Савария йымын ӹдӹр (скульптурный композици)

Ирӹкӓн энциклопеди Википеди гӹц материал
Памятник
«Савария йымын ӹдӹр» («Келшӹмӓш»)
«Vasi üzenet»(венг.)[1][2], «Barátság emlékmű»(венг.)[3]
Monument to Savaria.jpg
56°37′39″ с. ш. 47°54′23″ в. д.GЯO
Сӓндӓлӹк  Россий
Хала Йошкар-Ола, Ленин проспект, 22А
Скульптор Михай Немет (Mihály Németh(венг.))[4]
Архитектор Петер Фазакаш (Péter Fazakas(венг.))[4]
Стройымаш 1978[1]
Кӱкшӹц 240 см[2]
Материал ошкӱ[1][2]
Состояни яжо

«Савария йымын ӹдӹр» («Келшӹмӓш») скульптурный композици — Йошкар-Олашты 1978 ин августын вӓрӓнгдӹмӹ скульптура. Мары-венгр дӓ совет-венгр келшӹмӓшӹм цаткыдемдӹмӹ лӹмеш Йошкар-Олалан шӱмбел-тӓнг халажы — Венгриштӹшӹ Сомбатхей хала — гӹц подарка[4]. Авторвлӓ — венгр скульптор Михай Немет дон архитектор Петер Фазакаш, ошкӱ гӹц ӹтӹмӹ[4].

Ӹштӹмӹ истори

1971 ин 19 майын Йошкар-Олашты Совет-венгр келшӹмӓш ушемӹн Мары отделенижӹн учредительный конференцижӹ эртен, тӹштӹ роды лишӹ Йошкар-Ола ӹрдӹ халаан Мары АССР дон Сомбатхей административный центрӓн Венгр Халык Республикӹн Ваш областьшы лоштышы келшӹмӓш кӹлӹм кымдаэмдӹмӹ дӓ цаткыдемдӹмӹ гишӓн пынзалтышым лыкмы[5][6][7].

1972 ин Мары АССР гӹц Йошкар-Ола исполкомын председательжӹ Евгений Иванович Зотов вуйлатымы делегаци келшӹмӓш визит доно Сомбатхей халаш толын. Вӓшлимӓш годым делегаци венгр скульптор Михай Неметӹн мастерскойыштыжы ылын, тӹштӹ Венгр социалист пӓшӓзӹ партин Ваш обкомжын пӹтӓришӹ секретарьжы Антал Ковач Е. И. Зотовлан Йошкар-Олалан памятникӹм ӹштӓш сӧрен[8].

Халавлӓ лоштышы келшӹмӓшӹм пакыла цаткыдемдӹмӹ лӹмеш 1973 ин 7 ноябрьын Сомбатхейӹштӹ ӹлӹмӹ микрорайонлан Йошкар-Олан лӹмжӹм пумы — Joskar-Ola lakόtelep(венг.)[7]. Вӓшештӹш семӹнь, Совет-венгр келшӹмӓш обществын Мары отделенижӹ шанымашым пумы доно, 1975 ин 24 февральын Йошкар-Олашты Изи Какшан ӓнгӹрӹн шалахай сирӹштӹжӹ ӹштӓлтшӹ «Пионерский» микрорайонлан шӱмбел-тӓнг халажы лӹмеш у лӹмӹм — «Сомбатхейӹм» — пумы[прим. 1].

Тидӹн паштек венгр Сомбатхейӹн вуйлатышывлӓжӹ Йошкар-Олалан у подаркам — халавлӓ лоштышы келшӹмӓшӹм анжыктышы скульптурный композицим — ӹштӓш шанен пиштенӹт[7]. 1976 ин ноябрьын Йошкар-Олаш официальный визит доно скульптор Михай Немет дон Ваш областьын тӹнг архитекторжы Петер Фазакаш толыныт, нӹнӹ ӹштӹшӓшлык скульптурым кышак шагалташ вӓрӹм айыренӹт[9]. Йошкар-Олан архитекторжы Анатолий Галицкий Сомбатхей микрорайонын ик сек пӹтӓришӹ пӧртшӹ — «Савария» выжалышы-бытовой комплексӹн чангалтшы зданижӹ сага — вӓрӹм анжыктен[10]. Вара ти здани анзылнышы площадкым скульптурым шагалтышашлык вӓр семӹнь пингӹдемдӹмӹ.

Скульптура йӓмдӹ лимӹкӹ, подаркам Йошкар-Олаш кандымы шотышты ядмаш шачын. Венгр Харык Республика гӹц искусство произведенивлӓм лыкмы годым лин кердшӹ таможня дӓ бюрократ процедурывлӓ гишӓн венгр скульптурым ваштымы пӓшӓ пиш кужы жепеш шыпшылт кердӹн. Тӹнӓм, Венгр социалист пӓшӓзӹ партин Ваш обкомжын пӹтӓришӹ секретарьжы Антал Ковачын ядмыжы доно, скульптурым военный самолётыш пиштенӹт дӓ СССР-ын Чкалов аэродромыш кандаш пӓлемденӹт ылын, но тидӹн вӓреш, Самолётын шӹцмӹ вӓржӹ Ленинград лин. Ленинградышты военныйвлӓ кышкы пакыла грузым нӓнгемӹм ынгылен кердделыт, тидӹн гишӓн Венгрин Военно-воздушный вишкӹжӹ телеграммым колтенӹт дӓ венгр лётчикӹм ядышт нӓлӹнӹт. Цилӓ рашемдӹмӹкӹ, венгр монгыр Йошкар-Олаштышы исполкомыш телеграммым колтен, тӹштӹ скульптурын Ленинградышты ылмыжы гишӓн сирӹмӹ ылын. Варажы скульптурым Йошкар-Олашкы колташ Ленинград хала Кӓнгӓшӹн Исполнительный комитет вуйлатышын вашталтышыжы Анна Петровна Бойкова палшен[11][12].

Скульптурым Йошкар-Олашкы самолётеш канденӹт дӓ 1978 ин 17 августын[13] Ленин проспект, 22А пӧрт сага, «Савария» выжалышы-бытовой комплексӹн зданижӹ анзылнан вӓрӓнгденӹт. Ти кечӹнок тӹдӹм кугижӓншӹ комисси «отлично» ӓк доно пӓшӓшкӹ нӓлӹн[4].

Скульптурым Венгрин конституци кечӹжӹ анзыц 1978 ин 19 августын торжественно пачыныт[прим. 2][3]. Монументӹм пачмашты Венгрин Ваш область гӹц правительство делегаци ылын, нӹнӹ лошты — скульптор Михай Немет дӓ архитектор Петер Фазекаш. Пачмашты тенгеок Венгриштӹшӹ Сентпетерфа (szentpéterfai táncegyüttes (венг.)) сола гӹц фольклор ансамбль выступаен[14][15]. Йошкар-Олан властьшы таум келесӹмӹ семӹнь скульптурын авторвлӓжӹлӓн кымылангдышы премим кычыктен[4].

Венгриштӹшӹ Сомбатхей халашты «Тыр» («Ӓвӓ дон тетя») скульптура

Вара Йошкар-Ола гӹц вӓшештӹш подарка семӹнь, мары дӓ венгр халыквлӓн келшӹмӓшӹштӹ лӹмеш скульптор Анатолий Ширнин той гӹц «Тыр» («Ӓвӓ дон тетя», «Соок кечӹ лижӹ!») — «Béke, anya gyermekével!» (венг.) — скульптурым ӹштен, тӹдӹм 1981ин Сомбатхей халан Йошкар-Ола микрорайоныштыжы вӓрӓнгденӹт, дӓ тӹдӹ кӹзӹтӓт Szent Márton дон Wesselényi Miklόs (венг.) ӧлицӓвлӓн корныважикӹштӹшӹ паркышты шалга[16].

Лӹмӹн этимологижӹ

Скульптурын официальный лӹмжӹ — «Barátság Emlékmü» (венг.) венрг йӹлмӹ гӹц «Келшӹмӓш» манын сӓрӓлтеш[3]. Скульптурын авторвлӓжӹн венгрла оригинальный лӹмжӹ — «Vasi üzenet» (венг.)[1], тӹдӹм «Ваш область гӹц шӓлӓ!» манын сӓрӓш лиэш — тидӹ скульптурын рушла эче ик лӹмжӹм шачыктен — «Венгри гӹц шӓлӓ»[8][11][12].

Тидӹн гӹц пасна скульптурный композицин руш йӹлмӹ доно пингӹдемдӓлтшӹ лӹмжӹ улы — «Савария йымын ӹдӹр» («Савария»)[4][17][18], ӓкрӓм годшы Саварим ӹдӹрӹн сӹнжӹ гач анжыктымы, тенгеок тӹдӹ гач скульптор Михай Немет венгр мӱлӓндӹ гӹц келшӹмӓш шӓлӓм анжыкташ шанен[19].

Тенге гӹнят, скульптурын официальный агыл лӹмвлӓжӓт улы: нӹнӹ логӹц иктӹжӹ — «Марийская правда» газетӹн тӹнг редакторжы В, Н. Карташов предлагайымы «Этилона» — тӹдӹ кымдан шӓрлӹшӹ кок венгр лӹмӹм — Этелла дон Илонам — уша[7][20].

Скульптурын сӹнжӹ

Скульптурный композици пьедестал вӹлнӹ вӓрлӓнӓ дӓ ӓкрет годшы выргемӓн сӓмӹрӹк венгр ӹдӹрӹм улы кӓпшӹге анжыкта, тӹдӹ колонна вӹкӹ тӹкӹлӓлт шагалын — тидӹ кӹзӹтшӹ Сомбатхей хала доны ылшы ӓкрӓм годшы Римӹштӹшӹ Исида йымын ӹдӹрӹн церкӹжӹн шӓлӓнен пӹтӹшӹ зданин лаштыкшы[20]. Сӓмӹрӹк венгр ӹдӹр — ӓкрет годшы мӱлӓндӹн сӓмӹрӹк жепшӹ[21], тошты Саварин сӹлнӹ картинжӹ[8], мӹндӹр эртӹмӹ корны гӹц шӓлӓ, ӹлӹмӓшӹн символжы[20]; античный колоннывлӓ — ӓкрӓм годшы Римӹштӹшӹ эртӹмӹ корнын символжы[8].

Ӹдӹрӹн сӹнзӓ анжалтышыжы мӹндӹркӹ виктӓрӓлтӹн, тидӹ халаштышы венгр халыкын йых-кӹл дон овуцавлӓжӹн ванжен толмыштым эртӹмӹн призмӹжӹ гач анжыкта: тӹдӹ римлянвлӓн (Савари лӹм доно) негӹцлӹмӹ гӹц совет жепӹн Йошкар-Ола доно шӱмбел-тӓнг кӹлӹм ӹштӹмӹ якте[4][7].

Скульптурылан вӓрӹм так веле агыл айырымы: тӹдӹ Сомбатхей микрорайоныш пырымашты вӓрлӓнӓ, вуйта Йошкар-Олашты ӹлӹшӹвлӓлӓн венгр Сомбатхейӹштӹшӹ родышты шӓлӓм колта. Тенгеок ӹдӹрӹн сӹнзӓ анжалтышыжы Йылыш йоген пырышы Изи Какшаныш виктӓрӓлтӹн, лач тенгеок Ваш медье гач йогышы Раба ӓнгӹр Дунайыш йоген пыра, ти мӱлӓндӹ кымдыкышты иквӓреш ӹлӹмӹм дӓ финн-угр халыквлӓн ик йиш ылмыштым пӓлемдӓ[20].

Характеристика

Скульптурын кӱкшӹцшӹ — 240 см[2], материал — ошкӱ[1][2]. Композицин истори айыртемжӹ техень: мрамор дӓ гранит доно облицуйымы пьедестал вӹлнӹ Сомбатхейӹн гербшӹм вӓрӓнгдӹмӹ, тӹштӹ геральдика тамган кӱшӹл дӓ Исида йымы церкӹн ӱл частьыштыжы «Ытарымаш» («Felszabadulási Emlékmű» (венг.)) монументӹм анжыктымы. Зданим дӓ сагашы территорижӹм пыжен тӧрлӹмӹ паштек пьедестал мраморым декоративный кӱэш вашталтенӹт, Сомбатхейӹн гербшым карангденӹт[4].

Примечани

  1. ↑ Труйышывлӓн депутатвлӓн Йошкар-Олаштышы хала Кӓнгӓшӹн исполнительный комитетшӹн 24.02.1975. ин лыкмы «„Пионерский“ микрорайонын лӹмжӹм „Сомбатхей“ лӹмеш вашталтымы гишӓн» решенижӹ
  2. ↑ 1949 ин 20 августын Венгр Халык Республикӹн Конституцижӹм ӹлӹмӓшӹш пыртымы. 1949 гӹц 1989 и якте ти кечӹн «Конституцин кечӹжӹ» национальный айом эртӓренӹт.

Ссылкывлӓ

  1. ↑ 1 2 3 4 5 NÉMETH Mihály (венг.). jmvk.papa.hu. Тергӹмӹ кечӹ: 14 августын 2025. Архивируйымы 14 январьын 2022 года.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Vasi üzenet (венг.). Művészet (№ 10) (октябрь 1976). Тергӹмӹ кечӹ: 14 августын 2025. Архивируйымы 14 январьын 2022 года.
  3. ↑ 1 2 3 Barátság Emlékmű (руш.). Esti Hírlap (№ 195) (19 августын 1978). Тергӹмӹ кечӹ: 14 августын 2025. Архивируйымы 14 январьын 2022 года.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Архивный отдел администрации городского округа «Город Йошкар-Ола». Юбилей памятника Советско-венгерской дружбы (руш.). Информационный портал города Йошкар-Олы (17 августын 2018). Тергӹмӹ кечӹ: 14 августын 2025. Архивируйымы 11 сентябрьын 2019 года.
  5. ↑ Фонд № Р-1114. Марийское отделение Общества советско-венгерской дружбы Центрального правления Общества советско-венгерской дружбы 1971-1981 гг. Архивный путеводитель — справочник сведений по фондам архивов России и Белоруссии. Тергӹмӹ кечӹ: 14 августын 2025. Архивируйымы 2 июньын 2021 года.
  6. ↑ 50 лет дружбе между Йошкар-Олой и городом Сомбатхей – административным центром области Ваш в Венгрии. Информационный портал города Йошкар-Олы (18 майын 2021). Тергӹмӹ кечӹ: 14 августын 2025. Архивируйымы 2 июньын 2021 года.
  7. ↑ 1 2 3 4 5 Стафиевская М. В., Жуков Д. А. Влияние российско-венгерских отношений на историко-культурное пространство города Йошкар-Олы (руш.). Вестник Марийского государственного университета. Серия «Исторические науки. Юридические науки» (2017. Т. 3. № 1(9). С. 26—30). Тергӹмӹ кечӹ: 14 августын 2025. Архивируйымы 14 январьын 2022 года.
  8. ↑ 1 2 3 4 Мадьярка — «контрабандистка» (руш.). Газета «Марийская правда» (30 мартын 2009). Тергӹмӹ кечӹ: 14 августын 2025. Архивируйымы 9 майын 2017 года.
  9. ↑ Németh Mihály szobrászművész márványszobrot készít Joskar Ólának (венг.). Vas Népe (№ 278) (24 ноябрьын 1976). Тергӹмӹ кечӹ: 14 августын 2025. Архивируйымы 14 январьын 2022 года.
  10. ↑ Обменяться эксклюзивными скульптурами Йошкар-Оле и Сомбатхею помогла военная авиация (руш.). Газета «Марийская правда» (30 мартын 2020). Тергӹмӹ кечӹ: 14 августын 2025. Архивируйымы 14 январьын 2022 года.
  11. ↑ 1 2 Контрабанда из Венгрии (руш.). Газета "Йошкар-Ола" (3 августын 2014). Тергӹмӹ кечӹ: 14 августын 2025. Архивируйымы 14 январьын 2022 года.
  12. ↑ 1 2 Газета "Марийская правда". Контрабандная "мадьярка" украшает Сомбатхей (руш.). Межрегиональная Лига журналистов (5 апрельӹн 2005). Тергӹмӹ кечӹ: 14 августын 2025. Архивируйымы 14 январьын 2022 года.
  13. ↑ Памятнику советско-венгерской дружбы в Йошкар-Оле – 40 лет (руш.). Газета «Марийская правда» (17 августын 2018). Тергӹмӹ кечӹ: 14 августын 2025. Архивируйымы 14 январьын 2022 года.
  14. ↑ Németh Mihály szobrászművész a Barátság emlékmű (венг.). Vas Népe (№ 193) (17 августын 1978). Тергӹмӹ кечӹ: 14 августын 2025. Архивируйымы 14 январьын 2022 года.
  15. ↑ Рыбалка В. И. Укрепление и расширение культурных связей между Марий Эл и областью Ваш Венгрии во второй половине XX столетия (руш.). Вестник Марийского государственного университета. Серия «Исторические науки. Юридические науки» (2015. С. 59—62). Тергӹмӹ кечӹ: 14 августын 2025. Архивируйымы 26 мартын 2020 года.
  16. ↑ Közterületi szobrok, műalkotások (венг.). Szombathely MJV Önkormányzata. Тергӹмӹ кечӹ: 14 августын 2025. Архивируйымы 14 январьын 2022 года.
  17. ↑ Архитектор Анатолий Галицкий. О жизни и о деле. Встреча с Мастером #1 (руш.). Блог Константина и Евгении Карповых «Мысли» (3 майын 2018). Тергӹмӹ кечӹ: 14 августын 2025. Архивируйымы 16 сентябрьын 2019 года.
  18. ↑ Vas megye szovjet testvérterülete a Main ASZSZK fővárosában (руш.). Esti Hírlap (№ 37) (13 февральын 1979). Тергӹмӹ кечӹ: 14 августын 2025. Архивируйымы 14 январьын 2022 года.
  19. ↑ Szovjet Szocialista Köztársaság fővárosában Joskar Olában (руш.). Népszava (№ 91) (19 апрельӹн 1978). Тергӹмӹ кечӹ: 14 августын 2025. Архивируйымы 14 январьын 2022 года.
  20. ↑ 1 2 3 4 Mi az az Etilona (венг.). Vas Népe (№ 253) (28 октябрьын 1979). Тергӹмӹ кечӹ: 14 августын 2025. Архивируйымы 14 январьын 2022 года.
  21. ↑ Пожгаи Золтан (1983-02-18), Край сердцу близкий, Газета «Марийская правда» 
«https://mrj.ruwiki.ru/w/index.php?title=Савария_йымын_ӹдӹр_(скульптурный_композици)&oldid=314695» гӹц нӓлмӹ