Онар
| Онар | |
|---|---|
| Онар | |
 | |
| Мифологи | мары мифологи[d] |
| Лӹм мам анжыкта | Кужы кӓпӓн эдем |
| Пӱэргӹ / ӹдӹрӓмӓш | Пӱэргӹ |
| Ӓти | ? |
| Ӓвӓ | Онарын ӓвӓжӹ |
| Тетявлӓ | ? |
| Кӹлдӓ̀лтӹшӹ персонажвлӓ | Кукарка, Немда |
| Айыртемӓлтшӹ чертавлӓ | ви |
| Атрибутвлӓ | кӱ, коговисӓн, ошма кӱкшикӓ, йӓрвлӓ, тӹрлӹ цӹреӓн выргем |
| Вес культурышты | Калевипоэг |
Онар — мары мифологиштӹ патыр, кужы кӓпӓн эдем, онар.
Ынгылдарымаш
Онар Йымын эргӹ доно иквӓреш йымын сӓндӓлӹк (кӱшӹл сӓндӓлӹк) дӓ эдемӹн сӓндӓлӹкшӹ лошты кӹлӹм кычышы ылеш. Марынвлӓн космогонический мифӹштӹ вӹд гӹц лӓкшӹ онарвлӓ мӱлӓндӹштӹ икӹмшӹ йӓнгӓн семӹнь шотлалтыт: мӱлӓндӹ, кошкымы паштек, кож шӹргӹ доно леведӓлтеш, икманяр жепӹштӹ шӹргӹштӹ Онар каеш, тӹнӓмок эдемвлӓ лӓктӹт.
Онарвлӓ эдем сӹнӓн, ӧрӹктӓрӹшӹ кужы кӓпӓн (вуйышты пӹл якте шоын), кого виӓн рисуялтыныт. Нӹнӹ ик кырык гӹц вес кырыкыш кого кӱ семӹнь кӹшкӹлт каштыныт, ӓнгӹр дон йӓр гач ашкед каштыныт, йӓктӹ гӹц кӓндӹрӓм плетенӹт. Нӹнӹлӓн шӹргӹжӓт пылвуй дӓнгӹц лин, курымаш тумывлӓм важге шыпшын лыктыныт, пушӓнгӹвлӓ нӹнӹлӓн каржангы гань кайыныт. Моркы марынвлӓн предани семӹнь Онар пингӹдӹ ом доно амален колта дӓ вӹц суткашты веле понгыжалтеш, ти кытлашты вуй вӓреш Когыйӓр йӓр лиэш.
Юж попымашты, Онарвлӓ кӹртни выргемӹм чиэнӹт, тенгеок вӹргеньӹ пылвуй ӹшӹкӹм дӓ вӹргеньӹ упшым чиэнӹт (тӓнг. коми миф Корт Айка, Железный свекр).
Мифвлӓ
Традиционный шанымаш семӹнь, Онарвлӓ мӱлӓндӹ вӹлнӹ эдемӹн шачмыжы анзыцок ӹленӹт (мӱлӓндӹ вӹлнӹ вӓрештмӹ мамонтвлӓн лум Онарын луэшӹжӹ шотленӹт). Онарвлӓ гишӓн кок сек кого пӓлӹмӹ сюжет ылын: икшӹ сюжет семӹнь Онар пашмак гӹц рокым пачкал шуа дӓ кӱкшикӓ лин шӹнзеш, кокшы сюжет семӹнь мары мӱлӓндӹ гӹц кож тангатам шыпшын лыктеш. Кого мардеж лӓктеш дӓ тангатам южыш лӱктӓлеш. Тангата Онарын сӹнзӓэш попаза. Онар сӹнзӓжӹм тыржеш, тангата ак лӓк. Тӹнӓм тӹдӹ ӓвӓжӹ докы кеӓ, кыды кӱ кырык шайылны ӓли Кукаркашты ӹлӓ. Ӓвӓжӹ тангатам лыктеш дӓ ымбакырак шуа. Тангата кырыквлӓ гач чонгештӹл эртӓ дӓ марын томажы сага вален вазеш. Эдем тӹдӹм пулан роа дӓ пел телӹ якте камакаэш олта. Ӓвӓжӹ Онарлан тенге попа: куклымы тангата вӓрештӹн гӹнь, тӹнге тӹ кымдемӹштӹ эдемвлӓ ӹлӓт. Онар, эдемӹм кӹчӓлӹн, Йыл сирӹш кеӓ. Икӓнӓ Онар куд ял доно авалянен кешӹ капшангым ужеш. Ваштокок анжалын, тӹдӹ имни доно ӹшке ныржым кыралшы марыным ужеш. Онар эдемӹм имни дӓ шага доно лӱктӓлеш дӓ ӓвӓжӹ докы нӓнгеӓ. Тӹдӹжӹ Онарлан эдемӹм мӹнгеш пӧртӹлтӓш кӓнгӓшӹм пуа, вет эдемвлӓлӓн Онарвлӓм вашталташ пуйырен.
Предаништӹ Онарым пӹлгомыштышы йымы семӹнь анжыктымаш шоэн вӓшлиӓлтеш (шамак толшеш, скандинавский мифологи гань, йымы гӹц анзыцшы жеп). Ик миф семӹнь Онар эдемвлӓ докы нӹнӹн ӹлӹмӓшӹштӹм тӧрлӓш толеш. Тенге гӹнят, варарак эдемвлӓ ӹшкӹмӹштӹн йымыштыштым мондат, тенге перке доно ӹлӹмӹ жепӹшток пӹтӓ. Вес мифӹштӹ Онар эдемвлӓ докы вала, кынам ик ӹдӹр сӹндӹмӹ ӓзӓм шачыкта дӓ тӹдӹм анзыц ӱлнӹ «коштшы» пӹлгомыш шӹлтӓ. Пӹлгом рӹшкӓлт кӱш куза, а ӹдӹрӹм мӱлӓндӹ нелӹн колта (тенге икӹмшӹ хӹдӹртӹш дон карстовый сӹмӹрлӹмӓш шачеш). Тилец вара Онар халык докы кӓсӹр вӹлӹ доно вала (Онар вӹлӹ — «Онарын вӹлӹжӹ» < праф.-уг. *weδe, «олень»). Тилец вара ти вӹлӹ (шанавӹл) пӹлгомышты каждый гӓнӓ юр паштек каеш. Онарвлӓ мӱлӓндӹ пӓшӓм ак пӓлеп, но тӹдӹлӓн йӧнӹм ӹштӓт (тишец юр доно кӹл, вӹдшу).
Кол кычышы Онар гишӓн миф перегӓлт кодын. Тӹштӹ Онар, Йыл сир докы толын дӓ ужеш: тамахань кымда ӹнгӹжӓӓн пӓлӹдӹмӹ эдем тӹдӹн корзингӓжӹ доно колым кыча. Пӓлӹдӹмӹ эдем ӓнгӹр сир гӹц коден кеӓш ак шаны, мӹнгешлӓ Онарын вуйжым айыраш кроза. Онарвлӓ кредӓлӓш пижӹт. Пӓлӹдӹмӹ эдем Онарым вим пушы йозы ӹштӹжӹ гӹц роалташ цаца. Остаткаэшӹжӹ Онар пӓлӹдӹмӹ эдемӹм сӹнгӓ.
Кӹзӹтшӹ жеп
Мары традици дон культурым пасна пӓлдӹртӓш манын, Онарын лӹмжӹ мероприятивлӓн дӓ учрежденивлӓн лӹмӹштӹштӹ кычылталтеш. 2018 ин декабрьын Йошкар-Олашты подростоквлӓ лошты регби доно «Онарын ыныкавлӓжӹ» лӹмӓн турнир эртен[1]. Москвашты «Онар» лӹмӓн мары культурын общество улы[2].
Онар искусствышты
Кинематографиштӹ
Онар Денис Шаблийӹн 2021 ишӹ кӹтӹк метрӓжӓн «Не Иван, или как приручить Богатыря» лӹмӓн фильмӹштӹжӹ тӹнг модшы семӹнь шотлалтеш.
Примечани
- ↑ Внуки Онара (руш.). Marimedia. Тергӹмӹ кечӹ: 7 апрельӹн 2019. Архивируйымы 5 декабрьын 2018 года.
- ↑ Национальные общества Москвы (руш.). nazaccent.ru. Тергӹмӹ кечӹ: 7 апрельӹн 2019. Архивируйымы 8 апрельӹн 2019 года.
Литература
- Онар. Марийская сказка. Йошкар-Ола, 1949.
- Марийский фольклор. Мифы, легенды, предания. / Сост., комментарии Акцорин В. А. Йошкар-Ола, 1991.
- Акцорин В. А. Прошлое марийского народа в его эпосе. — Саров, 2000.
- Марийские народные сказки. — Йошкар-Ола, 2003.
- Словарь марийской мифологии. Том 1. Боги, духи, герои. / Автор-сост. Ситников К. И. Йошкар-Ола, 2006.
- Тойдыбекова Л. С. Онар // Марийская мифология. Этнографический справочник. — Йошкар-Ола, 2007. — С. 183. — 312 с. — ISBN 978-5-87898-365-5.
- Онар // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 264. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.
- Онар // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 590. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
Ссылкывлӓ
- Сергеев А. Мир марийских преданий. Архивный копи от 5 мартын 2016 на Wayback Machine