Кӓрш
| Кӓрш | |
|---|---|
 | |
| Классификаци | цитра |
| Икань инструментвлӓ | Кантеле, Гусли |
Кӓрш (а. м. кӱсле, йыдпелв.-вадыв. мар. кӓрш, кӹсле, кӹслӓ, руш. гусли) — мары халыкын кӹлӓн (струнный), парня вуй доно ыдырал шактыман (щипковый) музыкальный инструментшӹ, ӓль сем хӓдӹржӹ; вӹлец анжен, кӹртнин упш йиш (шлем йиш) тӹшкӓш пыра.
Махань ылмыжы
Кӹшкӓржӹм, ӓль корпусшым, (100—120 см кытан) вӹцкӹж куги, ваштар ханга доно ӹштӓт. Кӹшкӓрӹн кӱкшӹцшӹ 12-15 см лиэш[1]. Пиш вӹцкӹж вӹлвӓл хангажым (декажым) когон яжон кошкышы кож ӓль пихтӹгож гӹц ӹштӓт. Вӹлвӓл ханга покшалны кӹл юкым лыкташ дӓ шӓрӓш палшышы ыраж (резонатор) улы.
Ӓкрет годым кӓршӹн кӹшкӓржӹм цела пушӓнгӹ пӹчкӹк гӹц ӹштенӹт. Кӹлвлӓм (а. м. кыл, руш. струна) (сем хӓдӹр вӹлнӹ 17-25 дӓ шукыракат лиэш) перви шарык шол гӹц ӹштенӹт, кӹзӹт металлым кычылтыт, шалахай монгыр гӹц шыпшын, ваштарын ӓль тумын изи пашкарвлӓшкӹ кӹлдӓт. Юк рӓдӹ утларакшы диатоника йиш ылеш. Кӓршӹм ӹшкетӹнӓт, шукынат (ансамбль донат) шакташ лиэш. Айо, сӱӓн годым тӹдӹм молы халык сем хӓдӹр доно (шӹвӹр, тӹмӹр, ковыж доно) иквӓреш шактенӹт. Кӓрш доно шукыжок куштымы семвлӓм, кудыло ӹлӹмӓш (кечӹ йӹдеӓш) дӓ айо мырывлӓм, тӹдӹлӓн сирӹмӹ пьесӹвлӓм шактат. Первишӹ сирӹмӹвлӓштӹ пентатоника юк рӓдӓн 8 кӹлӓн сем хӓдӹр гишӓн келесен кодымы улы. XIX курымын кӓрш 15-17 (19) кӹлӓн лин. 1938 ин кӓрш ӹштӹшӹ мастар М. Маркелов пӓлӹмӹ кӓрш шактышы П. С. Тойдемар доно иквӓреш сем хӓдӹрӹм яжоэмденӹт дӓ кӹл шотым 28-30 якте шоктенӹт. Кӹзӹтшӹ концертлык кӓршвлӓ 35-40 кӹлӓн ылыт.
Лӹм гишӓн
Кӹзӹтшӹ жепӹн рушла пецӓтлӓлт лӓкшӹ пӓшӓвлӓштӹ сем хӓдӹрӹн кымдан шӓрлӹшӹ лӹмжӹ — алык дӓ ирвел марла кӱсле. Тӹдӹ руш йӹлмӹ гӹц (гусли) вара пырышы шамак ылеш. Тидӹжӹ алык дӓ ирвел наречивлӓн, молы доно тӓнгӓштӓрӹмӓштӹ, утларак кымдан шӓрлӹмӹштӹ велдӹк лин. Тенге гӹнят ти сем хӓдӹрӹм лӹмдӹмӹ лачокшы мары шамакшы — кӓрш, тӹдӹ кырык дӓ йыдпелвел-вадывел марынвлӓн попымаштышты перегӓлт кодын. XVI курым якте тӹдӹм алык марынвлӓӓт кычылтыныт, но варажы руш йӹлмӹ гӹц пырышы шамак шӹкен лыкмы доно первишӹ шамак мондалтын.
Шӓрлӹмӹ кымдык
Кӓрш марынвлӓ ӹлӹмӹ цилӓ кымдемӹшток ылын. Тӹдӹ овуцам эртӓрӹмӹ годым дӓ айовлӓ, кӓнӹмӹ годым шактымы хӓдӹр ылын. Марынвлӓ кӓршӹм йымы пумеш шотленӹт, седӹндоно цӧклӹмӹ кӱсотывлӓштӹ йымылан кымалмы тошты овуцам эртӓрӹмӹ годым пиш керӓл хӓдӹр ылын. Кӓршӹм цӧклӓш йӓмдӹлӓлтмӹ годым, цӧклӹмӹ годым, овуцан тӹнг ежӹнгвлӓштӹжӹ, ядман-сарвалыман молитвам попымы-лыдмы годым шактенӹт. Кымалмы дӓ молы овуца доно кӹлдӓлтшӹ сем пӱлӓ ылын. Андак мӱкш анжымы овуца донат пасна семвлӓ ылыныт, нӹнӹмӓт кӓрш доно шактенӹт (шамак толшы, Мӱкш перегӹшӹн, мӱкш вадыжын, мырыжы). Сакой кудыло овуца годым кӓрш семеш мыренӹт, куштенӹт, кудыло дӓ айо мадмашвлӓм веселӓн эртӓренӹт. Кӓрш доно шактымы сем рӓдӹштӹ кого вӓрӹм куштымы, айо мыры семвлӓ нӓлӹт. Моркы-волжск халык тӹшкӓн овуцаштыжы мары сӱан годым кӓрш (молы сем хӓдӹр доно иквӓреш) ансамбльыш пырен. Жеп эртӹмӹ семӹнь тӹдӹ йымылан кымалмы овуцашты агыл, а утларакшы кудыло овуцавлӓштӹ кычылталташ тӹнгӓлӹн. Кӓрш доно мары солаштышы шукы йиш цилӓ ганьок семӹм шакташ лиэш ылын.
Мары Элӹн товар тамгажы
2019 ин 5 июньын мары кӓршӹм Мары Эл Республикӹн (кырык мары кыравец паштек) кокшы товар тамгаэшӹжӹ шотленӹт. Тидӹ гишӓн свидетельствым Э. Сапаев лӹмӓн Мары опера дӓ балет театрышты айола кычыктенӹт[2].
Примечани
- ↑ Сидушкина А. Р., Скулкина Л. П. Кӱсле, кӓрш, гусли. — 1967.
- ↑ Марийские гусли стали вторым национальным брендом республики - MariUver, MariUver - Страница, посвященная марийцам, Республике Марий Эл, финно-угорским народам (6 июньын 2019). Дата обращения: 22 декабрьын 2025.
Литература
- Гусли // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 324. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.