Россий Федерацин Конституци кечӹ
| Конституци кечӹ | |
|---|---|
 Россий Федерацин Президентшӹн присягым нӓлӓшӹжӹ Конституцин экземпляржы | |
| Тип | Кугижӓншӹ айо |
| Официально | Россий Федерацин Конституци кечӹ |
| Ӹштӓлтӹн | 1993 ин 12 декабрьын цилӓ халык лошты юкым пумаш лӹмеш |
| Ӹштӹшӹ | Борис Ельцин |
| Пӓлемдӓт | и йӹде |
| Кечӹ | 12 декабрь |
| Кӹлдӓлтӹн | Российӹн Конституцижӹ семӹнь цилӓ халык лошты юкым пумаш |
 Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа | |
Россий Федерацин Конституци кечӹ — кугижӓншӹ айо, и йӹде 12 декабрьын пӓлемдӓлтеш. 1993 ин 12 декабрьын цилӓ халык сӓндӓлӹкӹн тӹнг законжы гишӓн ӹшке юкым пуэн[1].
Айон историжӹ
СССР-шты Конституци кечӹм пӓлемдӹмӹ дата икманяр гӓнӓ вашталтын. Тынг закон ик гӓнӓ агыл вашталтымы ылын. Икӹмшӹ Конституци кечӹ СССР ЦИК президиумын 1923 ишӹ 3 августаш декретшӹ семӹнь ӹштӹмӹ ылын (Ӹшке Конституцижӹ СССР Советвлӓн II съездӹштӹ 1924 ин 31 январьын пыртымы ылын). Постановлени семӹнь тӹнг законын айо кечӹжӹм сакой кечӹвлӓн пӓлемденӹт. Тӹдӹм июльын пӹтӓриш рушӓрнян эртӓренӹт. Кынам 1930-шы ин советский предприятивлӓ цӓрнӹдӹмӹ производство ӓрняэш ванженӹт, Конституци кечӹм 6 июльын пӓлемдӓш тӹнгӓлӹнӹт. Тӹдӹ кӓнӹмӹ кечӹ лиде[2].
1936 ин 5 декабрьын Советвлӓн VIII чрезвычайный съездӹштӹ у «Сталинский» манмы Конституци пыртымы ылын. Тӹ пыртымы кечӹ цилӓ халыкын айожы семӹнь увертӓрӹмӹ ылын. Сталин годым СССР-н Конституци кечӹ, тенгеок СССР-н Сталинский Конституци кечӹжӹ семӹнь пӓлӹмӹ, кӓнӹмӹ кечӹ лин. Ти айом 1976 и декабрь якте пӓлемденӹт[2].
Тӹнг законын у версижӹ 1977 ин лӓктӹн. Официально агыл тӹдӹм «виӓнгшӹ созиализмӹн конституцижӹ» маныныт. Тӹдӹ 7 октябрьын СССР Верховный Советӹн церотдымы сессиштӹжӹ пыртымы ылын. Вара «СССР-н Конституци (Тӹнг закон) пыртымы кечӹм цилӓ халык лоштышы айо семӹнь увертӓрӹмӹ гишӓн» СССР-н законым пыртымы. 1991 ин СССР шӓлӓнӹмӹ якте 7 октябрь кӓнӹмӹ айо кечӹ ылын[2].
1993 ишӹ Конституцим йӓмдӹлӹмӓш
1990 ин 12 июльын РСФСР-н халык депутатвлӓн I погынымаш РСФСР-н Кугижӓншӹ суверенитетшӹ гишӓн декларацим пыртен. Документӹштӹ тӹнг законын у текстшӹм йӓмдӹлӓш келеш манын сирӹмӹ. Тӹдӹн якте РСФСР-н 1978 ишӹ Конституци (тӧрлӹмӓшвлӓ доно) действуен[2].
У Конституцим сирӓш манын 1990 ин Халык депутатвлӓн съездӹн Конституци комисси пачмы ылын. Тӹдӹм РСФСР-н Верховный Советӹн председательжӹ Борис Ельцин вуйлатен. 1990 и гӹц 1993 и якте сакой политический дӓ общественный ушемвлӓ ти законын 20 нӓрӹ вариантшым ӹштенӹт. Официально коктым веле анженӹт. Пӹтаришӹ вариантын видӹшӹ авторвлӓ: РФ-н президент сага Частный правам ланзылышы центрӹн советӹн председательжӹ — Сергей Алексеев дӓ правительствын председательӹн вашталтышыжы Сергей Шахрай ылыныт. Кокшы вариантым Олег Румянцевӹн вуйлатымы доно Конституци комиссин членвлӓжӹ йӓмдӹленӹт[2].
«Комиссиш формально шӱдӹ нӓрӹ эдем пырен. Но лачокшы проект доно пӓшӓзӹ группа гӹц 12-15 эдем пӓшӓлен. Комиссин «моторжы» семӹнь ответственный секретарь 30 иӓш Олег Румянцев ылын. Тенгеок тӹдӹ дон иквӓреш икманяр депутат, нӹнӹ лошты Виктор Шейнис, Юрий Рыжов, Борис Золотухин, Федор Шелов-Коведяев, Евгений Амбарцумов, Сергей Шахрай, пӓшӓм ӹштенӹт. Экспертвлӓ лошты Борис Страшуна, Леонид Мамута, Владимир Лафитский ылыныт. Комисси, мировой опытым анжен, российӹштӹшӹ конституци модельӹм ӹштӹшӓшлык ылын.» — Андрей Гольцблат[3]
1993 ин 5 июньын РФ-н президентӹн Борис Ельцинӹн инициативӹжӹ семӹнь Конституционный погынымаш эртен. Тӹшкӹ кугижӓншӹ властьын органвлӓ, вӓрӹштӹшӹ самоуправлени дӓ общественный организацивлӓ ушненӹт. Тӹштӹ Конституцин остатка редакцижӹм пингӹдемденӹт. Тӹ жепӹнок Съезд дӓ РФ-н Верховный советшӹ тӹнг законын ӹшке версиштӹм ӹштенӹт, кыдым 1993 ин 17 ноябрьын халык депутатвлӓн X съездӹштӹ пингӹдемдӓш шаненӹт. Тенге гӹнят президент Халык депутатвлӓн Советӹм дӓ тӹдӹ сага РФ-н Верховный советӹм колтен, нӹнӹн вӓреш Федеральный погым ӹштен. Но РФ-н Конституционный суд тӹдӹн ӹштӹмӹжӹм тӹнг закон ваштареш ылеш манын. Конституци семӹнь РФ-н Верховный Советшӹ Борис Ельцинӹн президентский полномочивлӓжӹм цӓрен дӓ нӹнӹм шокташ манын вице-президентӹм Андрей Руцкойым шагалтен. Когон йӹле Халык депутатвлӓн X черезвычайный съездӹм погенӹт. Москвашты Верховный советӹн томам, кышты депутатвлӓ шӹнзенӹт, Борис Ельцинӹн приказшы доно внутренний войска дӓ милици блокируенӹт. 1993 ин 3 октябрьын тӹнг халаш войскавлӓм пыртенӹт. Танквлӓ лӱмӹкӹ, нӹнӹ парламент зданим штурм доно нӓлӹнӹт. Оппозицим вуйлатышывлӓм, парламентӹн председательӹм дӓ вице-президентӹм аристуенӹт[2].
1993 ин октябрь дон ноябрь лошты Ельцинӹн яжоэш шотлымы конституцин проектшӹм Конституционный совещанин органвлӓжӹ: Общественный дӓ Кугижӓншӹ палатывлӓ дӓ Конституционный арбитражын комиссижӹ ӹштен пӹтӓренӹт. Президент, 1993 ишӹ 12 декабрьыштышы конституцин проектшӹм айыраш манын, указыш кидӹм пиштен[2].
«У конституционный строй шотышты цилӓ халык лошты юкым пумашым эртӓрӓш манын ядмашым решӓйӓш келеш ылын. Референдумын сӹнгӹмӓшӹжӹ гишӓн политический силавлӓ, властьын органвлӓ дӓ регионвлӓлӓ у Конституцин негӹцшӹ йӹр иквӓреш лишӓшлык ылыныт. Тӹдӹ Российӹлӓн кугижӓншӹ кӱкшӹцӹштӹ икышын лиӓш палшышашлык ылын. Тенге гӹнят политик процессӹн цилӓ участникшӹ шукы силам пиштӹшӓшлык ылын. Ти жепӹм референдум якте кыце гӹнят — властьын балансым лоэштӓрӹде, сӓндӓлӹкӹм яжонрак виден дӓ вашталтмашвлӓлӓн политика монгырым йӧнӹм ӹштен — ӹлен лӓктӓш келеш ылын.» — О. Г. Румянцев[4]
РФ-н Конституцим пыртымаш
РФ-н Конституцин у вариантшым 1993 ишӹ 12 декабрьыштышы цилӓ халык лошты юкым пумаш доно пыртымы, тӹ инок 25 декабрьын «Российская газета»[5] издаништӹ лыкмы паштек вим нӓлӹн. 1994 ин РФ-н президентшӹ «Россий Федерацин Конституцижӹ гишӓн» дӓ «12 декабрьын кӓнӹмӹ кечӹ гишӓн» указвлӓм лыктын. 12 декабрь кугижӓншӹ айо семынь увертӓрӹмӹ ылын[6].
Тенге гӹнят 2005 и гӹц Конституцин кечӹ кӓнӹмӹ кечӹ дӓ тенгеок Российӹн ӓштӹмӹ кечӹжӹ семӹнь лин[7]. Вет 2004 ин Госдума Россий Федерацин Трудовой кодексӹш тӧрлӓтӹмӓшвлӓм пыртен, кыдывлӓ Российӹн айо календарьыш вашталтышым уштаренӹт[8].
Традицивлӓ
Конституцин кечӹжӹ кӓнӹмӹ кечӹ агыл гӹнят, 12 декабрьын сӓндӓлӹк мычкы патриотический мероприятивлӓ, айо сӹнӓн митингвлӓ дӓ айо концертвлӓ эртӓт. Ти кечӹн традици семӹнь заслуженный юрист дон судьявлӓм награждаят[9].
Конституци кечӹн пуры традици семӹнь 14 иӓш россиянинвлӓлӓн паспортым кычыктат. Ти кечӹн шукы школьник дон студент тыменьмӹ заведенивлӓштӹ эртӓрӹмӹ тематический мероприятивлӓн участникшӹ ылыт[9].
Тенгеок анжал
- Россий Конституцин тӧрлӹмӓшвлӓ
- Россий Конституциш тӧрлӹмӓшвлӓм пыртымы гишӓн цымыр российӹштӹшӹ юкым пумаш
- Конституци погынымаш
- Россий Федерацин Федеральный Конституционный законжы
- Парламент газет
Литература
- Шахрай С.М. О Конституции: Основной закон как инструмент правовых и социально-политических преобразований. Отделение общественных наук РАН. М.: Наука, 2013. С. 58–59.
- Бабурин С.Н. Русская государственность и Российское государство в системе ценностей и интересов современной политики, международного и конституционного права: морфология. М: ЮНИТИ-ДАНА, 2018. С. 161.
Примечани
- ↑ Указ Президента Российской Федерации от 19.09.1994 г. № 1926. Тергӹмӹ кечӹ: 10 декабрьын 2021. Архивируйымы 21 августын 2021 года.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Антон Новодережкин. День Конституции РФ. Что известно об основном законе страны и празднике в его честь. ТАСС (12 декабрьын 2022). Тергӹмӹ кечӹ: 8 декабрьын 2023.
- ↑ Андрей Гольцблат Историческая правка: как принимали российскую Конституцию. РБК (12 декабрьын 2028). Тергӹмӹ кечӹ: 10 декабрьын 2023.
- ↑ О.Г. Румянцев. К истории создания Конституции Российской Федерации. О работе Конституционной комиссии (1990-1993 гг.) // Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990–1993 гг.) : в 6 т. / О. Г. Румянцев. — М.: Волтерс Клувер, 1992. — Т. 3. — С. 40. — ISSN 978-5-466-00354-3.
- ↑ Конституция Российской Федерации от 25 декабря 1993 года, с изменениями от 30 декабря 2008 года. Российская газета.
- ↑ В России отмечают День Конституции. Российский союз молодёжи (12 декабрьын 2020).
- ↑ Федеральный закон от 13 марта 1995 г. № 32-ФЗ «О днях воинской славы и памятных датах России» (руш.). Президент России. Тергӹмӹ кечӹ: 9 декабрьын 2023. Архивируйымы 26 ноябрьын 2021 года.
- ↑ Дума изменила праздничный календарь, Вести (24 декабрьын 2004). Архивировано 14 декабрьын 2014 года. Дата обращения: 10 декабрьын 2023.
- ↑ 1 2 День Конституции России: история и традиции праздника. РЕН ТВ (12 декабрьын 2022). Тергӹмӹ кечӹ: 10 декабрьын 2023.
Ссылкывлӓ
- https://rg.ru/documents/2009/01/21/konstitucia-dok.html - Конституция Российской Федерации от 25 декабря 1993 года, с изменениями от 30 декабря 2008 года.