Чемышев, Андрей Валерьевич

Ирӹкӓн энциклопеди Википеди гӹц материал
РУВИКИ-штӹ техень фамили доно вес эдемвлӓ гишӓн статьявлӓ ылыт Чемышев.
Андрей Чемышев
Чемышев, Андрей Валерьевич .jpg
Шачмы кечӹ 6 июль 1970(1970-07-06) (56 и)
Шачмы вӓр Кого Мушка, Сернур район, Мары АССР, РСФСР, СССР
Сӓндӓлӹк
Научный сфера лингвистика
Пӓшӓ вӓр Йӹлмӹм, литературым дӓ историм шӹмлӹшӹ В.М.Васильев лӹмӓн мары институт
Образовани Ленинградыштышы Ленсовет лӹмӓн кӹл шотышты кӱшӹл военно-инженерный училище
Награда дон премивлӓ Мары Эл Республикӹн М. Н. Янтемир лӹмӓн кугижӓншӹ преми (2011, 2021)
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Андрей Валерьевич Чемышев (шач. 6 июль 1970, Кого Мушка[d], Мары АССР[d]) — российӹштӹшӹ мары лингвист дӓ йӹлмӹ шотышты активист. Мары Эл Республикӹн М. Н. Янтемир лӹмӓн кугижӓншӹ премин лауреат (2011, 2021), «Халыкын когоэшнӹмӓшӹжӹ» (руш. «Гордость нации») Российӹштӹшӹ общественный премин «Туан йӹлмӹвлӓм переген кодымашкы дӓ виӓнгдӹмӓшкӹ вкладым пиштӹмӹ гишӓн» номинациштӹ лауреат (2021).

Ӹлӹмӓш корныжы

1970 ин 6 июльын Мары АССР-ӹн Сернур районыштышы Кого Мукша солаэш шачын. Ӓтяжӹ Чемышев Валерий Степанович Сернур районын кӹл узелым вуйлатышын вашталтышыжы ылын, ӓвӓжӹ Чемышева Валентина Ивановна пенсиш лӓкмешкӹжӹ «Цевер жерӓ» колхозышты бухгалтер пӓшӓм ӹштен. Йишӹштӹ сек кого эргӹ. Изижӹ годшен мары йӹлмӹм пӓлӓ.

Пӹтӓришӹ кым классым вӓрӹштӹшӹ тӹнгӓлтӹш школышты тыменьӹн, вара Нольыкмары солаштышы кӓндӓкшиӓш школышты, ӹндекшӹмшӹ-луатикшӹ классвлӓштӹ Сернур посёлкыштышы школышты пӓлӹмӓшӹм поген (кӹзӹт Совет Союз герой А. М. Яналов лӹмӓн 1 №-ӓн Сернур кӹдӓлӓш общеобразовательный школ). Тӹдӹм 1987 ин ши медаль доно тымень пӹтӓрен.

Школ паштек Ленинградыштышы Ленсовет лӹмӓн кӹл шотышты кӱшӹл военно-инженерный училищӹшкӹ (руш) (мар. «Радио, радиореле, тропосфера дӓ спутник кӹл» факультетӹшкӹ «Радиокӹл» специальностьеш тыменяш пырен. 1992 ин вашталтымы у лӹмӓн Санкт-Петербургыштышы кӹл шотышты кӱшӹл военно-инженерный учлищӹм (СПВВИУС) «радиоинженер» квалификаци доно якшар диплом доно пӹтӓрен[1].

Училищӹм пӹтӓрӹмӹкӹ, Оборона министерствӹн кӹл шотышты 16-шы Ӹрдӹ научно-исследовательский испытательный институтышкы служаш колтенӹт (Мытищи хала). Институтышты изирӓк научный пӓшӓзӹ должность доно службам тӹнгӓлӹн, вара научный сотрудник лин. 1997 ин 1 январьын капитан званиӓн служба гӹц карангын.

Пакылашы вӹц ижӹ Москвашты пӓшӓлен. Коллегывлӓжӹ доно видеокамера дон спутник телевиденим шӹндӹлӹнӹт.

2002 ин декабрьын Йошкар-Олашкы пӧртӹлӹн. Анзыц Мары культура центрӹш (а.мар.) (мар. пӓшӓш пырен, кым тӹлзӹштӹ «Мары Эл» газет редакциш ванжен — компьютер пӓшӓ верц вуйын шалген. Варарак тӹ жепӹн Культура министерствӹштӹ пӓшӓлӹшӹ Эрик Юзыкайныйнын кӓнгӓшӹжӹ доно мары мырывлӓм погаш дӓ «Барс-Медиа» компани (Азан) доно иквӓреш дисквлӓм лыкташ тӹнгӓлӹн[1].

2005 и 1 июль гӹц 2011 и сентябрь якте «Мары Эл радио» радиостанциштӹ музыкальный редактор дӓ юк режиссёр семӹнь пӓшӓлен. Уже тӹнӓмок мары йӹлмӹ доно сайтвлӓм пачаш цацен, но Ӓ, Ӧ, Ӹ, Ҥ, Ӱ мары буквавлӓ ик шрифтӹштӓт ылделытат, шамаквлӓ сайтышты самынь анжыкталтыныт. Андрей проблемӹм ынгылаш цацен, тенге интернетӹштӹ мары йӹлмӹм виӓнгдӓш кымылжы лӓктӹн. Тӹ веремӓнок Эрик Юзыкайн, Михаил Пирогов дӓ Вячеслав Килеев доно иквӓреш Андрей Чемышев 10 томан марла-рушла лӹмдер негӹцеш электронный лӹмдерӹм лыктын.

2011 ин апрельӹн икань шанымашан тӓнгвлӓ мероприятим эртӓренӹт, тӹшкӹ улы Россий гӹц 30 нӓрӹ компьютерный лингвистӹм ӱжӹнӹт. Погынымаш паштек Андрей Чемышев пингӹдӹн компьютерный лингвистика корны доно виӓнгӓш шанен пиштен[2].

2011 ин сентябрьын «Мары Эл радио» гӹц карангын, а тӹ инок декабрьын Сыктывкарыштышы Коми Республикӹштӹшӹ кугижшӹ служба дӓ виктӓрӹмӓш шотышты академиштӹшӹ У йӹлмӹ технологивлӓ центрӹш пӓшӓш пырен, тӹштӹ FU-Lab проектӹм — финн-угр йӹлмӹвлӓлӓн информаци шотышты палшыкым пушы межрегиональный лабораторим — йӓмдӹлӓш тӹнгӓлӹн. FU-Lab сайтышты коми, мары, кырык мары, удмурт дӓ молы йӹлмӹвлӓн электрон форман лӹмдервлӓ улы; тенгеок орфографим тергӹшӹ сервисвлӓ, конвертер дӓ молы керӓл инструментвлӓ. Сыктывкарышты нӹл и утла пӓшӓм ӹштен.

Йошкар-Олашкы 2016 ин 13 июньын пӧртӹлӹн. Мары культура центрӹштӹ пӓшӓм ӹштӓш тӹнгӓлӹн, тӹштӹ лӹмӹн тӹдӹлӓн мары йӹлмӹ дӓ культурын инновационный виӓнгмӓшӹжӹ отделӹм пачыныт. Отдел анзылны техень задача шалген: пел иштӹ пӓшӓн лӓктӹшӹжӹм анжыкташ. Тенге мары йӹлмӹм (алык мары дӓ кырык мары литературный нормывлӓм) Сӓрӹшӹ.Яндекс руш. Яндекс.Переводчик сервисӹш пыртымы пӓшӓ тӹнгӓлӹн. Тидӹлӓн параллельный текствлӓн корпусым погаш тӹнгӓлӹнӹт. Пумы жепӹштӹ 150-200 тӹжем предложеним поген кердӹнӹт[2]. Кӹзӹт 400 тӹжем утла предложеним погымы. Текствлӓм сӓрӹмӹ дӓ лыдмы пӓшӓм совет, руш дӓ мары сирӹзӹ, прозаик, журналист дӓ редактор Геннадий Сабанцев ӹштен. Тӹлец пасна, тӧр сирӹмӹм тергӹшӹ системӹм ӹштӹмӹ.

Андрей Чемышев дӓ тӹдӹн командыжы доно ӹштӹмӹ  тӧр сирӹмӹм тергӹшӹ онлайн-системӹм, клавиатурышты мары раскладкым, онлайн лӹмдервлӓм дӓ вес керӓл инструментвлӓм Mari-Lab сайтышты йӓрӓ кычылташ лиэш.

2017 и 1 июнь гӹц кӹзӹтшӹ жепӹнӓт Йӹлмӹм, сӹлнӹшаям дӓ историм шӹмлӹшӹ В. М. Васильев лӹмӓн мары научно-исследовательский институтышты пӓшӓлӓ (МарНИИЯЛИ), тӹштӹ лексикӹм шӹмлӓ, лӹмдервлӓм йӓмдӹлӓ дӓ мары йӹлмӹм интернетӹштӹ кычылташ йӧнӹм ӹштӓ.

2017 и гӹц Республикӹштӹшӹ мары культура центрӹн пӓшӓзӹвлӓжӹ МарНИИЯЛИ доно иквӓреш Андрей Чемышев вулатымы доно Мары йӹлмӹн национальный корпусшым йӓмдӹлӹмӹ пӓшӓм тӹнгӓлӹнӹт. 2020 и пӹтӹмӓшеш уверӹм кӹчӓлмӹ системӹштӹ 20 миллион утла шамак кычылталтмаш ылын[3]. Тӹ жепӹнок «Электрон книгагудо» электронный библиотека ӹштӓлтӹн, тӹдӹн практикӹштӹ керӓл ылмыжым 2020 ин ӓкленӹт, кынам коронавирус гишӓн школышты тыменьшӹвлӓ дӓ студентвлӓ дистанционно тыменьмӓшкӹ ванженӹт.

«Айвика» ышан колонка

2021 и гӹц Андрей Чемышев юк технологи пӓшӓм кым этап доно тӹнгӓлӹн: юкын синтезаторым ӹштӹмӓш, попымашым ынгылымаш дӓ искуственный интеллектӹм кычылтмаш. Юк синтезаторым ӹштӓш манын аудиокорпусым погенӹт: мары авторвлӓн произведенивлӓм дӓ сӓрӹмӹ шайыштмашвлӓм, повестьвлӓм, мары йӹлмӹ доно библим юкангденӹт. 70 аудиопроизведеним погымы — М. Шкетан лӹмӓн мары халык драма театрын артистшӹ Павел Ефремовын 15 цӓш утла юкшым сирӹмӓш. Сирӹмӹ аудиокнигӓвлӓм, кыдывлӓ логӹц южшы датасетӹм ӹштӓш кычылталтыныт, «ВКонтактештӹ» «Мары йогы» подкастышты[4], «Яндекс Музыка», Apple Podcasts-ышты моаш лиэш[2].

2022 ин 20 февральын Common Voice платформышкы мары йӹлмӹм пыртымы. Попымым ынгылаш лижӹ манын, 300 утла цӓш мары йӹлмӹ доно поппымым сирӹмӹ. 489 эдем участвуен[5]. 100, 1000 пасна фразым сирӹшӹ участниквлӓ лошты Российӹштӹшӹ марынвлӓн федеральный халык-культура автономи гӹц блютуз гарнитур дон смартфонвлӓм мадыныт. Погымы юквлӓ негӹцеш программист Айгиз Кунафин мары йӹлмӹм ынгылышы чат-ботым ӹштен.

Павел Ефимовын юкшы негӹцеш ӹштӹмӹ пӱэргӹ синтезаторыш ӹдӹрӓмӓш юкым привайымы, 15 цӓш юкым сирӹмӹм погымы.

2023 ин А. В. Чемышев вуйлатымы доно Мары кугижӓншӹ университет сагашы халык цифран лингвистика лаборатори доно иквӓреш искуственный интеллектӹм тымдаш [6]. Ышан колонкым «Айвика» (iВика) манын лӹмденӹт. Пӹтӓришӹ тестӹм «Һомай» лӹмӓн башкир ышан колонка негӹцеш ӹштенӹт. Айвика ядмашвлӓэш вӓшештен мышта, но вӓшештӹмӹжӹ годым изиш кодеш, седӹндоно юк синтез модельӹм угӹц тымдымы пӓшӓ кеӓ[7]. План семӹнь 250 колонкым лыкташ шанен пиштӹмӹ.

2023 и июнь гӹц кӹзӹтшӹ жеп якте российӹштӹшӹ «РУВИКИ» интернет-энциклопедиштӹ пӓшӓлӓ, мары (алык мары) разделӹм видӓ.  

Общественный пӓшӓ

«ВКонтакте»[8] соцкӹлӹн дӓ Telegram[9] мессенджерӹн интерфейсвлӓштӹм мары йӹлмӹш тӹнг сӓрӹшӹ ылеш.

Изирӓк йӹлмӹвлӓм цифран пространствышты виӓнгдӹмӹ ядмашвлӓ шотышты кӓнгӓшвлӓм пуа дӓ ӹшке опытшы доно пӓлӹмӹм ӹштӓ[10]. 2023-2024 ивлӓн тува йӹлмӹм цифруйышы программым ӹштӓш палшен.

Йиш

Вӓтӓн, ӹдӹржӹ улы — Эрвина

Наградывлӓ

  • Мары Эл Республикӹн М. Н. Янтемир лӹмӓн кугижӓншӹ премин лауреат (2011), (2021)[11], (2021)[12].
  • 2021 ин «Халыкын когоэшнӹмӓшӹжӹ» Российӹштӹшӹ общественный премин «Туан йӹлмӹвлӓм переген кодымашкы дӓ виӓнгдӹмӓшкӹ вкладым пиштӹмӹ гишӓн» номинациштӹ лауреат[13].
  • Мары Эл Республикӹн Кугижӓншӹ Собранин Почётан грамота (2014, 2025).
  • Мары Эл Республикӹн Правительствӹн Почётан грамота (2024)[14].

Примечани

  1. ↑ 1 2 Окно в марийский Интернет: йошкаролинец Андрей Чемышев о письме Биллу Гейтсу и создании марийской Алисы (ru-RU), Марийская правда. Дата обращения: 4 июльын 2025.
  2. ↑ 1 2 3 Первый шаг на пути создания «Алисы» на марийском языке пройден (ru-RU), Марийская правда. Дата обращения: 4 июльын 2025.
  3. ↑ В Марий Эл создана программа распознавания марийской речи (ru-RU), Марийская правда. Дата обращения: 4 июльын 2025.
  4. ↑ Первый подкаст на марийском языке запустили в Йошкар-Оле (руш.). «Кидшер» (17 июльын 2020). Тергӹмӹ кечӹ: 5 июльын 2025. Архивируйымы 12 февральын 2022 года.
  5. ↑ Пользователи записали более 300 часов речи марийского языка для проекта Common Voice (ru-RU), Кидшер. Дата обращения: 4 июльын 2025.
  6. ↑ Лингвист из Йошкар-Олы работает над созданием марийской умной колонки (ru-RU), Марийская правда. Дата обращения: 4 июльын 2025.
  7. ↑ Андрей Чемышев рассказал, что уже умеет умная колонка iВика ил Айвика(неопр.). ВК Видео. Тергӹмӹ кечӹ: 5 июльын 2025.
  8. ↑ Активисты перевели интерфейс «ВКонтакте» на марийский язык (ru-RU), Важные новости дня. Дата обращения: 4 июльын 2025.
  9. ↑ Мессенджер Telegram полностью перевели на марийский язык (ru-RU), Марийская правда. Дата обращения: 4 июльын 2025.
  10. ↑ От кассет к ИИ. Андрей Чемышев о цифровизации языков и письме Биллу Гейтсу (ru-RU), Аргументы и факты. Дата обращения: 5 июльын 2025.
  11. ↑ Общие сведения об институте. Марийский научно-исследовательский институт языка, литературы и истории им. В. М. Васильева при Правительстве Республики Марий Эл. Тергӹмӹ кечӹ: 5 июльын 2025. Архивируйымы 8 январьын 2022 года.
  12. ↑ О присуждении Государственных премий. mari-el.gov.ru. Тергӹмӹ кечӹ: 5 июльын 2025. Архивируйымы 12 февральын 2022 года.
  13. ↑ Андрей Чемышев стал лауреатом премии "Гордость нации" (руш.) (20 ноябрьын 2021). Тергӹмӹ кечӹ: 5 июльын 2025. Архивируйымы 20 ноябрьын 2021 года.
  14. ↑ Глава Марий Эл наградил почетной грамотой Андрея Чемышева (ru-RU), Кидшер. Дата обращения: 4 июльын 2025.

Ссылкывлӓ

«https://mrj.ruwiki.ru/w/index.php?title=Чемышев,_Андрей_Валерьевич&oldid=312549» гӹц нӓлмӹ