Апакаев, Пётр Андреевич
| Пётр Андреевич Апакаев | |
|---|---|
| Пётр Апакаев | |
| | |
| Шачмы кечӹ | 1936 и 2 август |
| Шачмы вӓр | РСФСР,Башкирский АССР, Калтаса район, Тошты Оръямычаш сола |
| Колымы кечӹ | 2020 и 18 апрель (83 и) |
| Колымы вӓр | Йошкар-Ола, Мары Эл, Россий |
| Гражданство |
|
| Пӓшӓн типшӹ | сирӹзӹ, тымдышы, научный пӓшӓзӹ, сӓрӹшӹ |
| Награда дӓ премивлӓ |
|
Пётр Андреевич Апакаев (2 август 1936, Тошты Оръямычаш[d], Башкирский Автономный Советский Социалистический Республика[d] — 18 апрель 2020, Йошкар-Ола) — мары советский дӓ российский научный пӓшӓзӹ, тымдышы, сирӹзӹ. Педагогика наука доктор (1999), профессор (1993). Мары кугижӓншӹ университетӹн почётный профессоржы (2006). Мары АССР школын заслуженный тымдышыжы (1969), Мары ССР наукын заслуженный пӓшӓзӹжӹ (1991). Педагогика дӓ социальный наукывлӓ академин лачокшы членжӹ (2003). Тӹдӹн лӹмжӹм «Российӹн сек яжо эдемвлӓжӹ» энциклопедиш пыртымы (2004).
Ӹлӹмӓш корныжы
Хресӓнь семняэш шачын. Шачмы вӓрӹштӹжӹ тӹнгӓлтӹш школым дӓ Амчемычаш шӹмиӓш школым тымень пӹтӓрен, Краснокамский педагогический училищӹштӹ тыменьӹн. Советский Арми рӓдӹштӹ служен[1].
1956—1957-шӹ ивлӓн — Амчемычаш школышты руш йӹлмӹм тымдышы. Йошкар-Олаш толын, Н. К. Крупская лӹмӓн МКПИ-м тымень пӹтӓрен. 1962—1971-шӹ ивлӓн — 1 №-ӓн Республикӹштӹшӹ музыкально-художественный интернат-школышты анжен-куштышы дӓ Мары йӹлмӹ дон литературым тымдышы[1].
1970-шы ивлӓ тӹнгӓлтӹштӹ РСФСР Просвещени министерствын нациолнальный школвлӓ научно-шӹмлӹшӹ институтшы сага икиӓш аспирантурым тымень пӹтӓрен, «Урок дӓ урок гӹц ӧрдӹж пӓшӓн кӹлжӹ» (Мары сирӹзӹ Яныш Ялкайнын творчествыжы негӹцеш) тема доно, наука степеньӹм нӓлӓшлӓн, Педагогика наука кандидат диссертацим ӹшӹклен. Педагогика наука кандидат (1972)[1].
Вара угӹц РСФСР Просвещени министерствын национальный школвлӓ шотышты научно-шӹмлӹшӹ институтын когорак научный пӓшӓзӹ семӹнь ровотаен. 1977—1982-шы ивлӓн — КПСС Мары обкомжын научный дӓ тыменьмӹ заведенивлӓн отделӹн инструкторжы. 4 и МарНИИ-штӹ когорак научный пӓшӓзеш пӓшӓм ӹштен[1].
1986-шы и гӹц 1991-шӹ и якте — МКПИ-н Тӹнгӓлтӹш тымдымы Педагогика кафедрӹн вуйлатышыжы, профессор (1993)[2]. 1998-шӹ ин «Мары мӱлӓндӹштӹ тымдымашын демократизаци шотышты историко-педагогический дӓ этнопедагогический негӹцшӹ» докторский диссертацим ӹшӹклен. Педагогика наука доктор (1999)[3]. МарКУ-н почётан профессоржы (2006)[4][5].
2020-шы ин 18-шӹ апрельӹн Йошкар-Олашты колен[6].
Наука пӓшӓ
350 утла научный пӓшӓн, 40 учебникӹн дӓ тыменьмӹ методический пособин авторжы[5].
Педагогика дӓ социальный наукывлӓ академин лачокшы членжӹ (2003)[3].
Мары кугижӓншӹ университет сагашы кандидатский диссертацим ӹшӹклӹмӹ шотышты диссертаци кӓнгӓшӹн членжӹ, доктор шӹмлӹмӓшвлӓн научный консультантшы ылын, 20 утла докторский дӓ кандидатский диссертацим оппонируен, шӹмлӹзӹвлӓн 20 утла монографиштӹлӓн ӓкӹм пуэн[5].
Сӹлнӹшая пӓшӓ
Амчемычаш шӹмиӓш школышты тыменьмӹжӹ годым лыдышым сирӓш тӹнгӓлӹн. Прозаик семӹнь пӓлӹмӹ («Сывандыр кугижӓншӹ» дӓ «Ӓви, келесӹ» книгӓвлӓ)[3].
Ӹшке шайыштмашвлӓжӹм «Ончыко», «У сем» журналвлӓштӹ, «Эрви», «Дружба» альманахвлӓштӹ, республикӹштӹшӹ дӓ районный газетвлӓштӹ пецӓтлен[3].
Ӓштӹмӓш
- Тӹдӹн лӹмжӹм «Российӹн сек яжо эдемвлӓжӹ» энциклопедиш пыртымы (2004)[3].
- Тӹдӹн лӹмжӹ Башкирский АССР Мишкан вел Чорай солашты В. И. Ленин лӹмӓн колхозын Почётан книгӓшкӹжӹ пыртымы (1966)[5].
Звани дон наградывлӓ
- Мары АССР школын заслуженный тымдышыжы (1969)[3];
- Мары ССР наукын заслуженный пӓшӓзӹжӹ (1991)[3];
- Башкортостан Республикӹн Я. Ялкайн лӹмӓн сӹлнӹшая премижӹ (2003)[5];
- «Ончыко» литературно-художественный журналын премижӹ[5];
- «Пӓшӓн ветеранжы» медаль (1984)[5].
Тӱҥ сылнымутшанче пашаже-влак
Основные литературоведческие работы П. Апакаева[7]:
- Марий писатель Яныш Ялкайн // Марий коммуна. 1961. 15 дек.
- Яныш Ялкайн в МГУ // Мол. коммунист. 1963. 3 янв.
- Яныш Ялкайн — газет пашаеҥ // Марий коммуна. 1966. 27 май.
- Яныш Ялкайн — Чорайыште // Марий коммуна. 1966. 27 нояб.
- Писатель-интернационалист // Ямде лий. 1971. 23 окт.
- Писатель да педагог: В. Сапаевын шочмыжлан — 50 ий // Марий коммуна. 1973. 3 янв.
- Илыш корныш лекме годым: В. Юксернын «Вӱдшӧ йога, серже кодеш» повестьше нерген // Ончыко. 1975. № 3. С. 93—95.
- Я. Ялкайн дене вашлиймаш // Ямде лий. 1977. 23 окт.
- Мут туныкта [Воспитание словом]. — Йошкар-Ола, 1979. 120 с.
- Добрый след: очерк // Марийский край — земля Онара. М., 1979.
- Наука корнышто: Я. Ялкайнын шочмыжлан — 75 ий // Ончыко. 1981. № 5. С. 92—93.
- Илышлан моктеммуро: Эрвел Осыпын творчествыж нерген // Марий коммуна. 1982. 21 дек.
- В. Колумб — Мари-Турекыште // Эрвий. Йошкар-Ола, 1984. С. 42—48.
- Орлята крепили крылья: о Мусе Джалиле и Яныше Ялкайне // Казан утлары. Казань, 1986. № 2. С. 31—32.
- Кок йолташ: Я. Ялкайн и М. Джалиль // Ончыко. 1986. № 5. С. 64—70.
- Поэт-ветеран: шарнымаш // Эрвий. Йошкар-Ола, 1995. С. 103—109.
Тӹнг произведенивлӓ
П. Апакаевӹн тӹнг произведенивлӓжӹн спискӹ (марла дӓ вес йӹлмӹвлӓш сӓрӹмӹ)[3]:
Марла
- Ачан ойжо; Кол кӱмыж; Теҥгеаш окса; Изи Ондри; Эн кугу сеҥымаш: ойлымаш-вл. // Ончыко. 1977. № 6. С. 101—106.
- Полмезе кугыжаныш: повесть ден ойлымаш-вл. [Царство строптивых: повесть и рассказы]. Йошкар-Ола, 1983. 96 с.
- У костюм: ойлымаш // Марий коммуна. 1985. 24 дек.
- Кечан кумыл: ойлымаш // Марий коммуна. 1986. 25 май.
- Авий, каласе: ойлымаш-вл. [Скажи, мама: рассказы]. — Йошкар-Ола, 1989. 64 с.
- Йоча шӱмыш корно: этюд-вл. // Ончыко. 1995. № 11. С. 155—160.
Вес йӹлмӹвлӓш сӓрӹмӹ
- Коза: рассказ / пер. на рус. А. Спиридонова // Дружба. Йошкар-Ола, 1985. С. 217—221.
- Гармонь: рассказ / пер. на рус. А. Спиридонова // Дружба. Йошкар-Ола, 1987. С. 168—175.
- Дом: рассказ / пер. на рус. А. Спиридонова // Дружба. Йошкар-Ола, 1988. С. 168—171.
- Гармонь: шайыштмаш / пер. на горномар. В. Мамут // У сем. 2006. № 3. С. 130—137.
Примечани
- ↑ 1 2 3 4 Писатели МЭ, 2008, с. 57.
- ↑ Апакаев Пётр Андреевич(неопр.). bashenc.online. Тергӹмӹ кечӹ: 15 октябрьын 2025.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Писатели МЭ, 2008, с. 58.
- ↑ Почётные профессора МарГУ (руш.). Официальный сайт МарГУ. Тергӹмӹ кечӹ: 3 майын 2020. Архивируйымы 2 декабрьын 2020 года.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Новые научные труды профессора П. А. Апакаева (руш.). ИА «Мангазея» (8 апрельӹн 2016). Тергӹмӹ кечӹ: 3 майын 2020.
- ↑ Памяти профессора П. А. Апакаева, выдающегося учёного и педагога земли марийской (руш.). МедиаПоток (20 апрельӹн 2020). Тергӹмӹ кечӹ: 3 майын 2020. Архивируйымы 20 апрельӹн 2020 года.
- ↑ Писатели МЭ, 2008, с. 59.
Литература
- Апакаев Пётр Андреевич // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 29. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.
- Пётр Апакаев // Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / Сост. А. Васинкин, В. Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — С. 57—59. — 752 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-7590-0966-5.
- Соловьёва И. Ю., Мочаев В. А. Апакаев Пётр Андреевич // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 31. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.
Ссылкывлӓ
- МЦРБ Калтасинского района Республики Башкортостан. Пётр Апакаев
- ИА «Мангазея». Новые научные труды профессора П. А. Апакаева
- Памяти профессора П. А. Апакаева, выдающегося учёного и педагога земли марийской (руш.). МедиаПоток (20 апрельӹн 2020). Тергӹмӹ кечӹ: 3 майын 2020.