Пӱэргӹвлӓн международный кечӹ
Пӱэргӹвлӓн международный кечӹ (англ. International Men's Day, IMD) — и йӹде эртӹшӹ международный айо, 19 ноябрьын пӓлемдӓлтеш. Пӹтӓриш гӓнӓ тӹдӹ 1999 ин Тринидад дон Тобагошты пӓлемдӓлтӹн. Варарак ти айо Австралиштӹ, Карибский бассейныш, Йыдпелвел Америкӹш, Лишнӹшӹ Ирвелӹш, Европыш дӓ ООН-ыш пырышы сӓндӓлӹквлӓштӹ палшыкым мон.
Пӱэргӹвлӓн международный кечӹ пӱэргӹвлӓ докы виктӓрӹмӹ гендерный дискриминацим цаклаш дӓ полвлӓн тӧр агыл лимӹштӹ гишӓн проблемӹш вниманим айыраш манын ӹштӓлтӹн. Айом эртӓрӹшӹвлӓ эргӓш тетявлӓн дӓ хоть-махань иӓш пӱэргӹвлӓн шулыкым перегӹмӓшӹм дӓ пӱэргӹн семняштӹ дӓ тетявлӓм анжен куштымашышты яжо влиянижӹм пасна пӓлдӹртӓт. ЮНЕСКО лӹм доно попен, ЮНЕСКО Бюрон общественность доно кӹл шотышты Женева халаан директоржы, тенгеок «Ӹдӹрӓмӓшвлӓ дӓ гендерный тӧр агыл лимӓш» программын молнамшы вуйлатышыжы Ингеборг Брейнес «Тидӹ гендерный балансым яжоэмдӓш палшышы яжо шанымаш ылеш» манын пӓлемден. Тӹдӹ эче, ЮНЕСКО IMD организаторвлӓ доно иквӓреш пӓшӓм ӹштӓш ӹнянӓ, манын.
Кӹзӹт ти айом цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ 59 утла странашты пӓлемдӓт. Тӹшкӹ Белорусси, Россий, Украина, Великобритани, Канада, Дани, Норвеги, Франци, Итали, Ирланди, Австрали, Инди, Китай, Тринидад дӓ Тобаго, Ямайка, Румыни, ЮАР, Танзани, Зимбабве, Ботсвана, Сейшельский островвлӓ, Бурунди, Мэн остров, Австри, Босни дӓ Герцеговина, Пакистан, Куба, Антигуа дӓ Барбуда, Сент-Китс дӓ Невис, Сент-Люси, Гренада дӓ Кайман островвлӓ, Венгри, Гана, Сингапур, Мальта, Израиль дӓ молы страна пырат.
Истори
Пӱэргӹвлӓн международный кечӹ пӹтӓриш гӓнӓ 1960-шы ивлӓн ӓштӓлтеш. Тӹнӓм «шукы эдем Пӱэргӹвлӓн международный кечӹм 23 февральын, 8 мартын пӓлемдӹмӹ ӹдӹрӓмӓшвлӓн кечӹм шотыш налӹн, эртӓрӓш ӱжӹнӹт». 1990-шы ивлӓ тӹнгӓлтӹшӹштӹ США-штышы организацивлӓ профессор Томас Оастерӹн (англ. Thomas Oaster) инициативӹжӹ доно февральын кого агыл мероприятивлӓ эртӓрӓлтӹнӹт. Томас Оастер Миссури-Канзас (англ. Missouri–Kansas) халан Университетӹштӹ Пӱэргӹвла шотышты ланзылымы центрӹм вуйлатен. Оастер 1994 ин айом яжон эртӓрен, но 1995 ин эртӓрен кертде, седӹндон вес ивлӓн эртӓрӓш цӓрнен. Кынам Австралиӓт 23 февральын пӓлемдӓш цӓрнен, лач Мальтышты веле Пӱэргӹвлӓн правашты шотышты мальтийский ассоциацин палшыкшы доно тидӹ айо и йӹде февральын пӓлемдӓлтӹн. 2009 ин, вес сӓндӓлӹквлӓ сага пӓлемдӓш манын, айом 19 ноябрьыш ваштымы.
Пӱэргӹвлӓн международный кечӹм эртӓрӹмӹ гишӓн шанымашыш ООН, ЮНЕСКО дӓ молы сӓндӓлӹкӓт ушненӹт.
Тидӹ айом ноябрьын пӹтӓриш кукшыгечӹн эртӓрӓлтшӹ Пӱэргӹвлӓн цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ кечӹ дӓ 22 октябрьын официально агыл пӓлемдӹмӹ (СМИ рӓдӹ увертӓрӹмӹ семӹнь) Пӱэргӹвлӓн нервный системӹштӹм перегӹмӓшӹн международный кечӹжӹ доно лыгаш ак кел.
Тринидад дӓ Тобаго
Тринидад дӓ Тобагошты ӹлӹшӹвлӓ Пӱэргӹвлӓн международный кечӹм пӹтӓришӹвлӓ 19 ноябрьын пӓлемденӹт. Ти мероприятим Вест-Инди Университет гӹц ылшы Порт-оф-Спейнӹштӹ (англ. Port of Spain) ылшы ӹшке штаб-квартирӓн доктор Джером Тилуксингх (англ. Dr. Jerome Teelucksingh) шанен лыктын дӓ ӹшкеок виден. Тилуксинг айом ӹштӹмӹ гишӓн тенге ынгылдарен: «Мӹнь ынгыленӓм пӱэргӹвлӓ гишӓн ик кечӓт уке… Кыдывлӓжӹ Ӓтя кечӹ улы маныт, но кыце тетядӹмӹ эргӓш тетявлӓ, подростоквлӓ дӓ пӱэргӹвлӓ доно лиӓш?» Доктор Тилуксинг айон келмӹжӹ гишӓн пӓлен. Тӹдӹн ӓтяжӓт яжо пример ылын, седӹндон 19 ноябрьым, ӓтяжӹн шачмы кечӹм, айо кечӹ семӹнь айырен. Тенгеок 19 ноябрьын сӓндӓлӹкӹн вӓрӹштӹшӹ футбольный командыжы, гендерный, религиозный ӓли этнический ынгылыдымашым карангден, икышын ылмын кӱкшӹцшӹм ӹштен, тидӓт кечӹм айыраш палшен. Вес ивлӓн мероприятим доктор Тилугсингх дӓ Харрак Балрамсингх (англ. Harrack Balramsingh), Citizens for a Better Trinidad and Tobago вуйлатышыжы, виденӹт.
Айом пӓлемдӹмӓш
Йӓмдӹлӹшӹвлӓн шанымашышты семӹнь Пӱэргӹвлӓн международный кечӹ пӱэргӹвлӓн шулык, семняштӹшӹ прававлӓ, образовани, СМИ дӓ молы шотыштат дискриминациш вниманим айырышашлык дӓ пӱэргӹвлӓн яжо влияништӹм, сӹнгӹмӓшӹштӹм анжыктышашлык. Пӹтӓртӹш ивлӓн Пӱэргӹвлӓн международный кечӹн общественный семинарвлӓ, школыштышы мероприятивлӓ, радиошты дӓ телевидеништӹ программывлӓ, пуры кымылан демонстраци дӓ ашкедмӓшвлӓ, йӹргешкӹ стӧлвлӓ эртӓрӓлтӹт дӓ арт-объектвлӓм анжыкталтыт. Ти кечӹм пӓлемдӹмӹ порядкы обязательный агыл.
IMD-ин пионервлӓжӹ ти кечӹм Ӹдӹрӓмӓшвлӓн международный кечӹ доно анологиш ак пыртеп, вет ти кечӹ пӱэргӹвлӓн проблемӹвлӓштӹм цӓрӓшкӹ лыкташ манын ӹштӓлтӹн.
Каждый ин айо сакой актуальный темывлӓм лӱктӓт. 2002 ин — цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹ мир, 2003 ин — пӱэргӹвлӓн шулык, 2007 ин — тӧрлӓнӹмӓш дӓ простьымаш, а 2009 ин пӱэргӹн позитивный рольжы гишӓн темывлӓ ылыныт. Ти темывлӓ обязательный агылеп дӓ участниквлӓ ӹшке темышты доно проблемӹвлӓм пӹтӓрӓш манын выступаен кердӹт.
2009 ин Пӱэргӹвлӓн международный кечӹм пӓлемдӹмӓшӹн цельвлӓжӹм пингӹдемденӹт:
- Пӱэргӹвлӓн позитивный ролевой модельӹштӹм мактымаш. Кино шӹдӹрвлӓ дон спортсменвлӓм веле агыл, но проста шот доно ӹлӹшӹ эдемвлӓмӓт.
- Пӱэргӹвлӓн обществыш, кугижӓншӹш, семняш, бракыш, тетявлӓн воспитаниш дӓ йӹрӹм-вӓш ылшы средаш пиштӹмӹ яжо вкладыштым пиштӹмӹ гишӓн пӓлемдӹмӓш.
- Пӱэргӹвлӓн шулыкыш, социальный, эмоциональный, физический, духовный цӓшеш вниманим айырымаш.
- Социальный услуга, социальный отношени дӓ права шотышты дискриминацим пӱэргӹвлӓм докы виктӓрӹмӹм цаклымаш.
- Гендерный иктӧр лимӓш дӓ полвлӓ лошты отношеним яжоэмдӹмӓш.
- Мирӹм безопасныйым дӓ яжом ӹштӓш, кышты эдемвлӓ ӹшке потенциалыштым тӹрӹс пачын кердӹт.
Вес ивлӓн отмечӓйӹмӹ задачӹвлӓ:
- 2011 — «Эргӓш тетявлӓлӓн ӹлӹмӓш тӹнгӓлтӹшӹштӹ яжо условим пумаш»
- 2012 — «Пӱэргӹвлӓлӓн дӓ эргӓш тетявлӓлӓн кужы, цӓшӓн дӓ шулыкан ӹлӹмӓшӹм ӹштӹмӓш»
- 2013 — «Пӱэргӹвлӓлӓн дӓ эргӓш тетявлӓлӓн безопасностьым ситӓрен шоктымаш»
- 2014 — «Пӱэргӹвлӓлӓн дӓ эргӓш тетявлӓлӓн иквӓреш пӓшӓм ӹштӹмӓш»
- 2015 — «Тетям ӹштӹмӹ годым пӱэргӹвлӓлӓн возможностьым когоэмдӹмӹ доно пӓшӓ»
- 2016 — «Пӱэргӹвлӓн ӹшке пуштмашым цӓрӹдӓ». Китай гӹц пасна цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹ пӱэргӹвлӓ ӹдӹрӓмӓшвлӓ гӹц ӹшкӹмӹм пуштмы дон шукыракын колат. Кыды-тидӹ случайышты ик ӹдӹрӓмӓшеш куд пӱэргӹ кола. Цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹ пӱэргӹн курымжы шукыжы годым ӹдӹрӓмӓшӹн гӹц мытыкрак ылеш. Тидӹ цель доно «Пӱэргӹвлӓн шулыкым перегӹмӹ шотышты глобальный действивлӓ» организаци (GAMH) пӱэргӹвлӓн дӓ эргӓш тетявлӓн проблемывлӓм Шулыкым перегӹшӹ цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ организаци дӓ шулыкым перегӹшӹ общественный организацивлӓн вес международный органвлӓ, тенгеок пасна сӓндӓлӹквлӓн правительствывлӓ пӱэргӹвлӓлӓн дӓ эргӓш тетявлӓн проблемышты гишӓн цаклышты дӓ нӹнӹн карангдаш иктӓ-мам ӹштӹштӹ манын согоньым пуэн. Ти пӓшӓ ӹдӹрӓмӓшвлӓн дӓ ӹдӹрӓш тетявлӓн шулыкыштым яжоэмдӹмӹ шотышты эртӓрӓлтшӓшлык.
- 2017 — «Пӱэргӹвлӓн дӓ эргӓш тетявлӓм цилӓ йиш проявлеништӹ пӓлемдӹмӓш». «… Пасна эдемвлӓм, учрежденивлӓм дӓ предприятивлӓм, пӱэргӹ дон эргӓш тетявлӓлӓн керӓл ылшы средствӹвлӓм, товар дон услугывлӓм шанен лыкташ, ӹштӓш, пуаш манын ӱжмӓш доно» пӓлемдӓлтеш.
- 2018 — «Пӱэргӹвлӓн яжо примервлӓ, кыдывлӓ нӹнӹ гань ӹштӓш керӓл ылыт».
- 2019 — «Пӱэргӹвлӓн дӓ эргӓш тетявлӓн яжошкы вашталтмаш».
- 2020 — «Пӱэргӹвлӓн дӓ эргӓш тетявлӓн шулыкыштым яжоэмдӹмӓш».
- 2021 — «Пӱэргӹ дон ӹдӹрӓмӓш лошты отошеним яжоэмдӹмӓш».