Черемис вырсывлӓ
Черемис вырсывлӓ — Руш кугижӓншӹ дон черемисвлӓ лоштышы вырсы.
Вырсы якте шоктышы вирвлӓ
Азанын цӓкнӹмӹжӹ паштек, Мары мӱлӓндӹ Руш кугижӓншӹ докы юридически уштарымы ылын. Тенге гӹнят Казанский кугижӓншӹм угӹц лӱктӓлмӹ шотышты пӓшӓ эче икманяр лу и кеен. Православи церкӹн пӹзӹртӹмӹм цӹтӹшӹ, Руш кугижӓншӹлӓн кого налогым тӱлӹмӹ ваштареш ылшы мары князьвлӓ Руш кугижӓншӹ ваштареш мары, удмурт, тадар халыквлӓм тӓрвӓтен шалгенӹт. Историштӹ ти кредӓлмӓшвлӓ Черемис вырсывлӓ семӹнь пӓлӹмӹ ылыт[1].
Икшӹ черемис вырсы (1552–1557 ивлӓ)
1552–1557 ивлӓ годым мары халыкын ик частьшы Руш кугижӓншӹ докы ушнымы ваштареш кӹньӹл шагалын, а москваштышы войскавлӓ вӓшештӹш семӹнь экспедицим ӹштенӹт.
Руш кугижӓншӹ Казанский ханствым ӹшке докыжы фактически ушымым пӹтӓрен.
Кокшы черемис вырсы (1571–1574 ивлӓ)
Восстани 1571 ин, крым хан Девлет-Гирейӹн Москваш поход доно яжон мимӹжӹ дӓ тӹдӹм йылатымыжы паштек, тӹнгӓлӹн. Халыкым тӓрвӓтӹмӓштӹ мары князь Качак палшен. Тӓрвӓнӹшӹвлӓ Крымын эдемвлӓн палшыклан ӹняненӹт, но крымыштышы тадарвлӓ руш войска доно кредӓлмӓштӹ нелӹн сӹнгӓлтмӹ паштек палшыкым пуэн кердделыт. Тӓрвӓнӹшӹвлӓ силом хрестӹмӓш ваштареш ылшы карт — мары жрецвлӓм — пыт колыштыныт.
Кугижӓ власть наказышы операцим шоктен, вӓрӹштӹшӹ сила доно шаям виден, кӓрмӓнӹм строен дӓ 1574 и якте восстаним темдӓлӹн. 1574 ин алык марынвлӓн мӱлӓндӹштӹ Кокшайск кӓрмӓнӹм ӹштенӹт. Тидӹ кымдемӹштӹ тӹнг администрацин позицижӹм утларак виӓнгден.
Кымшы черемис вырсы (1581–1585 ивлӓ)
Марынвлӓн кугижӓ властьын политикӹжӹ ваштареш вооружённый выступлени 1581 ин тӹнгӓлӹн. Марынвлӓ доно иквӓреш Йыл кымдемӹн молы халыкат тӓрвӓнен: суасламары, мордва, тадар, тенгеок удмуртвлӓ[2]. 1581–1584 ивлӓшӹ «кымшы черемис вырсым» утларакшы ногаецвлӓ тӓрвӓтенӹт[3].
Восстаним темдӓлӓш манын Иван Мстиславскийӹн тӹшкӓ вуйлатымыжы доно войскавлӓм колтенӹт, молы начальниквлӓ Фёдор Шереметев, Дмитрий Хворостинин, Михаил Салтыков, Ефим Бутурлин, Меркул Щербатов линӹт[4].
Наказышы операцивлӓм эртӓренӹт, тенгеок Цикмӓ, Царевококшайск, Царевосанчурск у кӓрмӓнвлӓм лӱктен шагалтенӹт. 1584 ин пӹтӓртӹш телшӹ поход лин. 1585 ин шошым «кугижӓлӓн дӓ пӹтӹн Русьын кого князь Фёдор Ивановичлӓн черемис доно курымаш мир гишӓн вуйым кымык ӹштенӹт. Борис Годунов повстанецвлӓм ӹняндарен: нӹнӹ лачок ӹшке вуйнамат ылмыштым ынгылат гӹнь, кугижӓ, тошты самынь ашкылым монден, вуйнаматанвлӓм простен кердеш; нӹнӹ Москваш старейшинавлӓм колтенӹт да ӹнян лин кодаш сӧренӹт[5]. Восстаним военный сила доно агыл, утларак шергӓкӓн подарка дон сӧрӹмӓш доно ладнангдаренӹт[6]. Кугижӓ дорц грамотым окольничи дон воевода Ф. В. Шереметев дӓ тӓнгвлӓ доно князь Д. И. Хворостининлӓн колтенӹт[7].
Марынвлӓлӓн ӓпшӓт пӓшӓм ӹштӓш, халавлаштӹ вӓрлӓнӓш дӓ тӹшӓн йыдешӓт амалаш кодаш цӓренӹт. Нӹнӹм кого ӓнгӹрвлӓн сир гӹц поктен лыктыныт, тенгеок Вятка гӹц карангденӹт[8][9].
Тенгеок анжы
Примечани
- ↑ История России с древнейших времен. Шестой том. Соловьев С. М. Издательство «Проспект» 2013 г., С. 478—487.
- ↑ Бахтин, 2012, с. 547.
- ↑ Акчурин М. М., Басманцев Д. В., Кочетков В. Д. О службе и жалованьях свияжского князя Тугуша Девлет Бахтыева во второй половине XVI в. // cyberleninka.ru
- ↑ Черемисские (Марийские) войны в отечественной и зарубежной историографии. Тергӹмӹ кечӹ: 9 майын 2014. Архивировано из оригинала 6 июньын 2014 года.
- ↑ Карамзин Н. М. История государства Российского. Том 10. Глава 1. Царствование Феодора Иоанновича. Г. 1584—1587. Архивный копи от 7 майын 2014 на Wayback Machine
- ↑ Иловайский Д. И. История России. Т. 3. Московско-Царский период. М.: Типография М. Г. Волчанинова, 1890. С. 343.
- ↑ Каргалов В. В. Полководцы X—XVI вв. М.: ДОСААФ, 1989. С. 316.
- ↑ Предисловие // Мари-Турекский район. — Йошкар-Ола, 2003. — С. 5. — 320 с. — (История сёл и деревень Республики Марий Эл). — 1500 экз. — ISBN 5-87898-241-2.
- ↑ Боровиков С. В. Третья Черемисская война 1581—1585 годов // Актуальные вопросы военной истории: Сборник трудов Международной научной конференции, посвященной 200-летию Отечественной войны 1812 года. Киров: ФГБОУ ВПО Вятская ГСХА, 2013. С. 19—22.
Литература
- Марийский край в 13—16 вв. Вхождение в состав Российского государства // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 86—87. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
- Бахтин А. Г. Марийский край в XIII—XVI веках: очерки по истории. — Йошкар-Ола: МарГУ, 2012. — С. 321—554. — 660 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-94808-678-1.
Ти статьяш РУВИКИ-н вес статьявлӓжӹ ак колтеп. |
.svg){kind=link}