Данныйвлӓн экономика (халык проект)

Данныйвлӓн экономика (халык проект)
«Данныйвлӓн экономика» халык проект лӹмеш эртӓрӓлтшӹ Правительствышы сесси (2023)
Тӹнгӓлмӹ жеп	2024 и
Мычашын дата	2030 и
Вир	Россий Президент Владимир Путинын указшы
Роскот	700 млрд тӓҥгӓ окса
Сайт	национальныепроекты.рф

«Данныйвлӓн экономика» (руш. «Экономика данных») — Россий Президент Владимир Путинӹн указшы доно ӹлӹмӓшкӹ пыртымы халык проект. Пӹтӓришӹ гӓнӓ 2023 ин «Шотлымаш дӓ кӹл. Квантовый сӓндӓлӹк» форумышты анжыктымы. Проектӹм Цифр виӓнгмӓш, Экономика виӓнгмӓш, Финанс министерствывлӓ дӓ «Цифр экономика» АНО курируят.

Планвлӓ семӹнь, халык проект искусственный интеллект дӓ квантовый компьютер технологивлӓ доно сӓндӓлӹкнӓн суверенитетшӹм пайдарышашлык. Тидӹн гӹц пасна, проект цифровой технологим ӹлӹмӓшкӹ пыртымы доно кӹлдӓлтшӹ социальный дӓ экономический ядмашвлӓм тӧрлӓш виктӓрӓлтӹн. Халык проектӹм реализуяш 2030 и якте 700 млрд тӓнгӓ айыралтын.

Квант шотышты анзыкы ашкыл

Владимир Путин «Данныйвлӓн экономика» халык проектӹм ӹлӹмӓш уровеньӹм лӱктӓлшӹ тӹнг инструмент семӹнь анжа (2023)

2023 ин «Шотлымаш дӓ кӹл. Квантовый сӓндӓлӹк» форум эртӹмӹ годым Владимир Путин «Данныйвлӓн экономика» халык проект доно пӓлдӓрен дӓ сек анзылны 20-шы курымын кымлышы-нӹллӹшӹ ивлӓн СССР-ӹштӹшӹ «промышленностьын анзыкы кого ашкылжы» доно тӓнгӓштӓрӓш лимӹ, амбициӓн пӓшӓм пӓлемден: сӓндӓлӹкӹм технологи, экономика, тымдымаш дӓ виктӓрӹмӹ пӓшӓ доно сек анзыкы лыкташ. Кугижӓншӹ вуйлатышын ынгылдарымыжы семӹнь, халык проектӹн ӹштӹшӓшлык пӓшӓжӹ цифровизациштӹ веле агыл, а «совсем вес экономикӹм» чангымашты дӓ, иктешлӹмӹ лӓктӹш семӹнь сӓндӓлӹкӹштӹ ӹлӹмӓш уровеньӹм кайынок лӱктӓлмӓштӹ:

Тиштӹ цифран экономикӹм, искусственный интеллектӹм да кӱкшӹ технологиӓн проектвлӓм, тенгеок квант технологим виӓнгдӹмӹ „корны картывлӓм“ виӓнгдӓш палшышы йӧнвлӓм иктӹш ушымы гишӓн веле агыл попалтеш… Анзыл йӓмдӹлӹмӹ пӓшӓвлӓм ӹштӹмӹ дӓ цилӓ вӓре ӹлӹмӓшкӹ пыртымы ик цымыр механизмӹм ӹштӓш келеш. Тидӹ, лачокат, ӹлӹмӓшӹн цилӓ технологи дон сферӹжӹм ӓвӓлтӓ.

Президент халык проектӹм ӹлӹмӓшкӹ пыртымы техень конкретный ашкылвлӓм пӓлемден:

• Данныйвлӓм погымы системӹм яжоэмдӓш (объектӹн кышты ылмы вӓржӹм тӧррӓк пӓлемдӓш йӧным ӹштӹшӹ яжон шижшӹ квантовый сенсорвлӓм ӹштӓш — спутник дӓ мӱлӓндӹ вӹлнӹшӹ кӹл системӹштӹ, тенгеок церӹм тӹнгӓлмӹкӹжок веремӓштӹ пӓлен нӓлӓш йӧным ӹштӓт — шулыкым перегӹмӹ сферӹштӹ);
• данныйвлӓм кӹзӹтшӹ веремӓн колтымы системӹвлӓм яжоэмдӓш (промышленный робототехника, пилотдымы транспорт система, хала среда автоматизацилӓн келеш);
• шотлен лыкташ дӓ данныйвлӓм перегӓш суверенный инфраструктурым ӹштӹмӓш («пӹл» платформывлӓ дӓ данныйвлӓм обрабатывайышы центрвлӓ госорганвлӓлӓн, предприятивлӓлӓн, сотовый операторвлӓлӓн пӓшӓм шот доно ӹштӓшӹштӹ келӹт);
• квантовый дӓ фотонный технологи негӹцеш компьютервлӓм йӓмдӹлӹмӓш дӓ лыкмаш;
• данныйвлӓн лӱдӹшдӹмӹлык системӹвлӓм яжоэмдӹмӓш (квантовый коммуникаци дӓ квантовый шифруйымаш);
• данныйвлӓ доно пӓшӓм ӹштӹмӹ халык стандарт дон протоколвлӓм йӓмдӹлӹмӓш;
• даннывлӓм обрабатывайымы дӓ иктешлӹшӹ алгоритмвлӓм ӹштӹмӓш (тишкӹ искусственный интеллект областьыштышы решенивлӓ, тенгеок отечественный программывлӓм ситӓрӹмӓш пырат);
• кодым перегӹшӹ вӓрвлӓм ӹштӹмӓш (Россий дӓ вескид сӓндӓлӹквлӓ гӹц программиствлӓлӓн пӓшӓм ӹштен кердмӹ сервисвлӓ).

Халык проектӹн кӱшнӹ пӓлемдӹмӹ направленивлӓжӹн веле агыл, тенгеок перспективӓн технологический стартапвлӓн инвесторжы кугижӓншӹ лач ӹшке веле ылеш. Mobile Research Group-ын видӹшӹ аналитикшӹ Эльдар Муртазинын попымыжы семӹнь, цифр виӓнгмӹ кӱкшӹц доно Россий вӹц анзыл сӓндӓлӹк лошты ылеш (2024 иэш данныйвлӓ), тенгеок халык проектӹн ик тӹнг задачыжы вес кугижӓншӹвлӓ доно технологим виӓнгдӹмӹ шотышты тӓнгӓшӹмӓш агыл, а ӹшке кымдемӹштӹшӹ «цифр техника шотышты иктӧр ылмаш» ылеш манын пӓлемден:

Пумы окса кышты-гӹнят анзыкы лӓктӓш йӧнӹм ӹштӓ. Шанымаш пиш проста: тидӹ анзыкыла виӓнгӓш йӧнӹм ӹштӓ. Кӹзӹт, Москва доно тӓнгӓштӓрӹмӓштӹ, регионвлӓштӹ цифр шотышты иктӧр агыл ылмаш хозалана. Да, Российӹм мир кымдыкышты кымдаракын анжалаш гӹнь, мӓ шайылан ана код.

Технологи суверенитет

Российӹштӹшӹ квант центрӹм пачшывлӓ логӹц иктӹжӹ Руслан Юнусов, Владимир Путин дӓ «Росатом» атомный энерги шотышты кугижӓншӹ корпорацин тӹнг директоржы Алексей Лихачёв (2023)

Ӓтямӱлӓндӹ инженер дон учёныйвлӓ анзылны шалгышы халык проектӹм ӹлӹмӓшкӹ пыртымашын нелӹжӹм дӓ ответственностьшым «Росатомын» вуйлатышыжы Алексей Лихачёв икӓнӓ метафора йӧн доно ынгылдарен. Корпораци вуйлатышы квант компьютерым ӹштӹмӹм пӹтӓришӹ совет ядерный бомбым ӹштен лыкмы доно кӹлден, вет тидӹжӓт, тӹдӹжӓт нима уке гӹц ӹштӓлтӹн дӓ сӓндӓлӹкӹн суверенитетшӹм обеспечивайымылан келӹн:

Кынам тӹньӹм Правительствыш ӱжӹт дӓ келесӓт: кым-нӹл и жепӹштӹ… лӓктӹшӹм анжыкташ келеш, тӹдӹн сӹнжӓт эче пӓлӹ агыл, технологиӓт уке, но тӹньӹн пӓшӓэтӹм Правительство дӓ Наука академи тӹшлӓш тӹнгӓлӹт. Тидӹн шотышты, попашат уке, ышышты тӹнӓмок Лаврентий Павлович Бериян сӹнжӹ каеш, тӹдӹ атом отрасльым шачмыжы жепӹн вуйлатен, дӓ совет дон российӹштӹшӹ атом промышленностьын кӱш лӱктӓлмӹ знамяжым мыскылымы ак шо. Тидӹ, попашат уке, шӱм выргыжмы часть.

Ӓтямӱлӓндӹштӹ квантовый компьютерӹм «Росатомын» патронажшы лӹвӓлнӹ лӹмӹн пачмы лабораториштӹ ӹштмӹ. Компьютерӹм ӹштӹшӹ Илья Семериков Алексей Лихачёвын шанымашыжым ӹшке йишлӓжӹ виӓнгден, тӹдӹн пӓшӓштӹшӹ тӓнгвлӓжӹ Илья Заливако дон Саша Борисенко дӓ физик ӹшкежӓт кыце когон пӓшӓлӹмӹштӹм ынгылдарен — у сӹнӓн «шарашкыштышы» узниквлӓ. Техень тӓнгӓштӓрӹмӓш так агыл шачын, вет лач тӹ КБ-шты, кышты Туполев, Королёв, Термен пӓшӓм ӹштенӹт, авиацим, двигательӹм дӓ ракетӹм чангымы шотышты анзыкы кого ашкыл ӹштӓлтӹн. Илья Семериков 2023 ин Анзыкылашы технологи гишӓн попымыжы годым келесен: ионан квантовый процессорым ӹштӹмӹжӹ годым шукырак жепым йишӹштӹ агыл, а лабораториштӹ эртӓрен:

Илья Семериков Владимир Путинлӓн соок манаш лиэш лабораториштӹ ӹлӹмӹжӹ гишӓн шайыштын (2023)

Тӹ жеп гӹц, ӹнде иктӓ кым и лиэш, кукшыгечӹм, рушӓрням, шачмым анжыде, мӓ лабораториштӹ ӹленӓ. Лач иктӹ мӓмнӓм ытара — ФИАН луатик цӓшӹн питӹрӓлтеш. Уке гӹнь, мӓ тӹшток амаленӓ ылын.

Квант компьютерӹн прототипшӹм погымы гӹц анзыц, Илья Семериковлан келшӹшӹ пӓшӓзӹвлӓм погаш келӹн. 2023 иштӹшӹ интервьюшты тӹдӹ ынгылдарен: тидӹлӓн лу и нӓрӹ жеп келӹн. Инженерӹн ӓклӹмӹжӹ семӹнь, цилӓ шанымашым ӹлӹмӓшкӹ пырташ эче лу и нӓрӹ жеп келеш:

Мӓлӓннӓ ма сек керӓл дӓ сусуэмдӹшӹ — тӹдӹ [квантовый компьютер — ред.] махань-гӹнят керӓл пӓшӓм ӹштӓ, кыды тӹдӹн гӹц тӧрӧк ак кӹлдӓлт шалгы, вес семӹньжӹ, тӹдӹ молекулым моделируя, а вес научный абстракцим ак ӹштӹ. Мӓлӓннӓ тидӹ пиш керӓл. Попашат уке, мӓмнӓн шанымашна — керӓл квантовый компьютерым ӹштӓш. Суперкомпьютер гӹц пӹсӹрӓкӹн пӓшӓм ӹштӹшӹ, шукы эдемлӓн пайдам кандышы квантовый компьютерым ӹштӓш.

Цифр экономикӹн рисквлӓжӹ

«Данныйвлӓн экономика» халык проектӹм ӹлӹмӓшкӹ пыртымы годым Экономика виӓнгмӹ министерствылан дӓ Пӓшӓ министерствылан пӓшӓ рынкын и йӹде вашталт толмыжым иктешлӓш шӱдӹмӹ, тенге искусственный интеллект технологим пыртымы годым ситӹдӹмӓшвлӓм дӓ Российӹштӹ пӓшӓм ситӓрӹмӹ йӧнӹм веремӓштӹ ӓклӓш йӧн лӓктеш.

Тенгеок анжы

• Кадрвлӓ (халык проект)

Примечани