Лунан фазывлӓ
Тӹлзӹн фазывлӓжӹ — Кечӹ валгалтарымы Тӹлзӹн мӓлӓннӓ кайшы частьвлӓжӹн пачелӓ вашталтмы стадижӹ, кыце тӹдӹ Мӱлӓндӹштӹ анжыышывлӓлӓн каеш. Тӹлзӹ мычкы Тӹлзӹн техень фазывлӓжӹм ужаш лиэш: у Тӹлзӹ, сӓмӹрӹк Тӹлзӹ, пӹтӓришӹ церпет, кушшы Тӹлзӹ, цела Тӹлзӹ, кӧтӹргӹшӹ Тӹлзӹ, остатка церпет дӓ тошты Тӹлзӹ, тӹдӹн паштек цикл угӹц тӹнгӓлеш[1].
Тӹлзӹ дискӹн сӹнзӓлӓн кайшы тӹржӹм лимб маныт.
Дискӹн сӹнзӓлӓн кайшы дӓ ӹмӹлӹштӹ ылшы частьвлӓжӹ лоштышы цикӹм тӹлзӹ терминатор маныт[1].
Тӹнг фазывлӓ
.jpg)
Тӹлзӹн фазыжын вашталтмыжы Мӱлӓндӹн, Тӹлзӹн дӓ Кечӹн иктӹ-весӹштӹ докы кыцерӓк вӓрлӓнӹмӹштӹн вашталт шалгымышты гишӓн лиӓлтеш[1].
Тӹлзӹ жепӹштӹ Тӹлзӹн фазывлӓжӹ — у Тӹлзӹ, сӓмӹрӹк Тӹлзӹ, пӹтӓришӹ церпет, кушшы Тӹлзӹ, цела Тӹлзӹ, кӧтӹргӹшӹ Тӹлзӹ, остатка церпет дӓ тошты Тӹлзӹ — иктӹ-весӹштӹм вашталтен миӓт. У Тӹлзӹ годым Тӹлзӹн дискшӹ цилӓге ӹмӹлӹштӹ, цела Тӹлзӹ годым — цилӓге валгалтеш. Сӓмӹрӹк дӓ тошты Тӹлзӹ годым вӹцкӹж сарла ганьы ылеш[1].
Тӹлзӹн фазыжын вашталтмы циклжы синодикын Тӹлзӹ маналтеш. Тӹдӹ 29,5306 кечӹ сутка нӓрӹ шыпшылтеш дӓ тӹлзӹ календарьлан негӹцӹм ӹштӓ. Тӹлзӹн орбитӹжӹ эллипс гань ылмыжы гишӓн Тӹлзӹ фазын вашталтмы циклжын кужыцшы икань агыл[1].
У Тӹлзӹ паштек 7 сутка дӓ 10 цӓш нӓрӹ эртӹмӹкӹ, пӹтӓришӹ церпет манмы фазы толын шоэш. Тӹ жепеш Тӹлзӹ дон Кечӹ дисквлӓн лыкышты лоштышы кужыц 90* лиэш, Кечӹ Тӹлзӹ дискӹн вургымла пелӹжӹм веле валгалтара (Мӱлӓндӹштӹшӹ йыдпелвел полушари гӹц анжымы годым). Тӹлзӹн Кечӹ вес монгырышты ылмыжы годым цела Тӹлзӹ лиэш. Цела тӹлзӹ лимӹк, 14 сутка дӓ 18 цӓш нӓрӹ жепӹштӹ Тӹлзӹ Кечӹ докы вургымла вец лишемӓш тӹнгӓлеш, Тӹлзӹ дискӹн соты частьшы изиэмеш дӓ изин-олен Тӹлзӹн шалахай покажы пӓлдӹрнӓш тӹнгӓлеш. У Тӹлзӹ паштек 22 кечӹ дӓ 3 цӓшӹштӹ Тӹлзӹн отсатка церпетӹштӹ йыдпел кытлан лӓктеш дӓ йыдын кокшы пелӹжӹ мычкы каеш. Тӹлзӹн дискшӹ Кечӹн дискшӹ докы вургымла вец изин-олнш лишемеш, тӹдӹм поктен шоэш, тӹлец вара Тӹлзӹ диск сӹнзӓлӓн кайдымы лиэш. У Тӹлзӹ шачеш[2][3][4].
Мӱлӓндӹн Кечӹвӓлвел полушарижӹ гӹц тӹшлӓш фазывлӓ тӹгӹр гань мӹнгешлӓ сӓрӓлмӹ ылыт, а Мӱлӓндӹн экваторжы гӹц тӹшлӹмӹ годым — 90 процентеш сӓрнӓлтшӹ ылыт.
| Лӹм | Йыдпелвел полушари |
Экватор | Кечӹвӓлвел полушари | ||
|---|---|---|---|---|---|
| Верхняя кӱшӹл кульминаци |
Кечӹ лӱлтмӓш | Кечӹ лӱлтмӓш | Кечӹ лӱлтмӓш | Кӱшӹл кульминаци]] | |
| У Тӹлзӹ (картинӹштӹ 1-шӹ номерӓн) | 
|
|
|
|
|
| Сӓмӹрӹк Тӹлзӹ (2) | .svg){kind=small}
|
|
|
.svg){kind=small} |
|
| Пӹтӓришӹ церпет (3) | 
|
|
|
 |
|
| Кушшы Тӹлзӹ (4) | .svg){kind=small}
|
|
|
.svg){kind=small} |
|
| Цела Тӹлзӹ (5) | 
|
|
|
|
|
| Кӧтӹргӹшӹ Тӹлзӹ (6) |
|
|
|
|
|
| Остатка церпет (7) |
|
|
|
|
|
| Тошты Тӹлзӹ (8) |
|
|
|
|
|
Каждый тӹлзӹн шукы годымжок ик цела Тӹлзӹ попаза. Но южнам тӹлзӹштӹ кок цела тӹлзӹ лин кердеш, дӓ тӹнӓм кокшыжым кловой тӹлзӹ маныт. Амӓлжӹ: Тӹлзӹ цикл календарный тӹлзӹ гӹц мытыкрак — тӹдӹ 29,5306 сутка шыпшылтеш, а тӹлзӹштӹ 30-31 кечӹ. Кок цела Тӹлзӓн тӹлзӹ кым иштӹ ик гӓнӓ лиӓлтеш.
Тӹлзӹн фазыжым рашемдӹмӹ мнемониӓн правило
Пӹтӓришӹ церпетӹм остатка гӹц айыраш манын, Йыдпелвел полушариштӹ ылшы тӹшлӹшӹ мнемониӓн техень правилывлӓм кычылт кердеш. Тӹлзӹ сарла 🌘︎ пӹлгомышты «с (d)» буквала каеш гӹнь, тӹлзӹ — «тошты», ӓль «ӱлӹк валышы», вес семӹньжӹ тидӹ остатка церпет (франц. dernier). Тӹдӹ вес покашкыла 🌒︎ сӓрнӓлтшӹ ылеш гӹнь, ышышты тӹдӹн докы пандым шагалтымыкы, «р (р)» буквам ужаш лиэш — тенгежӹ тӹлзӹ «кушшы», вес семӹньжӹ тидӹ пӹтӓришӹ церпет (франц. premier)[5].
Тенгеок анжы
Литература
- Антон Ковалёв. Я тебя никогда не забуду // Тарпон. Люди, яхты, горизонты. — 2013. — № 1.
- Оксана Абрамова. Взламывая астрономию / Под ред. М.Ю. Шевченко. — Москва: АСТ, 2021. — 304 с. — (Взламывая науку). — ISBN 978-5-17-118143-7.
Примечани
- Источники
- ↑ 1 2 3 4 5 Фазы Луны. Большая российская энциклопедия. Тергӹмӹ кечӹ: 22 ноябрьын 2023.
- ↑ Оксана Абрамова, 2021, с. 88.
- ↑ Оксана Абрамова, 2021, с. 89.
- ↑ Оксана Абрамова, 2021, с. 90.
- ↑ Антон Ковалёв, 2013, с. 65.
Ссылкывлӓ
 | |
|---|---|
| Библиографи каталогвлӓштӹ |
|
