Асылбаев, Ахмет Асылбаевич
| Ахмет Асылбаевич Асылбаев | |
|---|---|
| | |
| Псевдоним | Ахмет Асаев, Асылбай |
| Шачмы кечӹ | 1912 и 15 июнь |
| Шачмы вӓр | Байгильды, Бирский уезд, Уфимский губерня, Российский импери |
| Колымы кечӹ | 1999 и 16 ноябрь (87 и) |
| Колымы вӓр | Йошкар-Ола, Мары Эл, Россий |
| Гражданство (подданство) | |
| Пӓшӓн типшӹ | сирӹзӹ, прозаик, журналист, литературовед |
| Пӓшӓм ӹштӹмӹ жеп | 1950—1999 |
| Жанр | роман, повесть, пьеса, шайыштмаш, очерк |
| Произведенин йӹлмӹжӹ | мары |
| Дебют | «Мырызы кек дон кӓрш мастар» («Певчая птица и гусляр») (1962) |
| Награда |
Заслуженный работник культуры Мары АССР-ын заслуженный культура пӓшӓзӹжӹ (1982) |
Ахмет Асылбаевич Асылбаев (псевдонимжӹ — Ахмет Асаев; 15 июнь 1912, Елтек[d], Пӱрӧ уезд[d], Ӱпӧ губерний[d], Российский импери[d] — 16 ноябрь 1999, Йошкар-Ола) — мары советский шӹмлӹзӹ-литературовед дӓ сирӹзӹ, 1943 и гӹц СССР-н сирӹзӹвлӓн ушемжӹн членжӹ. Советский жепӓш литературым дӓ пӹтӓришӹ мары сирӹзӹвлӓн С. Чавайнын дӓ М. Шкетанын мастарлыкыштым шӹмлӹшӹ шӹмлӹзӹ. Мары книжный издательствын вуйлатышыжы (1943–1946), МарНИИЯЛИ-н научный сотрудникшӹ (1946–1961), «Ончыко» журналын тӹнг редакторжы (1961–1972). РСФСР-ын сирӹзӹвлӓн I учредительный съездшӹн участникшӹ (1958). Мары АССР-ын культурыжын заслуженный пӓшӓзӹжӹ (1982).
Ӹлӹмӓш корныжы
1912 ин 15 июньын Башкортостан Республикӹн Дюртюлинский районыштышы Байгильды солашты мары хресӓнь семняэш шачын[1][2][3].
Бирскӹштӹшӹ педагогический техникумышты, вара Н.К. Крупская лӹмӓн Мары педагогический институтышты тыменьӹн, ӹшкӹмжӹм пӹсӹ студент дӓ ӹлӹмӓшӹштӹ пыт цацышы эдем семӹнь анжыктен[2].
1935-шӹ ин институтын выпускникшӹ семӹнь тӹдӹм ВЛКСМ-ын мары обкомжын инструкторлан шагалтымы. Икманяр жеп эртӹмӹкӹ, мастарын тадарла попымыжы велдӹк тӹдӹм Параньгаштышы тадар педагогический училищӹшкӹ вуйлатышылан колтенӹт. 1939-шӹ и гӹц — Мары педагогический институтын тымдышыжы[2].
1942–1943-шы ивлӓн РККА-шты служен. Шулыкшы гишӓн демобилизуялтын[2].
Йошкар-Олашкы толмыкыжы, «Марий коммуна» газетӹн редакцижӹн пӓшӓзӹжӹ лин, вара — Мары книжный издательствын вуйлатышыжы. 1946-шы и гӹц МарНИИ-н научный сотрудникшӹ лин, тӹштӹ 15 и нӓрӹ пӓшӓлен. 1961–1972-шы ивлӓн — «Ончыко» журналын тӹнг редакторжы[2].
1999 ин 16 ноябрьын Йошкар-Олашты колен[2].
Литературым шӹмлӹмӹ пӓшӓ
Мары педагогический институтын студентшӹ ылмыжы годым шӹмлӹмӹ пӓшӓлӓн кымылын шалген. Тидӹлӓн мелӹн лиӓш тӹдӹм институтышты тымдышы мары сирӹзӹ дӓ поэт Шабдар Осып кымылангден шалген. Пӹтӓришӹ сирӹзӹ мастарлыкан пӓшӓвлӓжӹ эче 1935-шӹ инок пецӓтлӓлтӓш тӹнгӓлӹнӹт. Тӹ жепӹн лӓкшӹ пӓшӓвлӓ лошты айыртемӹн кӱкшӹ ӓкӓн «М. Шкетанын творчествыжы» лӹмӓн пӓшӓжӹ ылын[2].
Вара тӹдӹн кидшӹ лӹвец сакой статьявлӓ, «Кого Ӓтямӱлӓндӹ вырсы жепӓш мары литература» (1945), «М. Шкетанын творчествыжы» (1948), «Г. Ефрушын творчествыжы» (1952), «Мары литература гишӓн статьявлӓ» (1957), «Сергей Чавайн» (1963) монографивлӓ[4] дӓ молы пӓшӓвлӓ лӓктӹнӹт[2].
«Мары литературын историжӹ гишан очерквлӓ» книгӓн авторвлӓжӹ лошты шалга. Тӹдӹ школвлӓлӓн туан литература доно хрестомативлӓм дӓ тымдымы пособивлӓм йӓмдӹлен. 1954-шӹ ин «Марла-рушла лӹмдер»-ӹм йӓмдӹлӹмӓштӹ шукы пӓшӓлен. 4 том доно лӓкшӹ М. Шкетанын пӓшӓвлӓжӹм цымырен йӓмдӹлен[2].
Литературышты сирӹмӹ пӓшӓ
1950-шӹ ивлан тӹнгӓлтӹш гӹц художественный произведенивлӓм сирӓш тӹнгӓлӹн. Пецӓтӹштӹ шӹрен А. Асаев, Асылбай псевдонимвлӓ доно очерквлӓ дӓ шайыштмашвлӓ лӓктӹнӹт[5]. Ты жепӹнок кого прозыштат пӓшӓлен, драматурги жанрымат ӧрдӹжеш кодыде. Шукы иӓш пӓшӓн кого лӓктӹшӹжӹ — тидӹ 1960-шы ивлӓн мары колхоз солан ӹлӹмӓшӹжӹ дӓ тыргыжшы гишӓн сирӹмӹ «Ошвичыжат-йӱксыжат» («Лебеди бельские») роман лин, тӹдӹ рушла йӹлмӹшкӓт сӓрӹмӹ[6]. Ти романын негӹцеш сирӹзӹ «Шамак пумы куги» («Клятвенная береза») пьесым шачыктен. Сирӹзӹн драматургиштӹ вес кого лӓктӹшӹжӹ — тидӹ мары литературылан негӹцӹм пиштӹшӹ С.Г. Чавайн лӹмеш сирӹмӹ «Ӱжара мурызо» («Певец зари») драма. Кок пьесыжы донат М. Шкетан лӹмӓн Мары драма театрышты спектакльвлӓм шӹндӹмӹ. Варарак А. Асаев эче икманяр пьесым сирен, нӹнӹ «Юлмар ден юмын ӱдыр» («Юлмар и дочь бога») книгӓшкӹ пыртымы ылыт[2][7].
1958-шӹ ин РСФСР-ын сирӹзӹвлӓн I учредительный съездшӹн участникшӹ ылын[8].
100 утла статьян, обзорын, очерквлӓн, рецензивлӓн авторжы ылеш[9]. Тӹдӹн художественный произведенивлӓжӹ рушла йӹлмӹ донат лӓктӹнӹт[2].
Остатка жепӹн А. Асаев ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓ доно пӓшӓлен. Шукыжым газетвлӓштӹ, «Ончыко» журналышты пецӓтлӹмӹ[2].
1982-шы ин тӹдӹлӓн «Мары АССР-ын культурыжын заслуженный пӓшӓзӹжӹ» кӱкшӹ лӹмӹм пумы. Мары литературым дӓ пецӓтӹм виӓнгдӹмӓштӹ кого пӓшӓм ӹштӹмӹжы гишӓн медальвлӓ, Мары АССР-ын Кӱкшӹ Кӓнгӓшӹжӹн Президиумжын дӓ Мары Эл Республикӹн Почетный грамотывлӓ доно пӓлдӹртӹмӹ[2].
Тӹнг шӹмлӹмӹ пӓшӓвлӓ
Пакыла А. А. Асылбаевӹн тӹнг научный пӓшӓвлӓжӹ анжыкталтыныт[2][9][4][10]:
- М. Шкетанын драматургийже; М. Шкетанын ойлымашыже-шамыч нерген; Первый марий роман [Драматургия М. Шкетана; Рассказы М. Шкетана; Первый марийский роман] // Марий литература: литературно.-критические статья-шамыч. — Йошкар-Ола, 1950. — С. 117—187.
- Марий литература нерген: статья-влак [О марийской литературе: статьи]. — Йошкар-Ола, 1957. — 168 с.
- Чавайн С. Г.: илышыж ден творчествыже [Жизнь и творчество С. Г. Чавайна]. — Йошкар-Ола, 1959. — 240 с.
- Сергей Чавайн: очерк жизни и творчества. — Йошкар-Ола, 1963. — 144 с.
- Зарождение и развитие марийской литературы в период 1905—1929 годов // Очерки истории марийской литературы. — Ч. 1. — Йошкар-Ола, 1963. — С. 53—100.
Тӹнг произведенивлӓ
А. Асылбаевӹн марла дӓ рушла йӹлмышкӹ сӓрӹмӹ тӹнг произведенивлӓ[2][9]:
Марла
- Мургайык ден кӱслезе: ойлымаш-влак [Певчая птица и гусляр: рассказы]. — Йошкар-Ола, 1962. — 58 с.
- Товатлыме куэ: драма // Ончыко. — 1968. — № 1. — С. 59—100.
- Ошвичыжат, йӱксыжат: роман [Лебеди бельские]. — Йошкар-Ола, 1971. — 416 с.
- Ӱжара мурызо: пьеса-влак [Певец зари: пьесы]. — Йошкар-Ола, 1978. — 102 с.
- Ошвичыжат, йӱксыжат: роман [Лебеди бельские]. — Йошкар-Ола, 1985. — 320 с.
- Литературышто мыняр классик уло? // Марий коммуна. — 1990. — 21 декабрь.
- Курымаш-влак: драматическая повесть-хроника // Ончыко. — 1992. — № 3. — С. 13—58.
- Юлмар ден Юмын ӱдыр: пьеса-влак [Юлмар и дочь бога: пьесы]. —Йошкар-Ола, 1996. — 212 с.
- Чимож ден Мормыж: трагикомедий // Ончыко. — 1999. — № 10. — С. 67—94.
Рушла
- Земное притяжение: роман / пер. В. Чубаковой. — Йошкар-Ола, 1968. — 272 с.
Театрышты шӹндӹмы пӓшӓвлӓ
А. Асаевӹн пьесӹвлӓжӹ семӹнь театральный постановкывлӓн спискӹштӹ[2][9]:
- Товатлыме куэ: драма [Клятвенная берёза]. (Марийский театр) 1967.
- Ӱжара мурызо: драма [Певец зари]. (Марийский театр) 1978.
Мактымашвлӓ
- Мары АССР-ын культурыжын заслуженный пӓшӓзӹжӹ (1982)[2]
- РСФСР-ын халык просвещенижӹн отличникшӹ (1960)[2][9]
- «Пыт пӓшӓлӹмӹлӓн. Владимир Ильич Ленинӹн шачмыжылан 100 и теммӹ лӹмеш» медаль (1970)[2]
- Мары АССР-ын Кӱкшӹ Кӓнгӓшӹжӹн Президиумжын Почетный грамота (1957, 1962)[2]
- Мары Эл Республикӹн Почетный грамота (1997)[2]
Ӓштӹмӓш
- 2012-шы ин Башкортостанын Дюртюлинский районыштышы Байгильдино культура томашты кымдемӹн шачшыжы, писатель дӓ литературовед А. Асылбаев лӹмеш ӓштӹмӓш хангам сӓкӹмӹ[8].
- 2022-шы ин Башкортостанын Дюртюлинский районышты кымдемӹн шачшыжы, писатель дӓ литературовед А. Асылбаевӹн шачмыжылан 110 и теммӹ лӹмеш юбилейный мероприятивлӓм эртӓрӓмӹ[11].
- А. Асылбаевӹн личный архившын материалвлӓжӹ кӹзӹт МарНИИЯЛИ-штӹ, Мары Эл Республикӹн Т. Евсеев лӹмӓн национальный музейӹштӹ, Мары Эл Республикӹн Кугижӓншӹ архивӹштӹ перегӓлтӹт[3].
Примечани
- ↑ О культуре – Управление культуры Дюртюлинского района. kulturadurtuli.ru. Тергӹмӹ кечӹ: 27 августын 2025.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 Асылбаев Ахмет Асылбаевич (Ахмет Асаев)(неопр.). Марийская история в лицах. Тергӹмӹ кечӹ: 27 августын 2025.
- ↑ 1 2 Асалбаев Ахмет Асылбаевич - первый марийский литературовед (руш.). studylib.ru. Тергӹмӹ кечӹ: 27 августын 2025.
- ↑ 1 2 Ахмет Асылбаевич Асылбаев. Сергей Чавайн: Очерк жизни и творчества. — Йошкар-Ола: Маркнигоиздат, 1963. — 144 с.
- ↑ Кто скрывается под псевдонимом?.. Асаев А., Асылбай | Национальная библиотека имени С.Г. Чавайна Республики Марий Эл. nbmariel.ru. Тергӹмӹ кечӹ: 27 августын 2025.
- ↑ Ошвичыжат йуксыжат Роман - Асаев А.. — 1985.
- ↑ Ахмет Асылбаевич Асылбаев. Юлмар с дочерью Бога: Пьесы. — Йошкар-Ола: Марийс. кн. изд-во, 1996. — 211 с.
- ↑ 1 2 Хабировна, Венера Асылбаев (Асаев) Ахмет Асылбаевич(неопр.). enc.durtulicbs.ru. Тергӹмӹ кечӹ: 27 августын 2025.
- ↑ 1 2 3 4 5 Ахмет Асылбаевич Асылбаев | Литературная карта Республики Башкортостан. libmap.bashnl.ru. Тергӹмӹ кечӹ: 27 августын 2025.
- ↑ Марийская литература : Сборник : Песни и сказки. Стихи и проза. Пьесы - Асылбаев, Ахмет Асылбаевич. — 1949.
- ↑ Ахмет Асаев - мемнан землякна (руш.). cholman.info. Тергӹмӹ кечӹ: 27 августын 2025.
Литература
- Черных С. Сай тӱҥалтыш // Марий коммуна. — 1958. — 18 март.
- Черных С. Критик-литературовед А. А. Асылбаев // Марий коммуна. — 1962. — 15 июнь.
- Васин К. К. Псевдонимы марийских литераторов: краткий историко-литературный справочник. — Йошкар-Ола, 1965. — С. 13—14.
- Черных С. Марий роман — кушмо корнышто // Ончыко. — 1970. — № 3. — С. 104—109.
- Семёнов М. У книгам ончалын // Ончыко. — 1971. — № 6. — С. 109—110.
- Иванов А. Кызытсе ял нерген роман // Марий коммуна. — 1972. — 19 март.
- Иванов А. Критик, прозаик, драматург // Марий коммуна. — 1972. — 15 июнь.
- Ибатов С. Тошто гыч у шочеш // Ончыко. — 1972. — № 3. — С. 105—112.
- Васин К. Писатель глубоких раздумий // Марийская правда. — 1972. — 15 июня.
- Иванов А. Постигая правду жизни // Марийская правда. — 1982. — 11 июня.
- Иванов И. Волгыдо кумылан талант // Марий коммуна. — 1982. — 11 июнь.
- Зайниев Г. Такыртыдыме корно дене // Марий коммуна. — 1987. — 14 июнь.
- Александров А. М., Беспалова Г. Е., Васин К. К. А. Асаев // Писатели Марийской АССР: биобиблиографический справочник. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1976. — С. 30—33. — 368 с. — 5000 экз.
- Беспалова Г. Е., Васин К. К., Зайниев Г. З. А. Асаев // Писатели Марийской АССР: биобиблиографический справочник / Отв. А. В. Селин. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1988. — С. 19—22. — 376 с. — 5000 экз.
- Кульбаева Н. Из прошлого в будущее // Марийская правда. — 1992. — 17 июня.
- Зайниев Г. Ошвичыжат, эргыжат // Кугарня. — 1997. — 12 июнь.
- Зайниев Г. Служение родному слову // Марийская правда. — 1997. — 12 июня.
- Зайниев Г. Вучат у шошо да кеҥеж… // Ончыко. — 1999. — № 10. — С. 62—66.
- Зайниев Г. Сылнымутлан пуымо ӱмыр // Кугарня. — 2003. — 24 январь, 7, 21 февраль, 21 март, 18, 25 апрель.
- Асаев Ахмет (Асылбаев Ахмет Асылбаевич) // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 33. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.
- Ахмет Асаев // Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / Сост. А. Васинкин, В. Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — С. 75—78. — 752 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-7590-0966-5.
- Зайниев Г. З. Асаев Ахмет (Асылбаев Ахмет Асылбаевич) // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 36. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.
- А. А. Асаев: 1912—1997 // Марийские литературоведы и фольклористы: биобиблиографический сборник. — Йошкар-Ола, 2018. — С. 36—38.
- Асаев (Асылбаев) Ахмет Асылбаевич // Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / Сост. А. Васинкин, В. Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — С. 24—27. — 752 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-7590-0966-5.