Российӹштӹ ӓвӓн кечӹжӹ

Ирӹкӓн энциклопеди Википеди гӹц материал
Российӹштӹ ӓвӓн кечӹжӹ
Российӹштӹ Ӓвӓн кечӹн тӹнг символжы — каля каржангы
Российӹштӹ Ӓвӓн кечӹн тӹнг символжы — каля каржангы
Тип Йиш айо
Вес семӹнь Ӓвӓн кечӹжӹ
Ӹштӓлтӹн 1998 ин 30 январьын РФ Президент Б. Ельцинӹн 120-шы №-ӓн Указшы доно
Пӓлемдӓт Российӹштӹ
Кечӹ ноябрьын остатка рушӓрнян
Пӓлемдӹмӓш йиш доно вӓшлимӓш, концерт, выставка, шукы тетяӓн ӓвӓвлӓлӓн наградым кычыктымаш, благотворительный акцивлӓ
Овуца ӓвӓвлӓлӓн пеледӹш дон подаркавлӓм кычыктымаш, школ дон тетя садышты утренникӹм эртӓрӹмӓш, «Ӓви, мӹнь тӹньӹм яратем!» акци
Кӹлдӓлтӹн Мир вӹлнӹшӹ халыквлӓн ӹдӹрӓмӓш кечӹ; Семня, яратымаш дӓ ӹнян ылмаш кечӹ

Ӓвӓн кечӹжӹ Российӹштӹ (руш. День матери в России) — ноябрьын остатка рушӓрнянжӹ эртӓрӓлтшӹ айо. 2025 ин тӹдӹ 30 ноябреш вӓрештеш. Мир вӹлнӹшӹ халыквлӓн ӹдӹрӓмӓшвлӓн кечӹштӹ доно тӓнгӓштӓрӹмӓштӹ, кынам кымылангдымашым улы-уке ӹдӹрӓмӓш нӓлӹт, ти кечӹн ӓвӓвлӓм дӓ мӹшкӹрӓн ӹдӹрӓмӓшвлӓм мактат. Ти айо — ӓвӓн пӓшӓжӹм, ӓвӓвлӓн тетявлӓштӹ верц ӹшкӹмӹштӹм ӹжӓлӓйӹде жертвуйымашым шотеш пиштӹмӓш дӓ обществышты нӹнӹн тӹнг рольыштым признайымаш[1][2].

Айымы кечӹ

Российӹштӹ Ӓвӓн кечӹжӹм официально Россий Федерацин Президентшӹ Борис Ельцинӹн 1998 и 30 январяш 120 №-ӓн Указшы доно пингӹдемдӹмӹ. Документӹштӹ айымы кечӹ пингӹдемдӓлтӹн — ноябрьын остатка рушӓрняжӹ. Айом пингӹдемдӹмӹ инициатива Кугижӓншӹ Думын ӹдӹрӓмӓш, йиш дӓ сӓмӹрӹквлӓн пӓшӓштӹ шотышты комитетшӹн ылын, тенгеок депутат Алевтина Апаринан[3][4].

Истори

Ӓвӓвлӓм мактымы овуца ӓкрӓм годымок шачын. Тошты Грециштӹ цилӓ йымын ӓвӓжӹ Рея дӓ Персефона гань ӓвӓ-йымывлӓ лӹмеш культвлӓ ылыныт. Нӹнӹн лӹмеш шошым, март покшалны, мистери дон овуцавлӓм эртӓренӹт. XVII курымын Англиштӹ «Ӓвӓ рушӓрня» (англ. Mothering Sunday) лӹмӓн айо шачын. Кого постын (руш) (мар. нӹлӹмшӹ рушӓрняэшӹжӹ вӓрештшӹ ти кечӹн шачмы пӧртӹштӹ гӹц мӹндӹрнӹ пӓшӓлӹшӹ тетявлӓлӓн, ӓвӓвлӓштӹм ужындалаш дӓ нӹнӹлӓн изирӓк подаркавлӓм кычыкташ манын, кӓнӹм кечӹм пуэнӹт.

Кӹзӹтшӹ мир вӹлнӹшӹ халыквлӓн Ӓвӓн кечӹжӹн прообразшы США-шты XX курым тӹнгӓлтӹшӹн лӓктӹн. 1872 ин активистка Джулия Уорд Хау мир верц кредӓлмӓштӹ ӓвӓвлӓн икышын ылмыштын кечӹм пӓлемдӓш шанымашым пуэн, но тӹдӹн инициативӹжӹ верц шукынок ылделыт. Варарак, 1907 ин, Филадельфи гӹц американка Анна Джарвис, ӹшкӹмжӹн ӓвӓжӹ веремӓ шодеок колымыжы гишӓн ойхырен, цилӓ ӓвӓвлӓм мактымы национальный кечӹм пингӹдемдӓш предложени доно выступаен. Тӹдӹн пыт шалгымыжы доно 1914 ин США-н президентшӹ Вудро Вильсон майын кокшы рушӓрняжӹм национальный айоэш — Ӓвӓн кечеш — увертӓрен. США паштек ти овуцам шукы вес сӓндӓлӹк нӓлӹн[5].

Российӹштӹ айон лӓкмӹжӹ

Российӹштӹ Ӓвӓн кечӹжӹм пӹтӓришӹ гӓнӓ пингӹдемдӓш эче Россий империшток цацымы. 1915 ин 1 декабрьын Петроградышты айом тӹнг инструктор, скаутмастер Рагнар Фернбергын инициативӹжӹ доно скаутвлӓн Икшӹ отрядыштышты организуйымы. Но ти кечӹ халык календарьышты пингӹдемдӓлтде дӓ кымдан шӓрлӹде[6][7].

Совет жепӹн шанымаш Баку гӹц толшы инициатива доно пӧртӹлӹн. 1988 ин 30 октябрьын 228 №-ӓн школышты руш йӹлмӹ дон сӹлнӹшаям тымдышы Эльмира Гусейнова ӹшке классшы доно лӹмӹн ӓвӓвлӓлӓн концертӹм йӓмдӹлен. Мероприяти шукылан келшен. Тӹштӹ айом и йӹде эртӓрӓш ӱжмӓш гишӓн шукы совет газетӹштӹ сирӹмӹ. Гусейнова йӓмдӹлӹмӹ айо сценари 1992 ин «Воспитание школьников» журналеш пецӓтлӓлтӹн, тидӹжӹ ти овуцам сӓндӓлӹкӹштӹшӹ школвлӓ мычкы шӓрӓш палшен.

1990-шы ивлӓн идей политический палшыкым нӓлӹн. КПРФ гӹц Кугижӓншӹ Думын депутатшы Алевтина Апарина айом федеральный кӱкшӹцӹштӹ пингӹдемдӓш предложени доно выступаен. 1998 ин 30 январьын Президент Борис Ельцин келшӹшӹ указым подписӓйен, тӹнӓмшен Ӓвӓн кечӹжӹ Российӹштӹ ноябрьын остатка рушӓрняжӹн официально пӓлемдӓлтеш.

Айон символикӹжӹ

Российӹштӹ Ӓвӓн кечӹн тӹнг символжы — каля каржангы. Халыкын ӹнянӹмӹжӹ семӹнь, ти проста дӓ нӹжӹлгӹ пеледӹш икань ылмым, ӹнян ылмым, нӹжӹлгӹ ылмым дӓ ире ӓвӓ яратмашым анжыкта. Каля каржангы тенгеок лишӹл эдемвлӓм дӓ родым мондаш агыл палшышы пеледӹшеш шотлалтеш. «Ӓви, мӹнь тӹньӹм яратем!» Россий кӱкшӹцӓн акци годым октрыткывлӓштӹ дӓ вес сакой айо хадӹрӹштӹ каля каржангы шӹрен анжыкталтеш.

Ӓвӓн кечӹжӹ лӹмеш открытка

Юж сӓндӓлӹкӹштӹжӹ, шамак толшеш США дон Австралиштӹ, айон символешӹжӹ лаштыра цӹгӓк пеледӹш шотлалтеш. Тидӹн годым сакой цӹрен ӹшке значенижӹ: яргата лаштыра цӹгӓк пеледӹшӹм ӓвӓ живой ылмы лӹмеш, ошым — колышы гишӓн ӓшӹндӓрӹмӹ лӹмеш намалыт. Российӹштӹ ти овуца ӹлӹмӓшкӹ пырыде[8].

Пӓлемдӹмӓшӹн овуцавлӓ

Айо ӹлӹмӹ ивлӓнжӹ ӹшке овуцавлӓжӹм нӓлӹн. Сӓндӓлӹк мычкы шукы мероприяти эртӓрӓлтеш: концерт, выставка, фестиваль дӓ флешмобвлӓ. Тымдымы заведенивлӓштӹ — школ дон тетя садвлӓштӹ — тематический урок, утренник дӓ рисункы дон поделка конкурствлӓ эртӓрӓлтӹт, тӹштӹ тетявлӓ ӹшке ӓвӓвлӓштӹлӓн подаркавлӓм йӓмдӹлӓт[9].

Сек пӓлӹмӹ овуцавлӓ логӹц иктӹжӹ «Ӓви, мӹнь тӹньӹм яратем!» Россий кӱкшӹцӓн социальный акци лин. Айо анзыц волонтёрвлӓ каля каржангы символан промооткрыткывлӓм шӓлӓтӓт, нӹнӹм почта доно колташ ӓль ӹшке кычыкташ лиэш. Тенгеок нужда ӓвӓвлӓлӓн дӓ шукы тетяӓн йишвлӓлӓн палшымы лӹмеш благотворительный марафоным эртӓрӓт дӓ оксам погат.

Ти кечӹн йиш доно погынаш, ӓвӓ дон папавлӓ докы каштын толаш, нӹнӹлӓн пеледӹш дон подаркавлӓм кычыкташ овуца улы. Шукы тетяӓн йишвлӓм мактымылан осовын кого внимани айыралтеш, нӹнӹлӓн почётан грамотывлӓм, медальвлӓм дӓ молы наградывлӓм кычыктат. Юж регионвлӓштӹжӹ вуйлатышывлӓ доно торжественный приём дон вӓшлимӓшвлӓ эртӓрӓлтӹт[10].

Ӓвӓвлӓлӓн кугижӓншӹ наградывлӓ

Российӹштӹ, анзыц СССР-ыштышы семӹньок, тетявлӓм анжен куштымашты дӓ йиш институтым пингӹдемдӹмӓштӹ ӓвӓвлӓн заслугыштым пӓлемдӹшӹ кугижӓншӹ наградывлӓн система улы.

СССР-ын наградывлӓ

Совет Союзышты шукы тетяӓн ӓвӓвлӓм кымылангдымы цела система ӹштӓлтӹн. 1944 ин техень наградывлӓм пингӹдемдӹмӹ:

  • Ӓвӓ ылмаш медаль (I дӓ II степень) — 5 ӓли 6 тетям ӹштӹшӹ дӓ анжен куштышы ӓвӓвлӓлӓн кычыкталтын.
  • «Ӓвӓ слава» орден (I, II дӓ III степеньвлӓ) — 7 гӹц 9 тетя якте ӹштӹшӹ дӓ анжен куштышы ӓвӓвлӓлӓн пумы.
  • «Ӓвӓ-героиня» орден — 10 дӓ шукырак тетям ӹштӹшӹ дӓ анжен куштышы ӓвӓвлӓлӓн пумы сек кӱкшӹ награда.

Кӹзӹтшӹ кугижӓншӹ наградывлӓ

Ӓвӓ ылмым кымылангдымаш овуца кӹзӹтшӹ Российӹштӓт улы.

  • «Ӓтя-ӓвӓ слава» орден дӓ «Ӓтя-ӓвӓ слава» оренӹн медальжы — 2008 дӓ 2010 ивлӓн пингӹдемдӹмӹ. Орден доно шӹм дӓ шукырак тетям анжен куштышы ӓтя-ӓвӓвлӓм (усыновительвлӓм) пӓлемдӓт, а медаль доно — нӹл дӓ утларак тетям.
  • «Ӓвӓ-героиня» лӹм — 2022 ин августын Президент Владимир Путинӹн Указшы доно угӹц ӹлӹмӓшкӹ пӧртӹлтӹмӹ. Ти лӹмӹм лу дӓ шукырак тетям ӹштӹшӹ дӓ анжен куштышы ӹдӹрӓмӓшвлӓлӓн пуат. Награждайымы ӓвӓлӓн икӓнӓштӹ ик миллион тӓнгӓм тӱлӓт. Пӹтӓришӹ гӓнӓ ти лӹмӹм 2022 ин ноябрьын Чечня Республика гӹц Медни Кадырова дӓ Ямало-Ненецкий автономный округ гӹц Ольга Дехтяренко нӓлӹнӹт.

Ӓвӓн кечӹжӹ вес сӓндӓлӹквлӓштӹ

Ӓвӓн кечӹжӹ мир вӹлнӹшӹ халыквлӓн кечӹ ылеш, но сакой сӓндӓлӹквлӓштӹ тӹдӹм сакой кечӹн пӓлемдӓт. Сек шукыштыжы — майын кокшы рушӓрняжӹ, ти кечӹн айом США-шты, Канадышты, Австралиштӹ, Бразилиштӹ, Германиштӹ, Италиштӹ, Турциштӹ, Япоништӹ дӓ вес шукы сӓндӓлӹкӹштӹ пӓлемдӓт. Майын пӹтӓришӹ рушӓрнянжӹ ӓвӓвлӓм Испаништӹ, Португалиштӹ, Венгриштӹ дӓ Литвашты кымылангдат.

Юж сӓндӓлӹкӹштӹжӹ пингӹдемдӹмӹ кечӹвлӓ улы. Шамак толшеш, Египетӹштӹ Ӓвӓн кечӹжӹм 21 мартын, шошымшы равноденстви кечӹн, аят. Грузиштӹ — 3 мартын, Армеништӹ — 7 апрельӹн, а Белоруссиштӹ — 14 октябрьын, тӹдӹм Похыро православный айо доно кӹлдӹмӹ. Великобритаништӹ «Ӓвӓ рушӓрня» молнамшы семӹньок мартын пӹтӓришӹ рушӓрнянжӹ эртӓрӓлтеш. Ушымы Нацивлӓн Организациштӹ тенгеок Ӓвӓн кечӹжӹм айымы идей верц ылеш, тӹдӹм ӹдӹрӓмӓшвлӓн праваштылан дӓ мирӹштӹ ӓвӓвлӓн проблемывлӓлӓн вниманим лыкташ йӧн семӹнь анжа[11].

Ынгай фактвлӓ

  • ЗАГС-ын 2025 иӓш данныйвлӓжӹ семӹнь, Российӹштӹ тетям ӹштӹшӹ ӓвӓн кӹдӓлӓш иӓшӹжӹ — 29,8 и. Тӓнгӓштӓрӓшлӓн, ӓтян кӹдӓлӓш иӓшӹжӹ — 29,3 и. 39 % ӓвӓн тидӹ пӹтӓришӹ тетяштӹ ылын, 32 %-ӹн — кокшы, 18 %-ӹн — кымшы, дӓ 11 %-ӹн нӹлӹмшӹ дӓ пакылашы тетявлӓ[12].
  • Американский Ӓвӓн кечӹн инициаторжы Анна Джарвис ӹлӹмӓшӹжӹн мычашты айон комерциализацижӹ гишӓн ӱкшен. Тӹдӹ кондитерский компанивлӓ, открыткым ӹштӹшӹвлӓ дӓ пеледӹш лапкавлӓ доно кредӓлӹн, нӹнӹ ӓвӓвлӓм йӓнг вашт ӹшке семӹнь мактымы идей гӹц карангыныт манын шотлен.

Примечани

  1. ↑ Хайдаршина, Лариса. День матери в России придумала школьная учительница литературы, Областная газета (23 ноябрьын 2019). Дата обращения: 28 ноябрьын 2025.
  2. ↑ День матери в России: когда будет в 2025 году, история и традиции праздника, РИА Новости (31 мартын 2025). Дата обращения: 28 ноябрьын 2025.
  3. ↑ День матери: как появился праздник и где его принято отмечать. Mos.ru (27 ноябрьын 2016). Тергӹмӹ кечӹ: 26 ноябрьын 2025.
  4. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 30.01.1998 г. № 120. Kremlin.ru. Тергӹмӹ кечӹ: 26 ноябрьын 2025.
  5. ↑ Елизавета Гриценко. День матери: символ самого нежного праздника, семейные традиции, теплые пожелания, Известия (24 ноябрьын 2024). Дата обращения: 28 ноябрьын 2025.
  6. ↑ «Ты чудо, созданное Богом». nlrs.ru. Тергӹмӹ кечӹ: 28 ноябрьын 2025.
  7. ↑ Рагнар Акселевич Фернберг (28.12.1890 - 08.01.1968) | Центральный сайт скаутов-разведчиков России (руш.). www.scouts.ru. Тергӹмӹ кечӹ: 28 ноябрьын 2025.
  8. ↑ День матери в 2025 году: дата, история, традиции в России, Lenta.RU. Дата обращения: 28 ноябрьын 2025.
  9. ↑ November 24 - Mother's Day in Russia: history and traditions of the family holiday, Известия (23 ноябрьын 2024). Дата обращения: 15 декабрьын 2025.
  10. ↑ MOTHER'S DAY IN RUSSIA. www.mir-travel.com. Тергӹмӹ кечӹ: 28 ноябрьын 2025.
  11. ↑ Best reasons to stand up for mothers this Mother’s Day, UN News (14 майын 2023). Дата обращения: 28 ноябрьын 2025.
  12. ↑ В России женщины в среднем рожают детей в 30 лет, РИА Новости (18 апрельӹн 2025). Дата обращения: 28 ноябрьын 2025.
«https://mrj.ruwiki.ru/w/index.php?title=Российӹштӹ_ӓвӓн_кечӹжӹ&oldid=314872» гӹц нӓлмӹ