Диабет ваштареш цилä сäндäлӹкӹштӹшӹ кредäлмӹ кечӹ

Ирӹкӓн энциклопеди Википеди гӹц материал
«Диабет ваштареш кредäлмäшкӹ ушненä»[1] — сакыр диабетӹм анжыктышы ООН-ын пингӹдемдӹмӹ символжы.

Диабет ваштареш цилä сäндäлӹкӹштӹшӹ кредäлмӹ кечӹ ( ООН-ын вес официальный йӹлмӹвлӓ доно: англ. World Diabetes Day, араб. اليوم العالمي لمرضى السكري, ‎исп. Día Mundial de la Diabetes, кит. 世界糖尿病日, франц. Journée mondiale du diabète ) — ти кечӹ виӓнгшӹ халыклан цер шӓрлен мимӹ гишӓн керӓл ӓшӹндӓрӹктӹмӓш семӹнь ылеш. Сек пӹтӓриок Диабетӹн цилä сäндäлӹкӹштӹшӹ кечӹм Международный диабет федераци (IDF) дон ВОЗ (Шулыкым перегӹшӹ цилä сäндäлӹкӹштӹшӹ организаци) 1991 ин 14 ноябрьын мирӹштӹ диабет ваштареш кредäлмӹ пӓшӓм виӓнгдӓш манын эртäренӹт. Международный диабет федерацин палшымы доно Цилä сäндäлӹкӹштӹшӹ диабет кечӹ, сакыр диабет дä тӹдӹн осложненивлӓжӹ гишäн пӓлӹштӹ манын, миллион эдемӹм дä 145 сӓндӓлӹкӹштӹшӹ диабет обществывлäм иквӓреш уша. И йӹде диабетӓн эдемвлä доно кӹлдäлтшӹ пасна темым айырымыкы, Международный диабет федераци ик кечӓн акцим веле агыл эртӓрӓ,а пӓшӓм и мычкеш пайыла.

Каждый ин 14 ноябрьын пäлемдäлтеш — кечӹ инсулинӹм шанен лыкшывлӓ логӹц иктӹжӹ, 1891 ин 14 ноябрьын шачшы Фредерик Бантингӹн пуры пӓшӓжӹ лӹмеш айыралтын. 2007 и годшен Иктӹш ушнышы Нацивлӓн Организаци шылдыржы лӹвӓлнӹ эртӓрӓлтеш. Айом 2006 иӓш 20 декабряш A/RES/61/225 №-ӓн лӹмӹн ӹштӹмӹ резолюциштӹ ООН-ын Генеральный Ассамблей увертäрен.

Генеральный Ассамблейӹн резолюциштӹжӹ ООН-ыш пырышы сӓндӓлӹквлäлäн сакыр диабет ваштареш кредäлмӓш дä диабет доно ясыланышывлӓм анжымы шотышты халык программывлӓм йäмдӹлäш предлагаялтеш. Ти программывлäштӹ Тӹсячелетин декларациштӹ пӓлемдӹмӹ виäнгмäш цельӹм шотыш нäлäш шӱдӹмӹ.

Мероприятин пайдажы

Сакыр диабет эдемӹм сек шӹрен инвалидӹш сӓртӹшӹ дä колымаш якте шоктышы пӹтӓришӹ кым цер лошты ылеш (Атеросклероз, рак, сакыр диабет).

ВОЗ-ын данныйвлӓ негӹцеш, сакыр диабет колымашым 2–3 пачаш шукемдä дä ӹлӹмӓшӹм кытыкемдä.

Проблемӹн пӹсӹлыкшы сакыр диабетӹн когон кымдан шäрлӹмӹжӹ доно кӹлдӓлтеш. Тагачшы кечеш цилä сäндäлӹкӹштӹ 200 млн. нäрӹ церлӹ улы, но лачокшы ясыланышывлӓн шотышты 2 пачаш нӓреш шукырак (лекӓрцӹ гӹц пасна тӧрлӓлтшӹ куштылгы форман эдемвлäм шотлымы агыл). Тыгодымок цилӓ сäндäлӹкӹштӹ церлäнӹшӹвлӓ и йӹде 5-7 нäрӹ процентеш кушкын миӓт, а каждый 12–15 и вуй гӹц — кок пачаш шукемеш. Тенгежӹ гӹнь, ясыланышывлäн техень кого шот инфекцидӹмӹ эпидеми семӹнь ылеш.

Сакыр диабет годым вӹрӹштӹ глюкоза кушкын миӓ, цер хоть-махань иӓшӹн лин кердеш дä курым мычкы худаэмэш. Йых гӹц йыхыш церӹн ванжымыжы раскыдын пäлдӹрнä, тенге гӹнят, цер риск ӹлӹмäшӹштӹ шукы фактор гӹц шалга, нӹнӹ лошты тазаэммäш дä гиподинами пӹтӓриш вӓрӹштӹ ылыт. Сакыр диабет сакой лиäлтеш: 1-шӹ типан äли инсулин доно веле ӹлен кердшӹ дä 2-шы типан инсулин гӹц пасна ӹлен кердшӹ. Церӹн когон шӓрлӹмӹжӹ 2-шы типан сакыр диабет доно кӹлдäлтӹн, цилä случай гӹц 85 процент гӹц шукырак ылеш.

1992 ин 11 январьын Бантинг дӓ Бест сек пӹтӓришӹ гӓнӓ инсулин инъекцим сакыр диабет доно церлӓнӹшӹ сӓмӹрӹк эргӓшлӓн Леонард Томпсонлан ӹштенӹт — тенге инсулин эра тӹнгäлӹн — инсулинӹм шанен лыкмаш XX курымаш медицинӹн достиженижӹ лин дӓ 1923 ин нӹнӹлӓн Нобельын премим пуэнӹт.

1989 ин октябрьын сакыр диабетӓн эдемвлäлäн палшыкым яжоэмдӓш манын Сент-Винсент декларацим лыкмы ылын дä тӹдӹм Европышты виден шалгаш палшышы программым сирӹмӹ. Техень программывлä шукы сäндäлӹкӹштӹ улы.

Ясывлäн ӹлӹмäшӹштӹ кужэмӹн, нӹнӹ сакыр диабет гӹц колаш цӓрненӹт. Остатка ивлӓн диабетологин лӓктӹшӹжӹ диабет доно кӹлдäлтшӹ ядмашвлӓм решӹмӓшкӹ анзыкыла ӹнянен анжаш йӧнӹм пуа.

Цилä сäндäлӹкӹштӹшӹ кечӹн темывлäжӹ

2007 ишӹ плакат
  • 1991 и — «Диабет проблема мирӹш лäктеш»
  • 1992 и — «Диабет: цилä йыхын дä цилä сӓндӓлӹкӹн проблема»
  • 1993 и — «Диабет доно кушмаш»
  • 1994 и — «Диабет дä шонгеммӓш»
  • 1995 и — «Пӓлӹдӹмӓшӹн äкшӹ»
  • 1996 и — «Ӹлӹмäшлäн инсулин»
  • 1997 и — «Цымыр ынгылымаш — яжорак ӹлӹмäшӹшкӹ сыравач»
  • 1998 и — «Диабет дä эдемӹн праважы»
  • 1999 и — «Диабетӹн äкшӹ» (диабетеш маняр окса шӓвӓлтеш)
  • 2000 и — «У курымын диабет дä ӹлӹмäшӹн качествыжы»
  • 2001 и — «Кого нелӹцӹн изиэммäшӹжӹ: диабет дä шӱм цервлӓ»
  • 2002 и — «Сӹнзäдä дä диабет: лӱдмäшӹжӹ гишäн идä монды»
  • 2003 и — «Диабет гишӓн вäргӹде кодын кердӹдӓ. Кӹзӹток пӓшӓм тӹнгӓлдӓ!»
  • 2004 и — «Тазаэммӓш доно кредäлмäш диабет гишӓн шижтӓрӓ»
  • 2005 и — «Ял лапам перегӹмӓш — ампутаци гӹц перегӓлтмӓш» (Диабет дä ялым анжымаш)[1]
  • 2006 и — «Диабет: каждыйлан палшык!» (Нуждан дä незерӹн ӹлӹшӹ эдемвлäн диабет)[1]
  • 2007–2008 ивлä — «Тетявлӓн дӓ сäмӹрӹквлäн сакыр диабет»[1]
  • 2009 и — «Диабет, образовани дä профилактика»[1]
  • 2010 и — «Диабетӹм контрольыш нäлӹнä. Кӹзӹток.» (Let's take control of diabetes. Now.)[2]
  • 2011 и — «Диабет доно кредӓлӹнӓ. Кӹзӹток» (Act on Diabetes. Now.)[3]
  • 2012 и — «Диабет: анзыкылашынам перегенä» (Diabetes: protect our future)[4]
  • 2013 и — «Анзыкылашынам перегӓш манын, диабетӹм пӹтӓренӓ» (Prevent diabetes to protect our future)[5]
  • 2014 и — «Кечӹнӓм керӓл ир качкыш гӹц тӹнгӓлӹнӓ» (Starting the day with a healthy breakfast)[6]
  • 2015 и — «Керӓл качкыш – норма, а привелеги агыл».(Let’s make healthy eating a right, not a privilege)[7]
  • 2016 и — «Диабет годым сӹнзä» (Eyes on Diabetes)[8][9]
  • 2017 и — «Ӹдӹрäмäшвлӓ дӓ диабет» (Women and diabetes)[10]
  • 2018–2019 и — «Йиш дä диабет» (The Family and Diabetes)[11]
  • 2020 и — «Медсестра дӓ диабет» (The Nurse and Diabetes)[12]
  • 2021 и — «Диабетӹм тöрлӹмӓш — кӹзӹт агыл гӹнь, кынам?» (Access to Diabetes Care – If Not Now, When?)[13]

Тенгеок анжы

Примечани

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Всемирный день борьбы с диабетом
  2. ↑ Savitha C Muppala. World Diabetes Day 2010 - “Let’s Take Control of Diabetes Now” (англ.). Medindia (12 ноябрьын 2010). Тергӹмӹ кечӹ: 13 ноябрьын 2019. Архивируйымы 13 ноябрьын 2019 года.
  3. ↑ G. Cornwell & S. Robin. Going Blue for World Diabetes Day 2011 (англ.). Региональный информационный центр ООН в Брюсселе (10 ноябрьын 2011). Тергӹмӹ кечӹ: 13 ноябрьын 2019. Архивируйымы 13 ноябрьын 2019 года.
  4. ↑ World Diabetes Day 2012 (англ.). Pakistan Nutrition and Dietetic Society (PNDS) (14 ноябрьын 2012). Тергӹмӹ кечӹ: 13 ноябрьын 2019. Архивируйымы 13 ноябрьын 2019 года.
  5. ↑ Prevent diabetes to protect our future: World Diabetes Day 2013 (англ.). ВОЗ (14 ноябрьын 2013). Тергӹмӹ кечӹ: 13 ноябрьын 2019. Архивируйымы 13 ноябрьын 2019 года.
  6. ↑ World Diabetes Day 2014 (англ.). ВОЗ (14 ноябрьын 2014). Тергӹмӹ кечӹ: 13 ноябрьын 2019. Архивируйымы 21 апрельӹн 2019 года.
  7. ↑ Let’s make healthy eating a right, not a privilege (англ.). Международная федерация диабета (14 ноябрьын 2015). Тергӹмӹ кечӹ: 13 ноябрьын 2019.
  8. ↑ Использована игра слов: выражение «Eyes on Diabetes» также можно перевести как «Внимательность при диабете» или «Будьте внимательны при диабете», однако в описании на сайте ВОЗ сказано, что день посвящён именно глазам.
  9. ↑ World Diabetes Day 2016 (англ.). ВОЗ (14 ноябрьын 2016). Тергӹмӹ кечӹ: 13 ноябрьын 2019. Архивируйымы 7 апрельӹн 2019 года.
  10. ↑ World Diabetes Day 2017 (англ.). ВОЗ (14 ноябрьын 2017). Тергӹмӹ кечӹ: 13 ноябрьын 2019. Архивируйымы 18 ноябрьын 2018 года.
  11. ↑ World Diabetes Day 2018-19 (англ.). Международная федерация диабета (13 ноябрьын 2018). Тергӹмӹ кечӹ: 13 ноябрьын 2019. Архивировано из оригинала 14 ноябрьын 2018 года.
  12. ↑ Nurses and Diabetes (англ.). IDF (2020). Тергӹмӹ кечӹ: 6 октябрьын 2020. Архивируйымы 14 ноябрьын 2020 года.
  13. ↑ Commemorating World Diabetes Day 2021. Access to diabetes care: if not now, when? (англ.). ВОЗ (14 ноябрьын 2021). Тергӹмӹ кечӹ: 18 июньын 2022.

Ссылкывлӓ

«https://mrj.ruwiki.ru/w/index.php?title=Диабет_ваштареш_цилä_сäндäлӹкӹштӹшӹ_кредäлмӹ_кечӹ&oldid=313004» гӹц нӓлмӹ