тематический картинӹн мастаржы. Художник ушемӹн членжӹ (1967).
  • Г. Матюковский (Г. И. Матюков). 1926-шы ин Кырык мары район Кыльыкал солаэш шачын. 1941—1945-шӹ ивлӓӓш Кого Ӓтямӱлӓндӹ вырсын участникшӹ. МарНИИ-штӹ научный пӓшӓзӹ ылын, МАССР Писательвлӓ ушемӹн Правленижӹн ответственный секретарьжы ылын. 1953-шы и гӹц — «Марий коммуна» газет редакцин, кырык мары район газетӹн пӓшӓзӹжӹ. 1939-шӹ и гӹц пецӓтлӓлтеш. 1941—1945-шӹ ивлӓӓш Кого Ӓтямӱлӓндӹ вырсы ивлӓн лыдыш дӓ поэмӹвлӓн циклым ӹштен, нӹнӹм вара «Победной дорогой» сборникӹш ушымы. Варарак тӹдӹн «За мир», «Пою я за мир», «Мелодии сердца», «Светлое небо» дӓ молат сборниквлӓжӹ лӓктӹнӹт. 15 утла поэзи дӓ проза сборникӹн авторжы. Й. Осмин дӓ М. Якимов доно иквӓреш пӹтӓришӹ мары опера «Акпатыр» либреттом сирен. «Дуб и молния», «Не изменяйте сердцу» лыдыш сборниквлӓлӓн МАССР Кугижӓншӹ премим пумы. Матюковскийӹн произведенивлӓжӹ венгр, белорус, узбек, финн дӓ вес йӹлмӹвлӓшкӹ сӓрӹмӹ.
  • Пет. Першут (П. Г. Першуткин). 1909-шӹ ин кӹзӹт Кырык мары район Пайскырык солашты шачын. 1941-шӹ и шӹжӹ гӹц 1941—1945-шӹ ивлӓӓш Кого Ӓтямӱлӓндӹ вырсын фронтвлӓштӹжӹ ылын. 1942-шы ин концлагерьӹштӹ фашиствлӓ орландаренӹт. 1920-шы ивлӓ кӹдӓлнӹ сирӓш тӹнгӓлӹн. 1930-шо ивлӓ тӹнгӓлтӹштӹ тӹдӹн «Песня безбожника», «Жизнь бедняка», «Ветер из-за Волги» поэмӹвлӓжӹ, «Муравьиная свадьба» поэма-ямак лӓктӹнӹт. Шукы произведени халык ямак, легендӹвлӓн традициштӹ семӹнь сирӓлтӹнӹт.
  • К. Н. Сануков. 1935-шӹ ин 5-шӹ февральын Кырык мары район Носолаэш шачын. Истори наука доктор (1987), профессор. 500 утла научный, популярный дӓ публицистический пӓшӓн авторжы, нӹнӹ лошты англичан, немец, финн, венгр, эстон, латыш йӹлмӹвлӓ доно. «Товарищ Влас» (1971), «Судьба художника» (1991), «Председатель исполкома» (2000), «Трагедия народа: Книга памяти жертв политических репрессий Республики Марий Эл» (1996—1997), «Из истории Марий Эл: трагедия 30-х годов» (2001) дӓ молат книгӓвлӓн, тенгеок репрессируйымы мары культура пӓшӓзӹвлӓ гишӓн очерквлӓн авторжы. «Мемориал» ушемӹн Мары организацижӹн организаторжы дӓ пӹтӓришӹ председательжӹ. Сакой ивлӓн книголюбвлӓ ушемӹн Мары отделенижӹм, ВООПИК-ӹн Йошкар-Олаштышы отделенижӹм, Тырым перегӹмӹ Мары комитетӹм вуйлатен. Россий Гуманитарный наукывлӓн академижӹн действительный членжӹ (1994), МАССР-ын заслуженный научный пӓшӓзӹжӹ (1986), Российӹн кӱшӹл школын заслуженный пӓшӓзӹжӹ (1998), Йошкар-Олан почётан гражданинжӹ (2000).
Советский Союзын Геройвлӓжӹ
  • Владимир Фёдорович Криворотов. 1923-шы ин Козьмодемьянскышты шачын. 1941-шӹ ин сентябрьӹн Якшар Армиш нӓлӹнӹт. 1945-шӹ и 25-шӹ январьын вӹц самоходный установка, нӹнӹ логӹц иктӹжӹм изирӓк лейтенант В. Ф. Криворотов вуйлатен, тышманын артиллерий-миномёт тылжы лӹвӓлнӹ Одер гач ванженӹт. Плацдармым кымдаэмдӹмӹ кредӓлмӓштӹ ик сутка жепӹштӹ мӓмнӓн танкиствлӓ ик атака паштек весӹм цӓктӓренӹт, кок пехотный батальон, 10 танк дӓ 10 бронетранспортёр ваштареш тӧр агыл кредӓлмӓшӹм виденӹт. Тышман живой вим дӓ техникӹм ямден. Командованин приказшы шокталтын, нӓлмӹ плацдарм мӓмнӓн воинвлӓлӓн кодын. 1945-шӹ ин апрель тӹнгӓлтӹшӹн Нисса рекӓ сага ик кредӓлмӓштӹ колышашла шушырген. 1945-шӹ ин 27-шӹ июньын тӹдӹлӓн колымыжы паштек Советский Союзын Геройжы лӹмӹм пумыо[44].
  • Феофан Григорьевич Радугин. 1912-шы ин кӹзӹт Кырык мары район Камаканыр солаэш шачын. Кого Ӓтямӱлӓндӹ вырсы кечӹвлӓн пасна назначени доно эскадриливлӓм формируйымашты участвуен, воздух мыч блокируйымы Ленинградым, Севастопольым качкыш дӓ боеприпас доно снабжаен, Польшышты дӓ Германин вырсы заданивлӓм ӹштен. 1948-шӹ ин 23-шы февральын Советский Союзын Геройжы лӹмӹм пумы.
Слава орденӹн полный кавалервлӓжӹ
  • Степан Алексеевич Катюков. 1913-шы ин Марковы солаэш шачын. Колхозышты пӓшӓм ӹштен, бригадир ылын. 1942-шы ин мартын армиш нӓлӹнӹт, сапёр ылын. Кым Слава орден доно пӓлемдӓлтӹн. Вырсы паштек шачмы вӓрӹшкӹжӹ пӧртӹлӹн. 1967-шӹ ин колен.

Археологи

Цартак сола сага абашевский культурно-исторический общностьын ик кӱкшикӓжӹ улы, тӹштӹ кым тайымаш улы: коктыжы иктӓн дӓ иктӹ тӹнг коллективный[45][46][47].

Молнам Коротняк с/с-н молнамшы Коротняк солаштыжы Йыл рекӓн шалахай сиржӹн надлуговой террасын тӹрӹштӹжӹ приказанский культурын Старший ахмыловский шӹгерлӓ вӓрлӓнен, тӹдӹ мӓмнӓн курым анзыц XI—IX курымвлӓн ылын. 1980—1981-шӹ ивлӓн ти вӓрӹм Чебоксарский водохранилище тӹрӹснек вӹд доно нӓлӹн. Мӓмнӓн курым анзыцшы VI курымаш Акозын шӹгерлӓ Акозын сола (Усола с/с) гӹц ирвелнӹ 700 м ӧрдӹжтӹ Йыл рекӓн вургымла сиржӹн коренной террасын негӹц тӹрӹштӹжӹ вӓрлӓнен. Кӹзӹтшӹ жепӹн шӹгерлӓм Чебоксарский водохранилищӹн вӹдшӹ мышкын колтен. Цилӓжӹ 110 мыгилӓштӹ 150 тайымашым момы[48].

Комментари

  1. ↑ Цитатывлӓм церковно-славянский гӹц кӹзӹтшӹ руш йӹлмӹш сӓрӹмӹ.
  2. ↑ Достоверностьшы шотышты научный обществышты спорат.
  3. ↑ Тӹ жепӹн — Финляндиш пырен.

Примечани

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Республика Марий Эл (руш.). web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 8 декабрьын 2025.
  2. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX).
  3. ↑ Географические названия Марий Эл на марийском, Кидшер (10 июньын 2024). Дата обращения: 8 декабрьын 2025.
  4. ↑ Л. П. Васикова. Горномарийско-русский словарь географических названий / Кырык марла-рушла географи лӹмдер, Google Docs. Дата обращения: 8 декабрьын 2025.
  5. ↑ Энциклопедия Республики Марий Эл, 2009, с. 84.
  6. ↑ Ведомости Верховного Совета СССР. № 11 (943), 1959 г.
  7. ↑ https://web.archive.org/web/20131118162613/http://demoscope.ru:80/weekly/ssp/rus_pop_39_2.php.
  8. ↑ https://web.archive.org/web/20131019131830/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg1.php.
  9. ↑ https://web.archive.org/web/20131019131839/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg1.php.
  10. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg1.php.
  11. ↑ https://web.archive.org/web/20111010033657/http://demoscope.ru:80/weekly/ssp/rus89_reg1.php.
  12. ↑ https://web.archive.org/web/20120203125040/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls.
  13. ↑ https://web.archive.org/web/20150518102941/http://www.gks.ru/bgd/regl/B09_109/IssWWW.exe/Stg/d01/tabl-21-09.xls.
  14. ↑ http://statmari.gks.ru/VPN2010/infobull/Forms/web.aspx.
  15. ↑ http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst88/DBInet.cgi?pl=8112027.
  16. ↑ https://web.archive.org/web/20130516092833/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar.
  17. ↑ https://web.archive.org/web/20131012013314/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar.
  18. ↑ https://web.archive.org/web/20141129234657/http://maristat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/maristat/resources/16195e00436b5099b0f8f174665da2b8/%D0%AD%D0%BA%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81-%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80_%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB_2014.htm.
  19. ↑ https://web.archive.org/web/20150923180801/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar.
  20. ↑ http://web.archive.org/web/20210508043701/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/bul_dr/mun_obr2016.rar.
  21. ↑ http://web.archive.org/web/20170731141731/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar.
  22. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar.
  23. ↑ https://web.archive.org/web/20210502132133/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar.
  24. ↑ https://web.archive.org/web/20200822004543/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar.
  25. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx.
  26. ↑ 1 2 Национальный состав населения: Горномарийский муниципальный район (руш.). web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 8 декабрьын 2025.
  27. ↑ Постановление Правительства Республики Марий Эл от 18 января 2008 года № 9 «О Реестре административно-территориального устройства Республики Марий Эл» (с изменениями на: 24.10.2014). docs.cntd.ru. Тергӹмӹ кечӹ: 4 октябрьын 2018. Архивируйымы 6 ноябрьын 2019 года.
  28. ↑ Закон Республики Марий Эл от 18 июня 2004 года № 15-З «О статусе, границах и составе муниципальных районов, городских округов в Республике Марий Эл». Тергӹмӹ кечӹ: 4 октябрьын 2018. Архивируйымы 11 октябрьын 2018 года.
  29. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года.
  30. ↑ Муниципального образования «Озеркинское сельское поселение» Горномарийского муниципального района Республики Марий Эл (руш.). web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 8 декабрьын 2025.
  31. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Паспорт Троицко-Посадского сельского поселения Горномарийского муниципального района Республики Марий Эл по состоянию на 1 января 2014 года (руш.). Тергӹмӹ кечӹ: 27 октябрьын 2015. Архивируйымы 27 октябрьын 2015 года.
  32. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 Паспорт Пайгусовского сельского поселения Горномарийского муниципального района Республики Марий Эл по состоянию на 1 января 2014 года (руш.). Тергӹмӹ кечӹ: 27 октябрьын 2015. Архивируйымы 27 октябрьын 2015 года.
  33. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 Паспорт Микряковского сельского поселения Горномарийского муниципального района Республики Марий Эл по состоянию на 1 января 2014 года (руш.). Тергӹмӹ кечӹ: 27 октябрьын 2015. Архивируйымы 27 октябрьын 2015 года.
  34. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения городов, районов, городских и сельских населённых пунктов
  35. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 Паспорт Еласовского сельского поселения Горномарийского муниципального района Республики Марий Эл по состоянию на 1 января 2014 года (руш.). Тергӹмӹ кечӹ: 27 октябрьын 2015. Архивируйымы 27 октябрьын 2015 года.
  36. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Паспорт Красноволжского сельского поселения Горномарийского муниципального района Республики Марий Эл по состоянию на 1 января 2014 года (руш.). Тергӹмӹ кечӹ: 27 октябрьын 2015. Архивируйымы 27 октябрьын 2015 года.
  37. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Паспорт Озеркинского сельского поселения Горномарийского муниципального района Республики Марий Эл по состоянию на 1 января 2015 года (руш.). Тергӹмӹ кечӹ: 27 октябрьын 2015. Архивируйымы 27 октябрьын 2015 года.
  38. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Паспорт Кузнецовского сельского поселения Горномарийского муниципального района Республики Марий Эл по состоянию на 1 января 2014 года (руш.). Тергӹмӹ кечӹ: 27 октябрьын 2015. Архивируйымы 27 октябрьын 2015 года.
  39. ↑ Пайгусовского сельского поселения Горномарийского муниципального района Республики Марий Эл по состоянию на 1 января 2025 годаv (руш.). Тергӹмӹ кечӹ: 18 декабрьын 2025.
  40. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Паспорт Емешевского сельского поселения Горномарийского муниципального района Республики Марий Эл по состоянию на 1 января 2015 года (руш.). Тергӹмӹ кечӹ: 27 октябрьын 2015. Архивируйымы 27 октябрьын 2015 года.
  41. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Паспорт Усолинского сельского поселения Горномарийского муниципального района Республики Марий Эл по состоянию на 1 января 2015 года (руш.). Тергӹмӹ кечӹ: 27 октябрьын 2015. Архивируйымы 27 октябрьын 2015 года.
  42. ↑ Пресс-релиз о подготовке и работе сорок третьей сессии Государственного Собрания Республики Марий Эл пятого созыва. web.archive.org. Тергӹмӹ кечӹ: 8 декабрьын 2025.
  43. ↑ Cредства массовой информации, учрежденных Администрацией (руш.). mari-el.gov.ru. Тергӹмӹ кечӹ: 8 декабрьын 2025.
  44. ↑ Криворотов Владимир Фёдорович. www.warheroes.ru. Тергӹмӹ кечӹ: 8 декабрьын 2025.
  45. ↑ ПЕПКИНСКИЙ КУРГАН • Большая российская энциклопедия - электронная версия. old.bigenc.ru. Тергӹмӹ кечӹ: 8 декабрьын 2025.
  46. ↑ Ха­ли­ков А. Х., Ле­бе­дин­ская Г. В., Ге­ра­си­мо­ва М. М. Пеп­кин­ский кур­ган: (Аба­шев­ский че­ло­век). Йош­кар-Ола, 1966
  47. ↑ Мед­ни­ко­ва М. Б., Ле­бе­дин­ская Г. В. Пеп­кин­ский кур­ган: дан­ные ан­тро­по­ло­гии к ре­кон­ст­рук­ции по­гре­бе­ний // По­гре­баль­ный об­ряд: ре­кон­ст­рук­ция и ин­тер­пре­та­ция древ­них идеоло­ги­че­ских пред­став­ле­ний. М., 1999
  48. ↑ Васильев С. А. Искусство древнего населения Волго-Камья в ананьинскую эпоху (истоки и формирование). Тергӹмӹ кечӹ: 16 мартын 2020. Архивировано из оригинала 18 майын 2019 года., 2002

Литература

  • Предисловие // Горномарийский район. — Йошкар-Ола, 2006. — С. 4—10. — 648 с. — (История сёл и деревень Республики Марий Эл). — 750 экз. — ISBN 5-87898-320-6.
  • Горномарийский район // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 23—25. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.

Ссылкывлӓ

«https://mrj.ruwiki.ru/w/index.php?title=Кырык_мары_кымдем&oldid=315214» гӹц нӓлмӹ