Полтыш
| Полтыш | |
|---|---|
| Полтыш | |
|
| |
|
1 Малмыж князь
|
|
| — 1553 | |
| Вашталтышы | Ишко |
|
|
|
| Шачын | 1513 и кытла |
| Колен |
1553 и 26 апрель Малмыж |
| Тайымы вӓр | Полтыш кырык, Малмыж |
| Религи доно кӹлдӓлтмӓш | политеизм |
Полтыш (руш. Болту́ш) (1513 и кытла — иктä 1553 ин 26 апрельын[1]) — мары князь, Малмыж княжествын вуйлатышыжы, мары историштӹ пäлӹмӹ эдемвлӓ логӹц иктӹжӹ.
Лӹм
Лӹмӹн этимологижӹ мары йӹлмӹ гӹц «полдыш» шамак гӹц ӹштäлтӹн.
Биографи
Пӹтäриш черемисский вырсын жепӹштӹ XVI курымын ӹрдӹштӹжӹ Иван Грозный ваштареш кредäлмäштӹ алык марынвлäн военачальникӹштӹ. 1552 ин Кого Какшан äнгӹрӹштӹ Шанчара (кӹзӹт Санчурск) кäрмäнӹм шӹнден. Малмыж ӹрдӹ халам пушкан ядрожы гӹц перегӹмӹ годым колен дä тӹдӹм кольчугыштыжок пуштмы имнижӹ сага Полтышын кырыкышты тайымы, ти тайымым Токтауш шоляжы вуйлатен. «Черемисвлä тӹдӹн кäпшӹм кӱкшӹ кырыкышты таенӹт, кыды кӹзӹтäт Полтышын кырык маналтеш; тенге ти вуйлатышы гишäн äш кодеш» (Рычков 1772 и). Вес верси доно, «Полтыш Тарелка йäрӹштӹ вӹргеньӹ доно пышеш тайымы, ти пыш йäр гӹц йыдым, лачок 12 цӓшеш, лäктеш ылын. Ти кладым сӹнзäм пытькыде, кахырыде, тäрвäнӹде дä попыде веле ужаш лиэш ылын. Эдемӹм пушташ дä тӹдӹн кäпшӹм йäрӹш шуаш гӹнь, тӹдӹ ӹшкеок лäктеш (Худяков, «Легенды о могиле князя Болтуша»). «Иштӹ ик гäнä Полтыш йыдым шӹгержӹ гӹц лäктеш дä ӹшке хозаланымы мӱлäндӹжӹм лачок тӹ вäр гӹц анжа, кышты Шошман кӱкшӹ дӓ тура сирӹштӹжӹ жертвӹм канденӹт дä кышты эчеäт шӹкш гӹц шимӹ лишӹ жертвенный кӱэр киä. Кредäлмäшӹштӹ колышывлäн йäнгӹштӹ святой тыл йӹрвец погынат».
Йиш
Тӹдӹн паштек ылшы вуйлатышы — Ишко князь, Токтауш — шоляжы, Токтаушын эргӹжӹ — Паймас. Паймасын тетявлäжӹ эчеäт Мари-Малмыжышты ӹлäт дä Васильев фамилим намалыт. Легенда семӹнь Полтышын вäтӹжӹ — Шошма (мар. «Весна»), марыжын колымыжым ужмыкы, кырык гӹц äнгӹрӹш тӹргештен, вара ти äнгӹр тӹдӹн лӹмжӹм намалаш тӹнгäлӹн. Тенге гӹнят, тöррäк манаш гӹнь, ти лӹмӹм марынвлä анзыц Вяткышты ӹлӹшӹ праудмуртвлä пуэнӹт, маныт.
Äшӹндäрӹмäш
- 1990 и гӹц Мары Элӹштӹ Полтышын колымы кечӹнжӹ (шанымы семӹнь), 26 апрельын, Халык патырын кечӹжӹм официально аят[2].
- 2003 ин Валентин Колумб лӹмеш Ӹрдӹ-музей «Полтыш — князь черемисский. Малмыжский край» лӹмӓн книгäм лыктын[3].
- 2011 ин 6 августын Полтышын кырыкыштыжы князьлäн памятникӹм пачмаш эртӓрӓлтӹн[4].
Примечани
- ↑ Мочаев, 2007, с. 53.
- ↑ В Йошкар-Оле начинаются массовые гуляния в честь смерти героя. Тергӹмӹ кечӹ: 26 апрельӹн 2013. Архивировано из оригинала 6 мартын 2016 года.
- ↑ Полтыш — князь черемисский. Малмыжский край. Тергӹмӹ кечӹ: 27 апрельӹн 2013. Архивируйымы 9 мартын 2016 года.
- ↑ Козлов и Воронцов поставили памятник Полтыш Ону — князю Болтушу. Тергӹмӹ кечӹ: 28 майын 2012. Архивируйымы 22 ноябрьын 2011 года.
Литература
- Лайд Шемйэр (В. Н. Козлов). Полтыш — князь черемисский. Малмыжский край. — Йошкар-Ола: Центр-музей им. В. Колумба, 2003. — 440 с. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-236-6.
- Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 53. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.
- Тойдыбекова Л. С. Шочын Ава Юмо // Марийская мифология. Этнографический справочник. — Йошкар-Ола, 2007. — С. 192—193. — 312 с. — ISBN 978-5-87898-365-5.