Аламнер
| Городище | |
| Важынӓнгӹрӹштӹшӹ (Изи Шӹндӹрӹштӹшӹ) «Аламнер» | |
|---|---|
| мар. Аламнер | |
 | |
| 56°13′22″ с. ш. 46°40′49″ в. д.GЯO | |
| Сӓндӓлӹк | Россий |
| Республика | Мары Эл |
| Статус |
 РФ-н халыквлӓн культурный наследин объектшӹ федеральный кӱкшӹцӓн. Рег. № 121640414070006 (ЕГРОКН). Объект № 1210007000 (БД Викигида) |
| Состояни | Археологический памятник |
 |
|
 Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа | |
Аламнер (Важынӓнгӹрӹштӹшӹ (Изи Шӹндӹрӹштӹшӹ) «Аламнер» городище — ор ӹлем, тошты кӓрмӓн вӓр) — федеральный значениӓн археологи памятник, Мары Эл Республикӹн Кырык мары район Важынӓнгӹр сола гӹц йыдпелвел-ирвел монгырышкыла 600 метр палнырак Аламнер (кырык вӹлнӹшӹ хала) кырык вӹлнӹ ылеш. Халык ӓшӹндӓрӹмӓштӹ дӓ истори источниквлӓштӹ техень лӹмвлӓ перегӓлт кодыныт: Оролы кырык, Чалым кӓрмӓн, Шӹндӹр кырык, Изи Шӹндӹр ор ӹлем, Важынӓнгӹр ор ӹлем[1]. Памятник Йыл ӓнгӹрӹн кӱкшӹ вургымла сир тӓйӹлӹштӹжӹ (террасыштыжы), Йыл дон Изи Шӹндӹр ӓнгӹрвлӓн вургымла сирвлӓштӹ ушнымашты, вӓрлӓнен[2]. Ор ӹлемӹн площадьшы — 5,6 гектар утла.
Шӹмлӹмӹ истори
Ти археологи памятникӹм икшӹ гӓнӓ 1951 ин Р. В. Чубарова шӹмлен (обследованим ӹштен). А 1958 и гӹц ор ӹлем вӓрӹштӹ археологи раскопкывлӓ эртӓрӓлтӹнӹт. Ор ӹлемӹм стационарно шӹмлӓш Мары археологи экспедици тӹнгӓлӹн. 1958 дӓ 1964 ивлӓн 1184 кв. метрӹм пачмы. Эртӓрӹмӹ пӓшӓ негӹцеш ор ӹлем XIII–XIV курымвлӓн шачмы гишӓн иктешлӹмӓшӹм ӹштӹмӹ[2]. 1983 ин памятникӹштӹ капайымы пӓшӓм Г. А. Архипов вуйлатымы доно эртӓрӹмӹ, тӹнӓм 368 кв. метрӹм пачмы, техень иктешлӹмӓшкӹ толмы: ор ӹлем марывлӓн племенной центрвлӓштӹ логӹц иктӹжӹ ылын. 1999–2000 ивлӓн капайымы пӓшӓм Т. Б. Никитина вуйлатымы доно уэш тӹнгӓлмӹ.
Профессионал-археологвлӓ Аламнерӹм латкок сезон лӓктӹн шӹмленӹт.
Ор ӹлемӹн махань ылмыжы
Важынӓнгӹрӹштӹшӹ (Изи Шӹндӹрӹштӹшӹ) «Аламнер» ор ӹлем пу дӓ рок доно ӹштӹмӹ цаткыды перегӓлтмӹ сооружениӓн (рок кӱкшикӓ, келгӹ канава дӓ молы перегӓлтмӹ йӧнӓн) мары солавлӓ покшалны вӓрлӓнен. Тишты ӹшке шотан администативный вуйлатымы механизмвлӓ линӹт манын, шанаш лиэш. Ор ӹлемӹн цилӓ площадьшы — 82 400 кв. метр. Висӓн, оксан, руш, булгар дӓ татар импорт хӓдӹрвлӓн момы лаштыквлӓштӹ торгейӹмӹ кӹл виӓнгмӹ гишӓн попат, а шахмат, булава, тӹгӹр лаштык шукы годымжок общинӹштӹшӹ проста эдемвлӓ доно агыл, а халык лошты пасна айырлышы тӹшкӓ эдемвлӓ доно кӹлдӓлтӹнӹт. Памятникӹштӹ икманяр этнос тӹшкӓ гӹц кодшы шун хӓдӹрвлӓм момы. Ор ӹлемӹн сир неркӓштӹжӹ (мысыштыжы), ӹшке ӹштӹмӹ рок кӱкшикӓ дӓ келгӹ канава гӹц ӧрдӹжтӹ, кымалмы вӓрӹм момы[2].
Ор ӹлем Важынӓнгӹр кымдемӹн административно-военный, религи дӓ торгеейӹмӹ ӹрдӹ вӓржӹ лин. Техень ӹрдӹ вӓр лимӹ кугижӓншӹм ӹштӹмӹ анзыцшы тӹнгӓлтӹш феодал обществылан яралеш толын.
1524 ин Аламнер доны кредӓлмӓш
1524 ин, Руш кугижӓншӹ дон Казань ханство лоштышы вырсы вӓшпижмӓш годым, князь Иван Фёдорович Палецкий Угарман гӹц Казань вӹкӹ вӹд корны мычкы киндӹ запас дӓ артиллери доно каштын. Флотили корнышты, Аламнер кырык гӹц мӹндӹрнӹ агыл, черемисвлӓн ӓнгӹрӹм кӱ дӓ пушӓнгӹвлӓ доно пӱэн шӹндӹмӓн засадыш вӓрештӹн; кого пышвлӓн тӹшкӹ толын шомышты семӹнь тура сир гӹц нӹнӹ вӹкӹ пренявлӓм колтылаш дӓ ратниквлӓм пикш доно лӱлӓш тӹнгӓлӹнӹт, шукы эдем колен, пыш дон запасвлӓм роалтен нӓлӹнӹт, князь ӹшкежӓт цуц веле ытаралт кодын.
Аламнер дӓ туризм
Аламнер — туризмлӓн яжон пӓлӹмӹ вӓр. Туриствлӓлӓн сакой семӹнь кӓнӓлтӓшӹштӹ — кӱ кырыкыш кузаш, ялын кашташ, велосипед доно кыдалышташ йӧнвлӓм ӹштӹмӹ. Кырык вуйышты лӹмӹн ӹштӹмӹ анжымы площадка гӹц солавлӓ шӹнзен кемӓн цевер лап вӓр дӓ Йыл ӓнгӹр кымдан пачылтыт. Кырык вӹлнӹ шӹренок кӹдӓлӓш курымвлӓштӹшӹ культура фестивальвлӓ эртӓрӓлтӹт, тӹ жепӹштӹшӹ воинвлӓн выргемӹштӹм, оружиштӹм дӓ перегӓлтмӹ хӓдӹрвлӓштӹм ужаш лиэш, тенгеок тошты мадмаш дон тӓнгӓшӹмӓшвлӓштӹ вим тергӓш лиэш. «Аламнер» хына пӧрт лач кырык тӓйӹл вӹлнок шӹнзӓ, тӹштӹ пӧрттӱм яжон ужаш лимӓн йӧнӓн номервлӓ ылыт. Лишнок икманяр гостиница дӓ кемпинг (кӓнгӹжӹм кӓнӹмӹ вӓр) улы[3].
Примечани
- ↑ Туризм в Республике Марий Эл
- ↑ 1 2 3 Никитина Т. Б., Михеева А. И. Аламнер: Миф и реальность (Важнангерское (Мало-Сундырское) городище и его округа. — Йошкар-Ола: МарНИИЯЛИ, 2006. — 196 с.; ил.
- ↑ Экстремальный отдых, мистические легенды и древние раскопки - гора Аламнер
Литература
- Никитина Т. Б., Михеева А. И. Аламнер: Миф и реальность (Важнангерское (Мало-Сундырское) городище и его округа. — Йошкар-Ола: МарНИИЯЛИ, 2006. — 196 с.; ил.