Кож сӹлнештӓрӹш
Кож сӹлнештӓрӹш — шарвлӓ, фигурывлӓ дӓ вес цеверемдӹмӹ хӓдӹрвлӓ, кыдывлӓ доно у и ӓли шартял кожым косирӓят. Тенгеок У и дон Шартялеш томан интерьер дон экстерьержӹм цеверемдӓт.
Кожым цеверемдӹмӹ хӓдӹрвлӓн историн
Пӹтӓриш косирӓйӹмӹ кожвлӓ Шартялын тонышы атрибутшы статян Германи дон Прибалтикӹштӹ XVII курымын икшӹ пелӹштӹжӹ тӹнгӓлтӹшӹм нӓлӹт. Пӹтӓриш цеверемдӹмӹ хӓдӹрвлӓ проста дӓ христианский символикӓн ылыныт. Вуй статян Вифлеемӹштӹшӹ шӹдӹр ылын, укшвлӓштӹ Яжо дон Худам пӓлӹмӓшӹн пушӓнгӹн кӹцкӹжӹ статян олмавлӓ кеченӹт, ангелвлӓн ирештӹ статян сартавлӓм цаткыдемденӹт дӓ ӹлӹжтенӹт ылын. Кынам традици тетявлӓлӓнӓт лиӓш тӹнгӓлӹн, тӹнӓм кожеш искусственный мадышвлӓм, мӱӓн качкыш дон пӱкшвлӓм сӓкӓш тӹнгӓлӹнӹт[1].
Ик предани семӹнь охоницӓ гӹц ӹштӹмӹ мадышвлӓ XVI курымышты Саксоништӹ лӓктӹнӹт[1]. Кожым шагалтымы гишӓн рӹрӓк пӹтӓриш гӹц. Вес предани Германиштӹ 1848 ин олма литӹмӹ и дон кӹлдӓлтеш. Тӹнӓм стеклам ӹфӹлӹшӹвлӓ стекла гӹц «олмавлӓм» ӹштенӹт дӓ пиш яжон выжаленӹт, тенге соок цеверемдӹмӹ хӓдӹрвлӓм традици семӹнь ӹштӓш тӹнгӓлӹнӹт. Вара Саксоништӓт ӹфӹлӓш тӹнгӓлӹнӹт. Ти легендывлӓн лачок ылмышты суяш нелӹ. 19 курымын кокшы пелӹжӹ гӹц тӹнгӓлӹн стеклам ӹфӹлӹмӹ Лаушышты сек тошты стекла гӹц ӹштӹмӹ цеверемдӹмӹ хӓдӹрвлӓн производствы ылеш. 1867 ин тӹштӹ кого газовый заводым пачмы. Регулирыйымы газын палшык дон кого вӹцкӹж стенӓӓн шарвлӓм ӹфӹленӹт[2].
1903 ин Леушышты Художественный стекла музей пачмы ылын. Тӹштӹ елкым цеверемдӹмӹ хӓдӹрвлӓн коллекций анжыктымы.
Елкым йылышы восковый сарта дон косирӓйӹмӹкӹ тыл пижӹн кердеш, но соитокат традици гишӓҥ эдемвлӓ сартавлӓм йылатенӹт. Электрический гирляндывлӓм сӓкӓш 1870 ивлӓ мычашышты Новый Англиштӹшӹ телеграфист Рольф Морислӓн шанымаш пырен. Изи сигнальный шӹртӹштӹшӹ лампочкывлӓ телефон пультвлӓштӹ ылыныт. Лач Моррис пӹтӓришӹ ынгылен нӹнӹм елкыш сӓкӓш лимӹм. Шанымашыжым пӹтӓри пӓшӓ тӓнгвлӓжӹ яжоэш шотленӹт, а вара производитьельвлӓ нӓлӹнӹт. 1895 ин США-ты пӹтӓришӹ ӧлицӓш сӓкӹмӹ гирлянды ӹштӹмӹ ылын. Тӹдӹм Ош Тома анзылны шалгышы елкыш сӓкенӹт[2].
СССР дон Российӹштӹ
Российӹштӹ пӹтӓришӹ елкым цеверемдӹмӹ хӓдӹрвлӓ 1830–1840 ивлӓн лӓктӹнӹт. Тидӹ ӹшке ӹштӹмӹ мадышвлӓ дӓ мӱӓн качкышвлӓ ылыныт. 19 курымын кокшы пелӹштӹжӹ елкым цеверемдӹмӹ хӓдӹрвлӓм цилӓ вӓре кычылташ тӹнгӓлӹнӹт. Российӹ империштӹ цеверемдӹмӹ хӓдӹрвлӓн производствы чӹдӹ ылын, седӹн доно айоэш Европы гӹц кандат ылын. Сек шкуым Германи гӹц, тӹштӹ Нюрнберг дон Берлинӹштӹ основной производствывлӓ ылыныт[3]. Сек тошты стеклам ӹфӹлӹмӹ предприятий Круговской волостьын Клинский уездӹштӹ ылын. 1848 ин А. С. Меншиков предприятим пачын. Ти производствы завод сагашы кварцевый залежвлӓ гишӓн лиӓлтӹн[3]. Продукцин кӱкшӹ качествыжым Россий мануфактурный 1861 дӓ 1865 ивлӓн эртӹшӹ выставкывлӓштӹ кого ши медаль дон пӓлдӹртӹмӹ ылын. Тенгеок 1889 ин Пиржӹштӹ Цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ выстывкышты пӓлдӹртӹмӹ ылын. Ти традицим Высоковский «Елочка» ОАО-ш ваштымы[4]. Тӹштӹ шукы ло гӹц иктӹ стекла гӹц ӹштӹмӹ «Самовар» мадыш перегӓлт киӓ[3].
Революци паштек Шартял айом цӓрӓш тӹнгӓлӹнӹт. Пӹтӓри официально агыл, а вара 1929 ин тӧр запрет дон айо дон йолкым ӹштӹмӹ цӓрӹмӹ ылын. Круговской волостьышты запрет якте мадышвлӓм ӹштенӹт[3]. Мадышвлӓм семня артельвлӓӓт дӓ кого Московский кооперативӹн промысловый союз дон ӹштӹмӹ фабрикывлӓ лыктыныт. Икманярышты ти организациок елкы мадышвлӓм «елочный дребдень дӓ Шартялеш витринывлӓм косирӓйӹмӓш» формулировкы дон выжалаш запрещӓен. Лач кыды-тидӹ семнявлӓ веле мадышвлӓм ӹштенӹт.
Гражданвлӓ елкывлӓм косирӓяш цӓрнӹделыт, мадышвлӓм ӹшкеок ӹштӓш цаценӹт. «Запрет периодын» сек редкий коллекционный советский елкы мадышвлӓ ылыныт.
28 декабрьын 1935 ин П. П. Постышевӹн «Правдыштышы» кымдан пӓлӹмӹ предложенижӹ паштек «Ӓлдӓ тетявлӓлӓн У Иэш яжо елкым ӹштенӓ» ситуаци вашталтын[3]. Ӹнде Христосын шачмым агыл, а У Им пӓлемдӓш тӹнгӓлӹнӹт. Религиозный традицивлӓм карангденӹт. Тидӹ гишӓн елкы мадышвлӓӓт вашталтыныт.
- Вифлием куд оголан шӹдӹр вӓреш вӹц оголан якшар шӹдӹр лин. Тенгеок кӱшӓн («пикым») шагалташ тӹнгӓлӹнӹт.
- Шарвлӓ дон ангелвлӓ вӓреш эдем фигурывлӓм, фруктывлӓм, вольыкым, пичӹ качкышвлӓм сӓкӓш тӹнгӓлӹнӹт. Советский мадышвлӓ йыдпелвел странавлӓн мадышвлӓ гӹц вес йиш ылыныт. Советский мадышвлӓ сакой цӹреӓн, но ик йиш форман ылыныт[4].
Айон кымдан шӓрлӹмӹжӹ елкым цеверемдӹмӹ хӓдӹрвлӓн производствым мӹнгеш тӓрвӓтен. Пӹтӓриок сакой предприятивлӓштӹ побочный производствы статян, а вара лач цеверемдӹмӹ хӓдӹрвлӓм лыкмы производствывлӓ линӹт. «Советский мадыш» журнал елкы цеверемдӹмӹ хӓдӹрвлӓм лыкшы фабрикывлӓ шотышты критикы доно попен. Клининский районын предприятилӓн претензим лыкмы: «У тематикы дон игрушкывлӓ лошты — самолетвлӓ, дирижабльвлӓ дӓ молат уке. Мадышвлӓм яжорак качестваным ӹштӹмӹлӓ. Мадывлӓн йӹлгӹжшӹ цӹре, айо соты уке. Ситуацим пӹсӹн вашталтенӹт. Совесткий лапкавлӓштӹ сакой фигуран мадышвлӓм выжалаш тӹнгӓлӹнӹт[3].
1937 ин Подмосковьештӹ Калининский районышты икманяр мадыш ӹштӹмӹ артельвлӓ пачылтыныт. Нӹнӹ кулаквлӓн ылшы пӧртвлӓштӹ вӓрлӓненӹт. Ленин лӹмеш Корост солаштышы колхозышты, 2 Пятилеткы лӹмеш Семчино солаштышы колхозышты, Некрасиноштышы «Восток» колхозышты, Копылово солаштышы «Красный Октябрь», тенгеок «Караевский» дӓ «Демьяново» колхозвлӓштӹ линӹт[3].
Вырсы паштек Лауша хала ГДР-ӹн территориштӹ лин. Елкым цеверемдӹмӹ хӓдӹрвлӓм традиционно лыктын шалген. СССР вырсы паштек ГДР гӹц елкы цеверемдӹмӹ хӓдӹрвлӓм нӓлӓш тӹнгӓлӹн. Нӹнӹ йори руш йӹлмӹ дон сирӹмӹ экспортный упаковкеш кандымы ылыныт. («Пика», кыштыжы шӹдӹрвлӓ,) 16 сакой цӹреӓн шар дӓ 5 сакой форман цеверемдӹмӹ хӓдӹр стекла гӹц ӹштӹмӹ наборыш пыренӹт. И гӹц иш вӹц цеверемдӹмӹ хӓдӹр дӓ шарвлӓн цӹрештӹ вашталтыныт. СССР-ты ти елкы наборвлӓ дефицитный ылыныт. У И пазарышты вычымы нӓлмӹ хӓдӹр ылын. Ценӓжӹ (1983 ин 9 тӓнгӓ) шергӹ ылын гӹнят нӓлӓш выченӹт. Яжо качествы дон, упаковкы дон, креплени (шӹртӹ вӓреш проволочный крюквлӓ) «йыдпелвел» вид дон молы гӹц айырлалтыныт.
Экспортный коробка вӹлнӹ рушла «С Новым годом!» сирӹмӹ ылын. 19 курымышты Лауиши заводын продукциштӹжӹ «Тюринги гӹц Христосын пӱшӓнгӹлӓн цеверемдӹмӹ хӓдӹрвлӓ» (нем. Thüringer Christbaumschmuck) маналтын. Ти лӹм коробкашты рисунок лӹвӓлнӹшӹ «Германский Демократический Республикын халыкын Тюрингер Кристбаумшмук предприяти ӹштен» указани семӹнь транслитераций дон пумы ылын.
1930-шы ивлӓ гӹц 1960-шы ивлӓ якте елкы мадышвлӓм кид дон ӹштенӹт, седӹндоно оригинальный ылыныт.
(1930–1950 ивлӓн) тӹнгӓлтӹшӹштӹ мадышвлӓм ӹштӹмӓштӹ ваткым кычылтыныт. Вара тӹдӹм картон вашталтен, вес лаштыкшым стекла гӹц ӹштӓш тӹнгӓлӹнӹт.
Ваты гӹц игрушкывлӓ пӹтӹрӹмӹ, пӹзӹрӹмӹ хлопок гӹц ӹштӓлтӹнӹт. Кыдылан сакой техникы дон керӓл формым пуэнӹт. Чиӓлтӹмӹ паштек мадышым крахмал гӹц ӹштӹмӹ клейстер дон леведӹнӹт. Тидӹ Германский мадышвлӓ гӹц пингӹдӹрӓк ылын. Вольык дон куклы лицӓвлӓ папье-маше, шун, целулоид дӓ трӓпкӓ гӹц ӹштӓлтӹнӹт. Кынамжы хромолитографи тышкалтын. Кымдан пӓлӹмӹ мадышвлӓ лошты — тетя фигуркывлӓ, фруктывлӓ, вольык, овощвлӓ, ямакаштышы персонажвлӓ ылыныт[5].
Кӹзӹт елкы цеверемдӹмӹ хӓдӹрвлӓн ассортимент европейский доно ик йиш ылеш.
Европышты
19-20 курымвлӓштӹ Дрезденӹштӹ елкы мадышвлӓн производствым ӹштӹмӹ, тӹдӹ халан визитный карточкыжы лин. Нӹнӹ пӹзӹрӹмӹ картон гӹц ӹштенӹт. Кок йиш вӹцкӹж дон кӹжгӹ разновидность ылын. Мадышвлӓм йӹлгӹжшӹ пумага дон леведӹнӹт дӓ сартан тылжы кайжы манын чиӓлтӹмӹ ылыныт. Мадышвлӓм вльык, кек дӓ насекомый форманым лыктыныт.
Ти жепӹнок Бреслаушты елкы мадышвлӓм пумага дон ваткы гӹц ӹштенӹт.
Германиштӹ елкы мадышвлӓм хромолитографи техникы доно [5].
Англи дон США-шты
Британиш Шартялеш елкым цеверемдӹмӹ традиций 19 курым тӹнгӓлтӹшӹштӹ немецкий иммигрантвлӓ сага толын. Европышты гань островлӓ мычкы пӹсӹн шӓрлен. Тиштӹ немецкий традицивлӓ кельтский дӓ друидически традицивлӓ дон пижӹнӹт. Сек пӹтӓриок омела культ дон дӓ тӹдӹн особый свойсвывлӓжӹ доно. Тенгеок ӹняненӹт омела гӹц ӹштӹмӹ ваштыр чистайӹмӹ свойстван ылын. Тӹдӹн лӹвӓлнӹ вӓшлишӹ тышманвлӓ оружиштӹм пиштен вес кечӹ якте тӹкӓл кертделыт. У традици семӹнь Шартял ваштырвлӓ пӧртӹм (ӓли пырымы ӓнгеш) цеверемдӓш ӹштӹмӹ ылыныт[2].
Кельтский традици семӹнь елкы дон пӧртӹм якшар шаптыран остролистной падуба дон цеверемденӹт. Тӹ вӓрвлӓштӹ кыштӹ тӹдӹ ак куш тӹ статян весӹвлӓм кычылтыныт, а кӹзӹт художественный имитацим кычылтыт.
США-аш традици тенгеок немецкий иммигрантвлӓ сага толын, 1850 ин кымда халык лошты шӓрлен. Тӹ ин «Godey,s Lady,s Book» ӹдӹрӹмӓшвлӓн иллюстрированный альманахышты «Шартял елкы сага шӹнзӹшӹ Королевский семня» гравюры пецӓтлӹмӹ ылын. Тидӹ 1847 ишӹ британский «Illustrated London News» гравюрын версижӹ ылын. Гравюрышты косирӓйӹмӹ елкы дон подаркавлӓ сага королева Виктория дон марыжы Альберт дӓ тетявлӓштӹ изображӓйӹмӹ ылыныт. Ти кымдан пӓлӹмӹ гравюра Шартял айо традицим США-аш пыртен дӓ кыце айом эртӓрӓш стильӹм пуэн[6].
Азиштӹ
Вес странавлӓштӹ
Пӹтӓриш елкым цеверемдӹмӹ хӓдӹрвлӓ 19 курымышты Германиштӹ тӹнгӓлтӹшӹм нӓлӹт. Нӹнӹ вӹцкӹж свинцовый слоян стекла гӹц ӹштӹмӹ шарвлӓ ылыныт.
| Сӓндӓлӹк | Айыртем |
|---|---|
 Бразили |
Бразили — У И Бразилиштӹ кӓнгӹжеш тӹкнӓ. Тӹштӹ ӹлӹшӹ халык елкым хлопоко дон цеверемдӓт, вуйта тӹдӹ лым ылеш |
 Гватемала |
Гватемала — Гватемалышты елкым библиштӹшӹ сценывлӓ гӹц мадышвлӓ дон цеверемдӓт |
 Гренланди |
Гренланди — Гренландиштӹ кого ӱштӹвлӓ гишӓн елкы ак куш, седӹндоно тӹшкӹ елкывлӓм кандат. Ӹлӹшӹвлӓ сартавлӓ дон дӓ орнаментвлӓ дон цеверемдӓт |
 Ирланди |
Ирланди — Ирландиштӹ елкым мишура дон дӓ фонариквлӓ дон цеверемдӓт |
 Мексика |
Мексика — Шукы мексиканский томавлӓшток Библи гӹц Христос шачмы сценӹм (Рождественский вертеп) пӧртӹм цеверемдӓш нӓлӹт. Тенгеок цеверемдӹмӹ елкат улы |
 Швеци |
Швеци — Швециштӹ елкыш шӹдӹрвлӓм, мадышвлӓм кечӹ дон снежинкӹ статянвлӓм, вольык фигуркывлӓм олым дон пу гӹц ӹштӹмӹвлӓм сӓкӓт. |
 Дани |
В Дании в качестве ёлочных украшений используют бумажные сердечки из белой и красной бумаги, наполненные орехами или конфетами |
 Франци |
Во Франции на ёлку принято вешать игрушки из стекла в виде красных яблок |
Галерея
- Описываемое или упоминаемое в статье
Дети и Санта Клаус у «дерева Клауса» (нем. Klausbaum). Гравюра из немецкой книги «50 басен с картинками для детей» 
«Под венком омелы», английская гравюра, 1873 год 
Семья у рождественской ёлки. Гравюра из американского альманаха «Godey's Lady's Book», 1850 год 
Ёлочное украшение «Красный боец», СССР, 1950-е 
Ёлочное украшение «Космонавт», СССР, 1960-е 
Коробка с ёлочными украшениями, СССР, 1980-е 
Рождественский венок из Германии со всеми традиционными атрибутами 
«Типпа элле гоппа» (шведлӓ Typpa eller goppa), антропоморфная фигурка из соломы, ранее применявшаяся для гаданий бросанием. Частый элемент украшения рождественских ёлок в Швеции 
Щедро украшенный к Рождеству частный дом в Калифорнии
Тенгеок анжы
Примечани
- ↑ 1 2 История ёлочных игрушек. TUT.BY. Тергӹмӹ кечӹ: 14 декабрьын 2013. Архивировано из оригинала 16 декабрьын 2013 года.
- ↑ 1 2 3 Иван Охапкин. Ёлочные украшения: история одной традиции. Наука и технологии России. Тергӹмӹ кечӹ: 14 декабрьын 2013. Архивировано из оригинала 16 декабрьын 2013 года.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 С. Горожанина. Хрупкое чудо (русский) // Антиквариат, предметы искусства и коллекционирования : журнал. — 2006. — Декабрь (№ 12 (43)). — С. 6—11.
- ↑ 1 2 Наталья Соколова. История страны на ёлке. Русское географическое общество. Тергӹмӹ кечӹ: 14 декабрьын 2013. Архивировано из оригинала 16 декабрьын 2013 года.
- ↑ 1 2 К. Балашак. Спутники праздника (русский) // Антиквариат, предметы искусства и коллекционирования : журнал. — 2004. — Декабрь (№ 12 (23)). — С. 10—13.
- ↑ The Christmas Tree. The American Antiquarian Society (AAS). Тергӹмӹ кечӹ: 14 декабрьын 2013. Архивируйымы 30 декабрьын 2012 года.
Литература
- Ёлочные украшения // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1957. — Т. II. — Стб. 748—758. — 567 с.
- Ёлочные украшения // Краткая энциклопедия домашнего хозяйства / под ред. А. И. Ревина. — М.: Советская энциклопедия, 1960. — Т. 1. — С. 189—190. — 770 с.
- Душечкина Е. В. Украшение ёлки. Ёлочные игрушки // Русская ёлка. История, мифология, литература. — СПб.: Изд-во Европейского университета в С.-Петербурге, 2012. — 360 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-94380-120-4.
- Иванов С. А. Ёлочные игрушки // 1000 лет озарений. Удивительные истории простых вещей / С. Б. Пархоменко. — М.: Вокруг света, 2010. — С. 83. — 232 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-5-98652-351-4.
- Сальникова А. А. История ёлочной игрушки, или как наряжали советскую ёлку. — НЛО, 2011. — 234 с. — (Культура повседневности). — 2000 экз. — ISBN 978-5-86793-835-2.
Ссылкывлӓ
- Лада Лузина. История СССР в игрушках. Тергӹмӹ кечӹ: 14 декабрьын 2013. Архивировано из оригинала 16 декабрьын 2013 года.
- Игрушка за миллион: кто зарабатывает на подделках в стиле СССР // РИА Новости, 7.01.2023
Ти статьяш РУВИКИ-н вес статьявлӓжӹ ак колтеп. |
.svg){kind=link}