Биологический сакойлыкын международный кечӹжӹ
| Биологический сакойлыкын международный кечӹжӹ | |
|---|---|
 | |
| Тип | Международный |
| Ӹштӓлтӹн |
ООН-н Тӹнг Ассамблейжӹн |
| Пӓлемдӓт | и йӹде |
| Кечӹ | 22 май |
| Овуца |
йӹр ылшы средам перегӹмӹ гишӓн лекци, экологиайовлӓ, выставкывлӓ |
Биологический сакойлыкын международный кечӹжӹ ( ООН-ын вес официальный йӹлмӹвлӓ доно: англ. International Day for Biological Diversity, араб. اليوم الدولي للتنوع البيولوجي, исп. Día Internacional de la Diversidad Biológica, кит. 生物多样性国际日, франц. Journée internationale de la diversité biologique ) ООН-н (Халыквлӓм Ушымы Организацин) международный кечӹжӹ, и йӹде 22-шы майын Халыквлӓм Ушымы Организацин тӹнгӓлмӹжӹ доно пӓлемдӓлтеш. 1993-шы ин Халыквлӓм Ушымы Организацин Тӹнг Ассамблейжӹ доно биологический сакойлыкым перегӓш келмӹ гишӓн халыкым пӓлдӓрӓш шанен увертӓрӹмӹ — Мӱлӓндӹ вӹлнӹ ылшы ӹлӹмӓшӹн цилӓ сӹнжӹм, тӹш сакой лимӹжӹ пыра, экокӹшкӓр дӓ генофонд.
Халыквлӓм Ушымы Организацин Тӹнг Ассамблейжӹ увертӓрен (1994 и 19 декабрь гӹц A/RES/49/119 №-ан резолюци)[1], пӹтӓри 29 декабрьӹн пӓлемденӹт, вара 22-шы майыш ваштымы[2].
Описани
Биологический сакойлык — тидӹ ӹлӹшӹ организмвлӓн шукы сакой ылмышты: бактери гӹц экокӹшкӓр якте[3]. Биосакойлык общий балансым кыча, ӹлӓш керӓлӹм цилӓ ситӓрӓ (вӹдӹм, качкышым, шотан игечӹм, экономический кушмашым дӓ т. м.). Шамак толшеш:
- мировой ВВП-н когорак лаштыкшы пӧрттӱ пайда гӹц шалга;
- шукы эдемлӓн тангыж — ӹлен лӓктӓш йӧнӹм ӹштӹшӹ негӹц (источник);
- эдемӹн 80 % качкышыжы кушкышвлӓ гӹц ситӓрӓлтеш;
- мӱлӓндӹ дӓ океанын экокӹшкӓрвлӓжӹ «углеродым пӹтӓрӹшӹ семӹнь пӓшӓм ӹштӓт дӓ т. м.[4][5].
Биосакойлыкым ямдымаш шужен ӹлӹмӓшӹшкӹ, живой существовлӓн шӓрлӹмӓшкӹ, игечӹ вашталтмашкы дӓ вес худа лӓктӹшӹш канден кердеш[6].
Биологический сакойлыкым ямдымашын тӹнг вивлӓжӹ — эдемӹн хозанлык пӓшӓм утыдон ӹштӹмӹжӹ, пӧрттӱ пайдам шотдымын кычылтмыжы[6][4], халык чотын кушмыжы, утыдон качмаш, йӹр ылшы средам лявӹртӹмӓш[7].
Биологический сакойлыкын международный кечӹжӹн шанымашыжы — фаунын дӓ флорын ямын пӹтӹмӹштӹ дӓ чӹдем толмышты гишӓн халыкын тусарымашыжым лыкташ[8][9].
ЮНЕСКО-н Тӹнг директоржы Одрэ Азуле[10]:
«Мӓлӓннӓ йӹр ылшы пӧрттӱ дӓ мӱлӓндӹ вӹлнӹ ӹлӹшӹвлӓ доно мӓмнӓн кӹл кычымы шотым цицмӓш вашталташ келеш, цилӓлӓн ярышы сӓндӓлӹкӹм анзыцок пӓлемден ӹштӓш тӹнгӓлмӹлӓ.»
Истори
«Биологический сакойлык» термин 1970-шы ивлӓн лӓктӹн[11]. Лу иштӹ тӹдӹ прикладной дӓ фундаментальный биологишкӹ кымдан пырен[12].
1992-шы ин 22-шы майын Рио-де-Жанейрошты Биологический сакойлык гишӓн конвенцим пингӹдемдӹмӹ[8] — биосакойлыкым перегӹмӓшкӹ виктӓрӓлтшӹ вескид сӓндӓлӹквлӓ лоштышты права документ[13]. 1993-шы ин 29 декабрьӹн конвенци вим нӓлӹн[2]. 2025 и май тӹлзӹ якте ти документӹм 196 кугижӓншӹ пингӹдемден[14].
Вара конвенциш пыртымы ылыныт: биолӱдӹшдӹмӹлык шотышты Картахенский протокол (2000), генетический ресурсвлӓ докы пырымым дӓ иквӓреш тӧр кычылтмы шотышты Нагойский протокол (2010), биолӱдӹшдӹмылык шотышты Картахенский протоколлан ответственность дӓ ямдымым пӧртӹлтӹмӹ гишӓн Нагойско-куала-лумпурский ситӓртӹш протокол (2010)[2].
1994-шӹ ин 19-шӹ декабрьӹн Халыквлӓм Ушымы Организацин (ООН) Тӹнг Ассамблейжӹ Биологический сакойлыкын Международный кечӹжӹм увертӓрен дӓ тӹдӹм 29 декабрьӹн пӓлемдӓш пынзалын (Биологический сакойлык гишӓн конвенцин вим нӓлмӹ кечӹжӹ)[1].
2000-шӹ ин декабрьӹн Тӹнг Ассамблей айымашым 22-шы майыш (конвенциэш кидӹм пиштӹмӹ кечӹ) вашташ пынзалтышым лыктын[15].
2015-шӹ ин мировой лидервлӓ пингӹдӹн виӓнгмӹ шотышты 17 ӹштӹшӓшлык пӓшӓм (цельӹм) пӓлемден пингӹдемденӹт (2030-шы и якте пингӹдӹн виӓнгмӓш гишӓн кечӹн протоколыштыжы сирӹмӹ), тиштӹ ӹштӹшӓшлык пӓшӓ рӓдӹ гӹц иктӹжӹ биосакойлыкым ямдымы йогым цӓрен шагалташ[16].
2022-шы ин декабрьӹн 196 кугижӓншӹ биосакойлыкым перегӹмӹ шотышты Куньмин-Монреальский глобальный раман программым принимаен[4]. Документӹштӹ пӧрттӱ пайдам шот доно кычылташ, биосакойлыкым перегӓш, экокӹшкӓрӹм уэмдӓш виктӓрӓлтшӹ 23 паша анжыкталтын. Документӹм ӹлӹмӓшӹш пырташ кугижӓншӹвлӓ биосакойлыкым перегӹмӹ шотышты национальный стратегим йӓмдӹлӹшӓшлык дӓ планируйышашлык ылыт[17].
Овуцавлӓ
И йӹде Биологический сакойлыкын международный кечӹжӹн темӹжӹ увертӓрӓлтеш. Халыквлӓм Ушымы Организацин Тӹнг секретарьжы ӓшӹндӓрӹмӹ кечӹ лӹм доно сирмӓшӹм пецӓтлӓ.
Цилӓ сӓндӓлӹк вӹлнӹ ти кечӹн сакой мероприяти эртӓрӓлтеш: йӹр ылшы средам перегӹмӹ гишӓн лекци, экологи айовлӓ, выставкывлӓ[18], водоёмвлӓм ирӹктӹмӹ, шӹргӹм итӹрӓйӹмӹ шотышты акцивлӓ дӓ т. м.
Тенгеок Биологический сакойлыкын международный кечӹжӹ лӹмеш пасна изданивлӓм лыктыт[2].
Кечӹн темӹвлӓжӹ
- 2002-шы и — «Шӹргӹн биосакойлыкшы»[19];
- 2003-шы и — «Биосакойлык дӓ нужда ваштареш кредӓлмӓш — пингӹдӹн виӓнгӓш ӱжмӓш»[2];
- 2004-шӹ и — «Биосакойлык: качкыш йых, вӹд дӓ цилӓлӓн шулык»;
- 2005-шӹ и — «Биосакойлык: вашталтшы сӓндӓлӹкӹштӹ ӹлӹмӓшӹм страхуйымаш»;
- 2006-шы и — «Кукшы кымдемвлӓштӹ биосакойлыкым перегӹмӓш»[2];
- 2007-шӹ и — «Климат вашталтмаш дӓ биосакойлык»;
- 2008-шӹ и — «Биосакойлык дӓ сола хозяйство»;
- 2009-шӹ и — «Тышман видвлӓ»;
- 2010-шы и — «Нужда гӹц лӓкмӓштӹ да нуждан нелӹцшӹм куштылгемдӹмӓштӹ биосакойлык»[2];
- 2011-шӹ и — «Шӹргӹвлӓн биосакойлыкышты»;
- 2012-шы и — «Тангыжвлӓн биосакойлыкышты»;
- 2013-шы и — «Вӹд дӓ Биосакойлык»;
- 2014-шӹ и — «Островвлӓн биосакойлыкышты»;
- 2015-шӹ и — «Пингӹдӹн виӓнгӓш манын биосакойлык»[2];
- 2016-шы и — «Биосакойлыкын тематикӹжӹм керӓлӹм ӹштӹмӓш, эдемвлӓн ӹлӹмӓшӹштӹм дӓ нӹнӹн ӹлӹмӹ йӧнӹштӹм яжоэмдӹмӓш»[8];
- 2017-шӹ и — «Биосакойлык дӓ ӹнян туризм»;
- 2018-шӹ и — «Биосакойлык шотышты 25 и пӓшӓм ӹштӹмӹ лӹмеш айо»;
- 2019-шӹ и — «Мӓмнӓн биосакойлыкна, качкышна, шулыкна»[7];
- 2020-шы и — «Мӓмнӓн решенивлӓ пӧрттӱлӓн»;
- 2021-шӹ и — «Мӓ пынзалтышын лаштыкшы ылына #ForNature»;
- 2022-шы и — «Цилӓ ӹлӹшӹлӓн анзыкылашым ӹштӹмӓш»[2];
- 2023-шы и — «Хытырен келшӹмӓш гӹц пӓшӓш: биосакойлыкым пӧртӹлтӹмӓш»;
- 2024-шӹ и — «Планын лаштыкшы ли;
- 2025-шӹ и — «Пӧрттӱ доно келшен шалгымаш дӓ пингӹдӹн виӓнгмӓш».
Кӹлдӓлтшӹ кечӹвлӓ
- Ир пӧрттӱн международный кечӹжӹ (3-шы март).
- Шӹргӹн международный кечӹжӹ (21-шӹ март).
- Тропиквлӓн международный кечӹштӹ (29-шӹ июнь).
- Тангыжын международный кечӹжӹ (раш кечӹ уке; сентябрь мычашын пӓлемдӓлтеш).
- Животныйвлӓм перегӹмӹ международный кечӹ (4-шӹ октябрь).
Примечани
- ↑ 1 2 Document Viewer (руш.). docs.un.org. Тергӹмӹ кечӹ: 14 сентябрьын 2025.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 International Day for Biological Diversity - 22 May. www.cbd.int (7 мартын 2025). Тергӹмӹ кечӹ: 14 сентябрьын 2025.
- ↑ Биологическое разнообразие(неопр.). www.who.int. Тергӹмӹ кечӹ: 14 сентябрьын 2025.
- ↑ 1 2 3 Что такое биоразнообразие и как его сохранить? ООН Женева. Тергӹмӹ кечӹ: 14 сентябрьын 2025.
- ↑ International Day for Biological Diversity | United Nations, United Nations. Дата обращения: 14 сентябрьын 2025.
- ↑ 1 2 Еле живая природа. По всей планете вымирают животные и растения. Чем это грозит человечеству?, Lenta.RU (6 январьын 2023). Дата обращения: 14 сентябрьын 2025.
- ↑ 1 2 Зачем празднуют Международный день биологического разнообразия, Парламентская газета (22 майын 2019). Дата обращения: 14 сентябрьын 2025.
- ↑ 1 2 3 Международный день биологического разнообразия, РИА Новости (22 майын 2016). Дата обращения: 14 сентябрьын 2025.
- ↑ Иван Обухов. Какой сегодня праздник: 22 мая – Международный день биологического разнообразия, Профиль (22 майын 2023). Дата обращения: 14 сентябрьын 2025.
- ↑ Международный день биологического разнообразия. ЮНЕСКО. Тергӹмӹ кечӹ: 14 сентябрьын 2025.
- ↑ Власова Е. А. Содержание понятия о биологическом разнообразии в профильном курсе биологии. Ярославский педагогический вестник (2009). Тергӹмӹ кечӹ: 14 сентябрьын 2025.
- ↑ Биологическое разнообразие, Большая российская энциклопедия. Дата обращения: 14 сентябрьын 2025.
- ↑ Конвенция о биологическом разнообразии (руш.). www.un.org. Тергӹмӹ кечӹ: 14 сентябрьын 2025.
- ↑ List of Parties. www.cbd.int. Тергӹмӹ кечӹ: 14 сентябрьын 2025.
- ↑ 55/201. Конвенция о биологическом разнообразии. unisdr.org. Тергӹмӹ кечӹ: 14 сентябрьын 2025.
- ↑ Международный день биологического разнообразия. ГКУ «Дирекция особо охраняемых природных территорий Санкт-Петербурга». Тергӹмӹ кечӹ: 14 сентябрьын 2025.
- ↑ 22 мая: Международный день биологического разнообразия, Экологический информационный центр «Экоинфо». Дата обращения: 14 сентябрьын 2025.
- ↑ Всемирный День биологического разнообразия в ГДМ, РИА Новости (21 декабрьын 2002). Дата обращения: 14 сентябрьын 2025.
- ↑ International Day for Biological Diversity - 22 May 2002. www.cbd.int (14 декабрьын 2006). Тергӹмӹ кечӹ: 14 сентябрьын 2025.
Литература
- Редникова Т. В. Значение конвенции CITES для охраны биологического разнообразия: полувековой опыт реализации положений // Международное право и международные организации. — 2023. — № 1.