СПИД доно цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ кредӓлмӹ кечӹ

Ирӹкӓн энциклопеди Википеди гӹц материал
AidsRusStamp1993.jpg

СПИД доно цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ кредӓлмӹ кечӹ — ООН-ын международный кечӹжӹ, 1 декабрьын пӓлемдӓлтеш. ВИЧ пандеми гишӓн пӓлӹмӓшӹм когоэмдӓш ӹштӹмӹ.

Тенгеок ти кечӹн ВИЧ ясы гӹц колышывлӓм ӓштӓт. 1996 и гӹц ЮНЭЙДС доно пӓлемдӓлтеш. Ти кечӹн цилӓ сӓндӓлӹк мычкы просветительский, консультационный, диагностический дӓ ӓштӹмӹ мероприятивлӓ эртӓрӓлтӹт. Тенгеок школышты тыменьшӹвлӓн парадышты, культурный программывлӓ, конференци дон вӓшлимӓшвлӓ эртӓт. Медицина дӓ социальный специалиствлӓ ВИЧ инфицированныйвлӓлӓн предохраненин керӓл ылмыжы гишӓн попат дӓ анзыкылашы пӓшӓм кыце видӓш кӓнгӓшӓт. Тенгеок ти кечӹн просветительский лекцивлӓ эртӓрӓлтӹт, шукы больницӹштӹ ВИЧӹм моаш манын анализвлӓм йӓрӓ ӹштӓт. Цилӓ тидӹ эдемвлӓлӓн лӱдӹшӹм сӹнгӓш, ӹшкӹмӹм тергӓш дӓ тӧрлӓлтӓш, тенгеок семня дон тӓнгвлӓм кеӓш ӹняндӓрӓш палша. Ти кечӹн символжы V буква статян пӹтӹрӓлмӹ якшар лентӓ лин[1][2].

Статистика

ЮНЕЙДС-ӹн 2023 ишӹ шотлымыжы семӹнь (цилӓ сӓндӓлӹк мычкы)[3]:

  • 39 000 000 эдем вич доно ӹлӓт (нӹнӹ логӹц 37 500 000 эдем 15 и гӹц когорак ылеш дӓ 1 500 000 тетявлӓ, 0 гӹц 14 и якте);
  • 2022 ин 1 300 000 эдем ВИЧ-м пижӹктен;
  • 2022 ин 630 000 эдем СПИД гӹц колен, а эпидеми тӹнгӓлмӹ паштек — 40 400 000 эдем[3].

2022 ин ВИЧ доно ӹлӹшӹ эдемвлӓ логӹц 86% ӹшкӹмӹштӹн ясы гишӓн пӓленӹт. Пӓлӹшӹвлӓ логӹц 89% лицӓлтӹн кердӹнӹт, дӓ нӹнӹ логӹц 93% антиретровирусный терапим эртенӹт, вирусым темдӓлмӹ якте шоныт[3].

2022 ин Российӹштӹ шӱдӹ тӹжем эдем гӹц 43,29 ВИЧ-инфекцим намалшым момы. Тидӹ, 2021 дон 2020 ивлӓ доно тӓнгӓштӓрӓш гӹнь, 3,8% шукырак ылеш, но анзыцшы ивлӓ гӹц чӹдӹрӓк[4].

Российӹштӹ 2023 ишӹ 31 декабрьлан Роспотребнадзорын даннывлӓжӹ семӹнь[5]:

  • 1 692 795 эдем лабораториштӹ пингӹдемдӹмӹ ВИЧ-инфекци диагноз доно ӹлӓ;
  • 58 740 эдем 2023 ин ВИЧ-м пижӹктен;
  • 461 879 эдем пандеми жепӹн колен.

Экспертвлӓн ӓкӹм пумышты семӹнь, ВИЧ доно ӹлӹшӹ 300 тӹжем россиянин ӹшкӹмжӹн ясы гишӓн ак пӓлӹ[6].

Цельвлӓ

СПИД доно кредӓлмӹ кечӹ Цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ шулыкым перегӹшӹ организаци дӓ ООН-ын Генеральный Ассамблейӹн решӓйӹмӹштӹ доно 1988 ин увертӓрӹмӹ ылын[7]. Ти кечӹм, ВИЧ/СПИД эпидемин кымдан шӓрлӹмӓшӹжӹм шагалташ келеш ылмым ӓшӹндӓрӹктӓш, СПИД дӓ тӹдӹм шачыктышы гишӓн, ти ясым шӓрӹкӓлӹмӹ йӧнвлӓ гишӓн, тӧрлӓш дӓ пӹтӓрӓш палшышы йӧнвлӓ[1] гишӓн пӓлӹмӓшӹм лӱктӓлӓш, ти кого ясы доно кредӓлӓш манын вим иктӹш цымырен, международный солидарностьым анжыкташ[8], ВИЧ доно ӹлӹшӹвлӓлӓн палшаш манын сӓндӓлӹк мычкы эдемвлӓм ушаш[9], тенгеок ВИЧ-статусан эдемвлӓм дискриминаци гӹц ытараш, ӹштӹмӹ[10].

Ти кечӹн ВОЗ кугижӓншӹ дӓ частный организацивлӓлӓн, кыдывлӓ тӹдӹн партнер ылыт, ВИЧ дӓ СПИД ясым анзыцок карангдаш дӓ тӧрлӓш, пандеми гишӓн информацим шӓрӓш дӓ ясывлӓм анжаш палшаш йӧнӹм пуа[8].

Истори

СПИД доно цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ кредӓлмӹ кечӹ тидӹ ясы дӓ тӹдӹм пӹтӓрӹмӹ гишӓн пӓлӹмӓшӹм лӱктӓлмӓш шотышты общественный здравоохраненин историштӹ сек кужын кешӹ инициатива ылеш[11]. 1988 ин пӹтӓрши гӓнӓ ясым пӓлен нӓлмӹ паштек нӹл иштӹ тидӹм учреждӓйӓш шанымаш лӓктӹн[12]. Женевӹштӹшӹ ВОЗ составыш пырышы СПИД доно кредӓлшӹ Глобальный программын общественный информаци доно специалиствлӓ Джеймс Банн(James W. Bunn) дон Томас Неттер (Thomas Netter) шанымашым пуэнӹт[13].

1988 ин США-шты 1981 ин июнь гӹц 65 780 регистрацим эртӹшӹвлӓ логӹц 37 195 эдем коленӹт. Вирус со шӓрлен, седӹндон тӹжем утларак протестующий медикомент дон качкышым тергӹшӹ Санитарный надзор шотышты управленин штаб-квартирӹм (Здравоохранени министерствын агентство) роалтен нӓлӹнӹт. Нӹнӹ ти ясылӓн керӓл лекӓрцӹм пингӹдемдӹмӹ процессӹм талаштаралаш ядыныт. Тенге гӹнят техень лекӓрцӹ ылын, кыды кугижӓншӹ гӹц шалгыде — информаци. США-шты ВИЧ тема доно пӹтӓришӹ штатный телевизионный репортер Банн, ВИЧ дон СПИД гишӓн пӓлӹмӓш эдемвлӓлӓн ӹшкӹмӹштӹм перегӓш палша манын ынгылен. Самынь информаци, ӓляквлӓ дӓ лӱдӹш гишӓн ти пӓшӓм видӓш нелӹ ылын. Проблемӹ гишӓн увертӓрӹмӹ лӹмеш увертӓрӹмӹ кечӹ тӹдӹм решӓйӓш палшен[12].

Баннын дӓ Неттерӹн пӓшӓштӹ СПИД-ӹн пандемиш вниманим айыраш, положительный ВИЧ-статусан эдемвлӓ вӹкӹ стигматизацим пышкыдемдӓш, тенгеок ти ясын цилӓлӓн лӱдӹш ылмыжы гишӓн эдемвлӓ пӓлӹштӹ манын ӹштӓлтӹн. СПИД-ӹм тӹшлӓш обществын палшымыжым ушаш манын, Банн дӓ Неттер ти ясы гӹц колышывлӓм дӓ нӹнӹм, кыдывлӓ ти ясы доно тӹ жепӹштӹ ӹлен, ӓштӓш манын шанымашым пуэнӹт[11]. Банн дӓ Неттер ӹшке шанымашыштым доктор Джонатан Маннлан келесенӹт. Тӹдӹ СПИД доно Глобальный программын, кӹзӹт ЮНЭЙДС семӹнь пӓлӹмӹ, вуйлатышыжы ылын. Доктор Манн концепцим дӓ пумы датым яжоэш шотлен[2].

Банн ти ӓштӹмӹ кечӹлӓн 1 декабрьым пингӹдемдӓш шанымашым пуэн. Вет США-шты 1988 ин президентӹм айырымы доно Шартял кӓнӹмӹ кечӹвлӓ лошты уверӹм шӓрӹкӓлӓш йӓрӓ жеп ылын, увертӓрӹмӓшӹм вадывел СМИ-штӹ шукы халык ужын кердӹн[11]. Тенгеок ти кечӹм ӓштӓш куштылгы дӓ тӹдӹ вес сӓндӓлӹквлӓштӹшӹ айовлӓш ак попазы манын шотлен Манн[2].

ООН-ын иквӓреш ушымы ВИЧ/СПИД(ЮНЭЙДС) доно программыжы 1996 ин пӓшӓм ӹштӓш тӹнгӓлӹн. Кӹзӹт ВИЧ ваштареш цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹ движеним вуйлата. Пӓшӓм международный, региональный национальный дӓ вӓрвлӓштӹшӹ кӱкшӹцӹштӹ ӹштӓ[14]. ЮНЭЙДС СПИД доно цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹ кредӓлмӹ кечӹм ӹштӹмӹ жеп гӹц дӓ 2004 и якте виден. 2004 и гӹц Кечӹм эртӓрӹмӹ функцим пасна организаци семӹнь лишӹ СПИД доно цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ компани ӹшке вӹкӹжӹ нӓлӹн[15].

Символ

1991 ин СПИД доно Цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ кредӓлмӹ кечӹн ӹшке символжы — якшар лентӓ — лӓктӹн. Тӹдӹ СПИД проблемӹм ынгылдарен, состраданим, палшыкым анжыктен дӓ анзыкыжым ясым сӹнгӹмӹ гишӓн ӹнянӹмӓшӹм пуэн. Шанымашын авторжы художник Франк Мур лин, а «Visual AIDS» художниквлӓн тӹышкӓ акцим кымдан шӓрен. Ӹшкӹмӹштӹн рекламный листовкышты нӹнӹ сиренӹт: «6 сантиметр кужыцан якшар лентӓм пӹчдӓ дӓ кӱшӹл лаштыкым пӹзӹрӓлдӓ «V» буква статян сӓрӓлдӓ. Английский булавкым нӓлӹн, чимӓшӹшкӹдӓ пижӹктӹдӓ». Ӹнде ти символ цилӓ ВИЧ акциштӹ кычылталтеш[7].

Темывлӓ

ВОЗ и йӹде СПИД доно Цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ кредӓлмӹ кечӹн темыжым увертӓрӓ, кыдышкы врачвлӓ дӓ вес организацивлӓ ти кечӹ лӹмеш просветительский мероприятивлӓм эртӓрӹмӹ годым ӓнгӓлтӹт[2]. 2004 и якте темывлӓм ЮНЭЙДС айырен[15]. 2004 и гӹц СПИД доно Цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ кредӓлмӹ кечӹн темыжым СПИД доно кредӓлмӹ шотышты цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ компанин Глобальный вуйлатышы комитетшӹ, ВИЧ проблемӹм решӓйӹмӹ шотышты организацивлӓ дон кугижӓншӹ учрежденивлӓ доно кӓнгӓшен, айыра[2][15].

2005-2008 ивлӓн ик тема ылын: «СПИД-ӹм шагалтыда. Шамакдам кычыда». Ти тема политический лидервлӓм цилӓн ВИЧ/СПИД годым профилактикӹм эртӓш, тӧрлӓлтӓш, палшыкым нӓлӹн кердӹштӹ манын пумы шамакым 2010 и якте шокташ ӱжеш[2].

Цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ кечӹн темывлӓ[9]:

  • 1988: СПИД ваштареш иктӹш ушнышы сӓндӓлӹк;
  • 1989: Мӓмнӓн ӹлӹмӓшнӓ, мӓмнӓн сӓндӓлӹкнӓ — ӓлдок иктӹ-весӹлӓн палшенӓ;
  • 1990: Ӹдӹрӓмӓшвлӓ дӓ СПИД;
  • 1991: Иквӓреш ӱжмӓш ваштареш;
  • 1992: СПИД: обществын обязательствӹвлӓжӹ;
  • 1993: Жеп ӹштӓш;
  • 1994: СПИД дӓ семня;
  • 1995: Тӹшкӓ ик права, тӹшкӓ ответственность
  • 1996: Ик сӓндӓлӹк, ик ӹнянӹмӓш;
  • 1997: Сӓндӓлӹкӹштӹ ӹлӹшӹ тетявлӓ, кышты улы СПИД;
  • 1998: Вашталтмашвлӓн тӓрвӓтӹшӹ ви (Сӓмӹрӹквлӓм ӱжшӹ цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ компани);
  • 1999: Колышт, тымень, ӹлӹ (Тетявлӓ дӓ сӓмӹрӹквлӓ доно цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ компани);
  • 2000: СПИД: Шукы пӱэргӹвлӓ гӹц лиӓлтеш;
  • 2001: Мӹлӓм соиток агыл… а тӹлӓнет?
  • 2002-2003: Поктымаш дӓ дискриминаци;
  • 2004: Ӹдӹрӓмӓшвлӓ, ӹдӹрвлӓ дӓ ВИЧ/СПИД;
  • 2005-2018: СПИД-ӹм шагалтыда. Шамакдам кычыда;
  • 2009-2010: Цилӓлӓн йӧн лижӹ дӓ эдемӹн праважы;
  • 2011: Нулевой уровеньӹш шоктымаш;
  • 2012: Иквӓреш СПИД-ӹм пӹтӓренӓ;
  • 2013: Дискриминаци доно кредӓлмӓш;
  • 2014: Кодмашым мытыкемдӹмӓш;
  • 2015: СПИД ваштареш кредӓлмӓшӹм пӹсемдӹмӓш;
  • 2016: ВИЧ профилактика верц юкым пуэнӓ;
  • 2017: Мӹньӹн шулыкем, мӹньӹн праваэм;
  • 2018: Ӹшке статусетӹм пӓлен нӓл;
  • 2019: Сообществывлӓ вашталтмашвлӓм лишемдӓт;
  • 2020: Международный солидарность, тӹшкӓ ответственность;
  • 2021: Неравенствым пӹтӓрӹмӹлӓ. СПИД-ӹм пӹтӓрӹмӹлӓ. Пандемивлӓм цӓрӹмӹлӓ;
  • 2022: Иктӧр лимӹлӓн — жеп!
  • 2023: Сообществывлӓлӓн — лидерство[9].
  • 2024: Мӹньӹн шулыкем, мӹньӹн праваэм — ӹшке права верц шалгымы корныш шагалаш[16].

1988 ин СПИД доно Цилӓ сӓндӓлӹкӹштӹшӹ кредӓлмӹ кечӹм эртӓрӹмӹ гишӓн шанымаш кӹзӹтӓт актуальный ылеш. Тӹдӹ гражданвлӓлӓн ВИЧ-ӹм эче сӹнген кердмӹ агыл манын анжыкта[9]. Кӹзӹт цилӓ сӓндӓлӹк анзылны ядмаш шалга — ВИЧ-инфекци эпидемим, иквӓреш цацен, 2030 иеш сӹнгӓш[10].

Тенгеок анжы

Примечани

  1. ↑ 1 2 Всемирный день борьбы со СПИДом в 2023 году: история и традиции. Комсомольская правда. Тергӹмӹ кечӹ: 24 ноябрьын 2023.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 Observing World AIDS day (англ.). jebmh. Тергӹмӹ кечӹ: 24 ноябрьын 2023.
  3. ↑ 1 2 3 Информационный бюллетень ⁠— Глобальная статистика по ВИЧ. UNAIDS. Тергӹмӹ кечӹ: 24 ноябрьын 2023.
  4. ↑ ВИЧ-инфекция в Российской Федерации на 31 декабря 2022 г. Федеральная служба по надзору в сфере защиты прав потребителей и благополучия человека. Тергӹмӹ кечӹ: 24 ноябрьын 2023.
  5. ↑ ВИЧ на минималках, Коммерсантъ (25 ноябрьын 2024). Дата обращения: 28 ноябрьын 2024.
  6. ↑ 1 декабря - Всемирный день борьбы со СПИДом. Роспотребнадзор. Тергӹмӹ кечӹ: 28 ноябрьын 2024.
  7. ↑ 1 2 1 декабря — Всемирный день борьбы со СПИДом. ФГБУ «НМИЦ им. В. А. Алмазова» Минздрава России. Тергӹмӹ кечӹ: 24 ноябрьын 2023.
  8. ↑ 1 2 1 декабря — Всемирный день борьбы со СПИДом. Всемирная организация здравоохранения. Тергӹмӹ кечӹ: 24 ноябрьын 2023.
  9. ↑ 1 2 3 4 Всемирный день борьбы со СПИДом. unaids. Тергӹмӹ кечӹ: 24 ноябрьын 2023.
  10. ↑ 1 2 1 декабря — Всемирный день борьбы со СПИДом. Фонд социально-культурных инициатив. Тергӹмӹ кечӹ: 24 ноябрьын 2023.
  11. ↑ 1 2 3 Inventors of World AIDS Day: James Bunn and Thomas Netter (англ.). WHYY (30 ноябрьын 2011). Тергӹмӹ кечӹ: 24 ноябрьын 2023.
  12. ↑ 1 2 'We Need a Day.' Meet the Man Who Helped Create World AIDS Day (англ.). Time USA. Тергӹмӹ кечӹ: 24 ноябрьын 2023.
  13. ↑ Melissa Block. How World AIDS Day Began (англ.). NPR (1 декабрьын 2011). Тергӹмӹ кечӹ: 24 ноябрьын 2023.
  14. ↑ Прекращение эпидемии СПИДа к 2030 году. unaids. Тергӹмӹ кечӹ: 24 ноябрьын 2023.
  15. ↑ 1 2 3 Конференции | ВИЧ/СПИД. Организация Объединённых Наций. Тергӹмӹ кечӹ: 24 ноябрьын 2023.
  16. ↑ World AIDS Day 2024(неопр.). www.who.int. Тергӹмӹ кечӹ: 28 ноябрьын 2024.

Ссылкывлӓ

«https://mrj.ruwiki.ru/w/index.php?title=СПИД_доно_цилӓ_сӓндӓлӹкӹштӹшӹ_кредӓлмӹ_кечӹ&oldid=303849» гӹц нӓлмӹ